Działania niepożądane leku Encorton

Prednizon, podobnie jak inne kortykosteroidy, może wywoływać szereg działań niepożądanych, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu. Krótkotrwała terapia rzadko prowadzi do poważnych powikłań, jednak długoterminowe leczenie wiąże się z istotnym ryzykiem wystąpienia efektów ubocznych.¹

Mechanizm powstawania działań niepożądanych

Działania niepożądane prednizonu wynikają głównie z jego działania farmakologicznego na różne układy i narządy organizmu. Szczególnie istotny jest wpływ na oś podwzgórze-przysadka-nadnercza, metabolizm węglowodanów, białek i tłuszczów, gospodarkę wodno-elektrolitową oraz układ odpornościowy.²

Klasyfikacja częstości występowania

Częstość występowania działań niepożądanych została sklasyfikowana według następujących kategorii: ^{1/10) Często: (> 1/100, 1/1 000, 1/10 000, < 1/1 000) Bardzo rzadko: (3}

• Bardzo często: występują u więcej niż 1 na 10 pacjentów (>1/10)
• Często: występują u 1 do 10 na 100 pacjentów (>1/100, <1/10)
• Niezbyt często: występują u 1 do 10 na 1000 pacjentów (>1/1000, <1/100)
• Rzadko: występują u 1 do 10 na 10 000 pacjentów (>1/10 000, <1/1000)
• Bardzo rzadko: występują u mniej niż 1 na 10 000 pacjentów (<1/10 000), w tym pojedyncze przypadki
• Częstość nieznana: częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych

Szczegółowy przegląd działań niepożądanych

Zaburzenia endokrynologiczne

Z częstością nieznaną mogą wystąpić zaburzenia endokrynologiczne obejmujące:⁴

• Wtórna niedoczynność kory nadnerczy i przysadki – występuje głównie u pacjentów leczonych dawkami powyżej 5 mg na dobę, szczególnie w sytuacjach stresowych (choroba, uraz, zabieg operacyjny)
• Zespół Cushinga – charakteryzujący się typowym rozkładem tkanki tłuszczowej, zaokrągleniem twarzy („twarz księżycowata”), nadciśnieniem i osłabieniem mięśni
• Zahamowanie wzrostu u dzieci – szczególnie istotne przy długotrwałym leczeniu
• Zaburzenia cyklu miesiączkowego – nieregularności, brak miesiączki
• Zaburzenia metabolizmu węglowodanów – zmniejszona tolerancja węglowodanów, ujawnienie cukrzycy oraz zwiększone zapotrzebowanie na insulinę i doustne leki hipoglikemizujące u pacjentów z rozpoznaną cukrzycą
• Hirsutyzm – nadmierne owłosienie, szczególnie u kobiet

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Z częstością nieznaną mogą wystąpić:⁵

• Ujemny bilans azotowy – nasilenie katabolizmu białek, co może prowadzić do utraty masy mięśniowej
• Hiperglikemia – podwyższony poziom glukozy we krwi
• Glukozuria – obecność glukozy w moczu
• Wzrost masy ciała – związany z retencją płynów i zwiększonym łaknieniem
• Zwiększone łaknienie – może prowadzić do zwiększonego spożycia pokarmów i przyrostu masy ciała

Zaburzenia naczyniowe

Istotnym powikłaniem związanym ze stosowaniem prednizonu są zespoły zakrzepowo-zatorowe, które mogą prowadzić do poważnych powikłań zdrowotnych, w tym zatorowości płucnej i zakrzepicy żył głębokich.⁶

Zaburzenia psychiczne

Zaburzenia psychiczne przy stosowaniu prednizonu:⁷

• Pojawiają się najczęściej w ciągu pierwszych 2 tygodni leczenia
• Mogą obejmować objawy schizofrenii, manii lub majaczenia
• Występują u 15-50% pacjentów
• Są zależne od dawki, najczęściej obserwowane przy dawkach 40 mg prednizonu na dobę
• Najbardziej narażone są kobiety oraz pacjenci z toczniem rumieniowatym

Zaburzenia układu nerwowego

Z częstością nieznaną mogą wystąpić:⁸

• Wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego z tarczą zastoinową (guz mózgu rzekomy) – najczęściej u dzieci, zwykle po zbyt szybkim zmniejszeniu dawki; objawami są bóle głowy, niewyraźne lub podwójne widzenie
• Drgawki – napady drgawkowe mogą wystąpić szczególnie u pacjentów z predyspozycjami
• Zawroty głowy – mogą wpływać na codzienne funkcjonowanie pacjenta
• Bóle głowy – często o charakterze napięciowym

Zaburzenia oka

Z częstością nieznaną mogą wystąpić:⁹

• Nieostre widzenie – może być objawem innych powikłań ocznych
• Zaćma podtorebkowa tylna – występuje u 2,5-60% pacjentów, najczęściej u dzieci; może cofnąć się po zaprzestaniu leczenia lub może wymagać leczenia chirurgicznego
• Wzrost ciśnienia śródgałkowego – wymaga monitorowania podczas terapii
• Jaskra – zwykle występuje po leczeniu trwającym co najmniej 1 rok
• Wytrzeszcz – nieprawidłowe wysunięcie gałki ocznej

Zaburzenia żołądka i jelit

Z częstością nieznaną mogą wystąpić:¹⁰

• Wrzód trawienny i jego następstwa, takie jak perforacje i krwawienia – poważne, zagrażające życiu powikłania
• Perforacje jelita grubego lub cienkiego – szczególnie u pacjentów ze stanem zapalnym w obrębie jelit
• Zapalenie trzustki – ostra, potencjalnie zagrażająca życiu komplikacja
• Wzdęcia – dyskomfort w obrębie jamy brzusznej
• Wrzodziejące zapalenie przełyku – może prowadzić do trudności w połykaniu i bólu
• Zaburzenia trawienia – dyspepsja, uczucie pełności, zgaga

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Z częstością nieznaną mogą wystąpić:¹¹

• Rozstępy skórne – często o fioletowym zabarwieniu, zwłaszcza w miejscach narażonych na rozciąganie
• Trądzik steroidowy – typowo na twarzy, klatce piersiowej i plecach
• Zaburzone gojenie ran – wydłużony czas gojenia i zwiększone ryzyko infekcji
• Wybroczyny i wylewy krwawe – związane z osłabieniem naczyń krwionośnych
• Rumień – zaczerwienienie skóry
• Nasilone pocenie – hiperhidroza
• Inne reakcje skórne: alergiczne zapalenie skóry, pokrzywka, obrzęk naczynioruchowy – reakcje nadwrażliwości

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Z częstością nieznaną mogą wystąpić:¹²

• Twardzinowy przełom nerkowy – ryzyko różni się w zależności od podgrupy pacjentów z twardziną układową
• Osłabienie mięśni – może ograniczać codzienną aktywność
• Miopatia steroidowa – częściej występuje u kobiet; zwykle rozpoczyna się od mięśni obręczy biodrowej i rozszerza się na proksymalne mięśnie barku i ramienia; rzadko dotyczy mięśni oddechowych
• Utrata masy mięśniowej – związana z katabolicznym działaniem kortykosteroidów
• Osteoporoza – długotrwałe stosowanie prednizonu prowadzi do utraty masy kostnej
• Kompresyjne złamania kręgosłupa – poważne powikłanie osteoporozy indukowanej steroidami
• Aseptyczna martwica głowy kości udowej i ramiennej – poważne, nieodwracalne powikłanie
• Patologiczne złamania kości długich – złamania przy minimalnym urazie lub bez urazu

Zaburzenia serca

Z częstością nieznaną może wystąpić bradykardia – zwolnienie rytmu serca.¹³

Inne działania niepożądane

Dodatkowo mogą wystąpić:¹⁴

• Reakcje anafilaktyczne i nadwrażliwość – mogą stanowić zagrożenie życia
• Nudności – niechęć do jedzenia i uczucie dyskomfortu w nadbrzuszu
• Złe samopoczucie – ogólne osłabienie i dyskomfort
• Zaburzenia snu – bezsenność, szczególnie przy podawaniu leku wieczorem
• Retencja sodu – zatrzymywanie sodu w organizmie
• Retencja płynów – obrzęki, szczególnie kończyn dolnych
• Zastoinowa niewydolność krążenia – szczególnie u pacjentów z istniejącymi schorzeniami serca
• Utrata potasu – hipokaliemia
• Nadciśnienie – podwyższone ciśnienie tętnicze
• Zasadowica hipokaliemiczna – zaburzenie równowagi kwasowo-zasadowej związane z niskim poziomem potasu

Twardzinowy przełom nerkowy

Występowanie twardzinowego przełomu nerkowego różni się w poszczególnych podgrupach pacjentów z twardziną układową:¹⁵

• Największe ryzyko występuje u pacjentów z uogólnioną postacią twardziny układowej
• Ryzyko jest najmniejsze u pacjentów z ograniczoną postacią twardziny układowej (2%)
• Ryzyko jest również niskie u pacjentów z młodzieńczą postacią twardziny układowej (1%)

Postępowanie w przypadku działań niepożądanych

Zapobieganie i łagodzenie działań niepożądanych

Istnieje kilka strategii minimalizacji ryzyka działań niepożądanych przy stosowaniu prednizonu:¹⁶

• Podawanie leku w czasie posiłku może zmniejszyć zaburzenia trawienia i podrażnienie przewodu pokarmowego
• Skuteczność leków zobojętniających w zapobieganiu owrzodzeniom, krwawieniom z przewodu pokarmowego czy perforacji jelit w związku z zażywaniem kortykosteroidów nie została potwierdzona

Miopatia steroidowa

W przypadku wystąpienia miopatii steroidowej, jeśli nie można odstawić glikokortykosteroidu, zastąpienie go innym lekiem może złagodzić objawy.¹⁷

Suplementacja białka

W związku z nasilaniem katabolizmu białek, podczas długotrwałego leczenia może być wskazana większa podaż białka w pokarmie.¹⁸

Zapobieganie osteoporozie

Ryzyko osteoporozy związane z długotrwałym stosowaniem glikokortykosteroidów można zmniejszyć podając wapń i witaminę D lub stosując odpowiednie ćwiczenia fizyczne, jeśli stan pacjenta na to pozwala.¹⁹

Zaburzenia psychiczne – postępowanie

W razie wystąpienia psychozy lub depresji należy, jeśli to możliwe, zmniejszyć dawkę lub odstawić lek. W razie potrzeby można stosować fenotiazynę lub związki litu. Przeciwwskazane są trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, ponieważ mogą nasilać zaburzenia psychiczne wywołane przez glikokortykosteroidy.²⁰

Zespół odstawienia

W celu zmniejszenia niektórych objawów zespołu odstawienia glikokortykosteroidów (bez zahamowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza) można podać kwas acetylosalicylowy lub inne niesteroidowe leki przeciwzapalne.²¹

Tabela działań niepożądanych

Monitorowanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego.²²

Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych:

• Adres: Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
• Tel.: +48 22 40-21-301
• Fax: +48 22 49-21-309
• Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.²³