Właściwości farmakodynamiczne leku Encorton

Encorton zawiera prednizon, syntetyczny glikokortykosteroid należący do grupy farmakoterapeutycznej glikokortykosteroidów (kod ATC: H02 AB 07). Jest to związek nieaktywny, który dopiero po metabolizacji w wątrobie przekształca się w prednizolon – substancję o silnym działaniu przeciwzapalnym. W praktyce klinicznej przyjmuje się, że 5 mg prednizonu wykazuje działanie przeciwzapalne równoważne 4 mg metyloprednizolonu lub triamcinolonu, 0,75 mg deksametazonu, 0,6 mg betametazonu i 20 mg hydrokortyzonu. Jego aktywność mineralokortykosteroidowa stanowi około 60% aktywności hydrokortyzonu.¹

Działanie przeciwzapalne

Prednizolon hamuje rozwój objawów zapalenia, nie wpływając jednak na jego przyczynę. Mechanizm działania przeciwzapalnego obejmuje hamowanie gromadzenia się makrofagów, leukocytów i innych komórek w rejonie ogniska zapalnego. Dodatkowo lek hamuje fagocytozę, uwalnianie enzymów lizosomalnych oraz syntezę i uwalnianie chemicznych mediatorów zapalenia. Efektem działania prednizolonu jest zmniejszenie rozszerzalności i przepuszczalności naczyń włosowatych oraz zmniejszenie przylegania leukocytów do śródbłonka naczyń włosowatych, co prowadzi do zahamowania zarówno migracji leukocytów jak i tworzenia obrzęków.²

Na poziomie molekularnym prednizolon nasila syntezę lipomoduliny, inhibitora fosfolipazy A2, która uwalnia kwas arachidonowy z błony fosfolipidowej, przy jednoczesnym hamowaniu jego syntezy. Ten mechanizm stanowi ważny element działania przeciwzapalnego leku.³

Działanie immunosupresyjne

Mechanizmy działania immunosupresyjnego prednizolonu nie zostały całkowicie poznane. Wiadomo jednak, że substancja może zapobiegać lub hamować komórkowe reakcje immunologiczne, jak również specyficzne mechanizmy związane z odpowiedzią immunologiczną. Prednizolon zmniejsza liczbę limfocytów T, monocytów i granulocytów kwasochłonnych. Ponadto zmniejsza przyłączanie się immunoglobulin do receptorów na powierzchni komórek i hamuje syntezę lub uwalnianie interleukin poprzez zmniejszenie blastogenezy limfocytów T i zmniejszenie nasilenia wczesnej odpowiedzi immunologicznej.⁴

Dodatkowo, prednizolon może hamować przenikanie kompleksów immunologicznych przez błony podstawne i zmniejszać stężenie składników dopełniacza i immunoglobulin, co również przyczynia się do jego działania immunosupresyjnego.⁵

Wpływ na równowagę wodno-elektrolitową

Prednizolon wywiera wpływ na gospodarkę wodno-elektrolitową organizmu poprzez działanie na cewkę dalszą nefronu. Nasila wchłanianie zwrotne sodu, zwiększa wydalanie potasu i jonów wodorowych oraz powoduje retencję wody. Podobny wpływ prednizolon wykazuje na transport kationów w innych komórkach wydzielniczych. W mniejszym stopniu wpływa na wydalanie wody i elektrolitów przez jelito grube, gruczoły potowe i ślinowe. Należy zaznaczyć, że w przypadku prednizonu działanie to nie stanowi podstawy do określenia wskazań terapeutycznych.⁶

Wpływ na oś podwzgórze-przysadka-nadnercza

Prednizolon hamuje oś podwzgórze-przysadka w mechanizmie ujemnego sprzężenia zwrotnego. Hamuje wydzielanie ACTH (hormonu adrenokortykotropowego) przez przysadkę, co prowadzi do zmniejszenia wytwarzania kortykosteroidów i androgenów w korze nadnerczy. Stopień rozwoju niewydolności kory nadnerczy oraz czas powrotu jej funkcji zależą przede wszystkim od okresu leczenia, a w mniejszym stopniu od dawki, pory i częstości podawania leku, jak również od okresu półtrwania preparatu.⁷

Niewydolność nadnerczy może wystąpić stosunkowo szybko – w ciągu około 5 do 7 dni – podczas doustnego stosowania równoważnika 20-30 mg prednizonu. Przy mniejszych dawkach proces ten trwa dłużej, około 30 dni. Po zakończeniu krótkotrwałego (do 5 dni) leczenia dużymi dawkami, powrót czynności nadnerczy może nastąpić po około 1 tygodniu. Natomiast po długotrwałym stosowaniu dużych dawek, czynność nadnerczy może powrócić dopiero po około 1 roku, a u niektórych pacjentów może nie powrócić w ogóle.⁸

Wpływ na metabolizm białek

Prednizolon nasila katabolizm białek i indukuje enzymy biorące udział w metabolizmie aminokwasów. Hamuje syntezę i zwiększa degradację białek w tkance limfoidalnej, łącznej, mięśniowej i skórze. Długotrwałe stosowanie prednizolonu może prowadzić do zaniku tych tkanek, co stanowi istotne ograniczenie w terapii przewlekłej.⁹

Wpływ na gospodarkę węglowodanową

Prednizolon zwiększa dostępność glukozy poprzez różne mechanizmy: indukcję enzymów glukoneogenezy w wątrobie, pobudzanie katabolizmu białek (co prowadzi do zwiększenia ilości aminokwasów dostępnych dla glukoneogenezy) oraz zmniejszenie zużycia glukozy w tkankach obwodowych. Te działania prowadzą do zwiększonego gromadzenia glikogenu w wątrobie, zwiększenia stężenia glukozy we krwi i zwiększenia oporności na insulinę, co może mieć istotne znaczenie kliniczne zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej.¹⁰

Wpływ na metabolizm lipidów

Prednizolon nasila lipolizę i uwalnianie kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej, co prowadzi do zwiększenia stężenia kwasów tłuszczowych w osoczu. Długotrwałe leczenie może powodować nieprawidłowe rozmieszczenie tkanki tłuszczowej, co objawia się charakterystycznymi zmianami w wyglądzie pacjenta (np. twarz księżycowata, otyłość typu centralnego).¹¹

Wpływ na metabolizm kości

Prednizolon zaburza tworzenie kości i nasila ich resorpcję. Zmniejsza stężenie wapnia w osoczu, co prowadzi do wtórnej nadczynności przytarczyc i jednoczesnej stymulacji osteoklastów oraz zahamowania osteoblastów. Te działania, w połączeniu ze zmniejszeniem ilości białkowych składników kości (wtórnie do katabolizmu białek), mogą prowadzić do zahamowania wzrostu kości u dzieci i młodzieży oraz rozwoju osteoporozy w każdym wieku. Jest to poważne działanie niepożądane, szczególnie istotne przy długotrwałej terapii.¹²

Inne działania farmakodynamiczne

Prednizolon nasila działanie zarówno endogennych, jak i egzogennych amin katecholowych, co może mieć znaczenie przy jednoczesnym stosowaniu leków sympatykomimetycznych.¹³

Porównanie siły działania glikokortykosteroidów

Czasowe parametry działań na nadnercza