środek psychostymulujący
Środek psychostymulujący to substancja, która zwiększa aktywność ośrodkowego układu nerwowego, powodując pobudzenie psychomotoryczne, zmniejszenie uczucia zmęczenia, poprawę koncentracji oraz czasowe zwiększenie wydolności fizycznej i psychicznej. Do tej grupy należą zarówno leki stosowane w terapii (np. metylofenidat, modafinil, lisdeksamfetamina), jak i substancje psychoaktywne używane rekreacyjnie (np. kokaina, amfetamina).
Mechanizm działania środków psychostymulujących opiera się głównie na zwiększeniu stężenia neuroprzekaźników – dopaminy, noradrenaliny i serotoniny – w przestrzeni synaptycznej, poprzez blokowanie ich wychwytu zwrotnego lub stymulację ich uwalniania. Klinicznie psychostymulanty znajdują zastosowanie w leczeniu ADHD, narkolepsji i innych hipersomii, a także jako leki drugiego rzutu w terapii depresji opornej na leczenie.
Stosowanie środków psychostymulujących wiąże się z ryzykiem działań niepożądanych, takich jak bezsenność, niepokój, wzrost ciśnienia tętniczego, zaburzenia rytmu serca, zmniejszenie apetytu oraz potencjał uzależniający. Długotrwałe nadużywanie może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych, w tym psychozy, zaburzeń funkcji poznawczych i powikłań sercowo-naczyniowych. Z tego powodu większość leków z tej grupy podlega ścisłej kontroli jako substancje psychotropowe.
Powiązane wpisy
- Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Elvanse 30 mg
Przedkliniczne badania lisdeksamfetaminy dimezylanu (Elvanse) wykazały, że substancja ta wywołuje u zwierząt efekt pobudzający ośrodkowy układ nerwowy z opóźnionym początkiem i ograniczonym czasem trwania, a jej potencjał uzależniający jest niższy niż metylofenidatu czy kokainy. W badaniach toksyczności po wielokrotnym podaniu obserwowano zwiększoną aktywność, zmniejszenie masy ciała, redukcję apetytu oraz spowolnienie wzrostu, co wiązano z nasilonym działaniem farmakologicznym. Testy genotoksyczności (test Amesa, test komórek chłoniaka myszy, test mikrojądrowy) nie wykazały działania genotoksycznego. Brak jest bezpośrednich badań rakotwórczości dla lisdeksamfetaminy, jednak badania na myszach i szczurach z mieszaniną enancjomerów D i L amfetaminy (1:1) w dawkach do 30 mg/kg mc./dobę (myszy) i 5 mg/kg mc./dobę (szczury) nie wykazały działania rakotwórczego.
badanie przedkliniczne, badanie rakotwórczości, badanie toksyczności, działanie farmakologiczne, działanie genotoksyczne, enancjomery amfetaminy, funkcja seksualna, lisdeksamfetamina dimezylan, metylofenidat, neurotoksyczność, ośrodkowy układ nerwowy, potencjał uzależniający, środek psychostymulujący, test Amesa, test komórek chłoniaka, test mikrojądrowy, toksyczny wpływ na rozwój, uszkodzenie włókien nerwowych, zaburzenie pamięci, zaburzenie rozrodu, zaburzenie uczenia się, zmiana neurochemiczna - Leksykon substancji czynnych
Deksamfetamina – Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie
Dane przedkliniczne dotyczące lisdeksamfetaminy dimezylanu, proleku deksamfetaminy, wskazują na stosunkowo korzystny profil bezpieczeństwa. Badania na zwierzętach wykazały, że substancja ta wywołuje subiektywne efekty pobudzające ośrodkowy układ nerwowy z opóźnionym początkiem i przemijającym charakterem, a jej potencjał uzależniający jest niższy niż metylofenidatu czy kokainy. W badaniach toksyczności po wielokrotnym podawaniu obserwowano typowe dla psychostymulantów objawy, takie jak zwiększona aktywność, zmniejszenie masy ciała, apetytu oraz spowolnienie wzrostu. Testy genotoksyczności (Amesa, komórek chłoniaka myszy, mikrojądrowy) nie wykazały działania mutagennego ani genotoksycznego. Brak jest danych dotyczących rakotwórczości lisdeksamfetaminy, jednak badania na mieszaninie enancjomerów amfetaminy (D i L, 1:1) w dawkach do 30 mg/kg mc./dobę u myszy i 5 mg/kg mc./dobę u szczurów nie potwierdziły działania kancerogennego. W badaniach reprodukcyjnych na szczurach i królikach stosowano dawki do 40 mg/kg mc./dobę i 120 mg/kg mc./dobę odpowiednio, bez negatywnego wpływu na rozwój zarodków i płodów.
badanie rakotwórczości, badanie toksyczności, deksamfetamina, działanie farmakologiczne, działanie genotoksyczne, działanie rakotwórcze, funkcje seksualne, genotoksyczność, lisdeksamfetaminy dimezylan, mieszanina enancjomerów, neurotoksyczność, ośrodkowy układ nerwowy, podatność na nadużywanie, potencjał genotoksyczny, potencjał uzależniający, rakotwórczość, środek psychostymulujący, substancja psychostymulująca, szpik kostny, test Amesa, test komórek chłoniaka myszy, test mikrojądrowy, toksyczność ostra, toksyczność po wielokrotnym podawaniu, toksyczność przewlekła, trudności w połykaniu, włókna nerwowe, wpływ na rozród, zaburzenia pamięci, zaburzenia rozrodu, zaburzenia uczenia, zmiany neurochemiczne - Leksykon substancji czynnych
Lisdeksamfetamina – Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie
Lisdeksamfetamina dimezylan, substancja czynna preparatu Elvanse, wykazuje w badaniach przedklinicznych profil bezpieczeństwa charakteryzujący się opóźnionym i przemijającym działaniem pobudzającym na ośrodkowy układ nerwowy, z niższym potencjałem uzależniającym w porównaniu do metylofenidatu i kokainy. W badaniach toksyczności po podaniu wielokrotnym obserwowano typowe dla psychostymulantów zmiany behawioralne, zmniejszenie masy ciała, ograniczenie apetytu oraz spowolnienie wzrostu. Ocena genotoksyczności nie wykazała działania mutagennego ani klastogennego w testach in vitro (test Amesa, test komórek chłoniaka myszy) oraz in vivo (test mikrojądrowy mysich komórek szpiku). Dane dotyczące rakotwórczości pochodzą z badań mieszaniny enancjomerów D i L amfetaminy (1:1), które nie wykazały działania rakotwórczego przy dawkach do 30 mg/kg mc./dobę u samców myszy, 19 mg/kg mc./dobę u samic myszy oraz 5 mg/kg mc./dobę u szczurów obu płci.
aktywność ruchowa, badanie przedkliniczne, deksamfetamina, działanie rakotwórcze, enancjomer, funkcja seksualna, genotoksyczność, lisdeksamfetamina dimezylan, metylofenidat, neurotoksyczność, ośrodkowy układ nerwowy, podatność na nadużywanie, potencjał genotoksyczny, potencjał uzależniający, profil bezpieczeństwa, przeżywalność zarodka, rakotwórczość, rozwój zarodkowo-płodowy, środek psychostymulujący, test Amesa, test mikrojądrowy, toksyczność ostra, toksyczność wielokrotna, układ nagrody, włókno nerwowe, zaburzenie pamięci, zaburzenie uczenia się - Leksykon substancji czynnych
Atomoksetyna – Właściwości farmakodynamiczne
Atomoksetyna, będąca selektywnym inhibitorem presynaptycznego transportera noradrenaliny, jest stosowana w leczeniu ADHD u dzieci, młodzieży oraz dorosłych. W licznych randomizowanych badaniach kontrolowanych placebo wykazano jej skuteczność w redukcji objawów ADHD, potwierdzoną statystycznie istotnymi zmianami w skalach CAARS-Inv:SV, AISRS oraz CGI-S. W badaniach krótkoterminowych (6-9 tygodni) u ponad 5000 pacjentów odnotowano istotną poprawę w porównaniu z placebo (np. średnia zmiana w CAARS-Inv:SV wynosiła od -8,7 do -14,3 dla atomoksetyny vs -5,6 do -8,8 dla placebo, p<0,001). W terapii podtrzymującej, trwającej do roku, atomoksetyna zmniejszała ryzyko nawrotu objawów (18,7% vs 31,4% w grupie placebo). U dorosłych pacjentów potwierdzono skuteczność w sześciu badaniach trwających 10-16 tygodni, a także w badaniach długoterminowych, gdzie utrzymanie odpowiedzi klinicznej było istotnie wyższe (64,3% vs 50,0%, p=0,001). Atomoksetyna nie wykazuje właściwości psychostymulujących ani euforyzujących, co potwierdza jej niski potencjał uzależniający.
4-hydroksyatomoksetyna, ADHD, badanie kontrolowane placebo, CYP2D6, fobia społeczna, inhibitor transportera noradrenaliny, jakość życia w ADHD, kryteria diagnostyczne ADHD, leczenie podtrzymujące, lek stymulujący, metoda LOCF, metylofenidat o przedłużonym uwalnianiu, N-desmetyloatomoksetyna, nawrót choroby, non-inferiority, odstęp QT, pochodna amfetaminy, potencjał nadużywania leku, skala CAARS, skala CGI-S, środek psychostymulujący, wychwyt zwrotny noradrenaliny, zaburzenia lękowe społeczne - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Atofab 40 mg
Atofab zawiera atomoksetynę, selektywny inhibitor presynaptycznego transportera noradrenaliny, stosowany w leczeniu ADHD u dzieci, młodzieży i dorosłych. Lek nie wykazuje bezpośredniego wpływu na transportery serotoniny czy dopaminy, a jego metabolity – 4-hydroksyatomoksetyna i N-desmetyloatomoksetyna – charakteryzują się ograniczoną aktywnością farmakologiczną. Atomoksetyna nie jest środkiem psychostymulującym ani pochodną amfetaminy, co potwierdzono w badaniach kontrolowanych placebo, gdzie nie zaobserwowano właściwości stymulujących lub euforyzujących. Skuteczność leku potwierdzono w licznych badaniach klinicznych, obejmujących ponad 5000 dzieci i młodzieży oraz ponad 4800 dorosłych z ADHD, wykazując istotną statystycznie przewagę nad placebo w redukcji objawów w okresie od 6 do 16 tygodni terapii.
4-hydroksyatomoksetyna, ADHD, atomoksetyna, badanie kontrolowane placebo, CYP2D6, DSM-IV, inhibitor transportera noradrenaliny, kryteria diagnostyczne ADHD, lek stymulujący, metylofenidat, metylofenidat o przedłużonym uwalnianiu, N-desmetyloatomoksetyna, nawrót choroby, nośnik noradrenaliny, nośnik serotoniny, pochodna amfetaminy, podwójna ślepa próba, psychoanaleptyk, skala CGI-S, środek psychostymulujący, sympatykomimetyk - Leksykon leków
Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Elvanse 20 mg
Przedkliniczne badania lisdeksamfetaminy dimezylanu (Elvanse) wykazały, że substancja ta posiada potencjał uzależniający niższy niż metylofenidat czy kokaina, z opóźnionym i przemijającym działaniem pobudzającym na ośrodkowy układ nerwowy u szczurów i małp. W badaniach toksyczności po podaniu wielokrotnym obserwowano typowe dla psychostymulantów objawy, takie jak zwiększona aktywność, zmniejszenie masy ciała, apetytu oraz spowolnienie wzrostu, co wiązano z nasilonym działaniem farmakologicznym. Substancja nie wykazała działania genotoksycznego w testach in vitro (test Amesa, test komórek chłoniaka myszy) oraz in vivo (test mikrojądrowy mysich komórek szpiku). Brak jest bezpośrednich badań rakotwórczości lisdeksamfetaminy, jednak badania mieszaniny enancjomerów D i L amfetaminy (1:1) w dawkach do 30 mg/kg mc./dobę u myszy i 5 mg/kg mc./dobę u szczurów nie wykazały działania rakotwórczego.
badanie rakotwórczości, badanie toksyczności, działanie genotoksyczne, enancjomery amfetaminy, kokaina, lisdeksamfetaminy dimezylan, metylofenidat, ośrodkowy układ nerwowy, potencjał uzależniający, przeżywalność zarodków, samodzielne podawanie substancji, środek psychostymulujący, substancja psychostymulująca, test Amesa, test komórek chłoniaka myszy, toksyczność po podaniu wielokrotnym, toksyczność reprodukcyjna, uszkodzenie włókien nerwowych, zaburzenie funkcji seksualnych, zaburzenie pamięci, zaburzenie uczenia się, zmiana neurochemiczna