Choroba moyamoya
Choroba moyamoya to rzadka choroba naczyń mózgowych, prowadząca do zwężenia tętnicy szyjnej wewnętrznej i ryzyka udaru oraz napadów drgawkowych, głównie u dzieci. Objawy obejmują zmniejszony przepływ krwi do mózgu, co powoduje objawy neurologiczne oraz ryzyko udaru. Najskuteczniejszym leczeniem jest wczesna operacja rewaskularyzacyjna, która tworzy nowy dopływ krwi do mózgu, zmniejszając ryzyko powikłań. Po zabiegu ważna jest kompleksowa opieka, w tym rehabilitacja, farmakoterapia przeciwpłytkowa oraz monitorowanie stanu pacjenta i parametrów życiowych.
-
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Choroba moyamoya to rzadkie, postępujące zwężenie dystalnej części tętnicy szyjnej wewnętrznej i jej głównych odgałęzień, prowadzące do niedokrwienia mózgu i zwiększonego ryzyka udaru oraz napadów drgawkowych, zwłaszcza u dzieci. Diagnostyka opiera się na badaniach obrazowych (MRI, angiografia, ocena przepływu krwi), a leczenie jest wielodyscyplinarne, obejmujące neurologów, neurochirurgów, pielęgniarki neurologiczne, fizjoterapeutów i innych specjalistów. Jedyną skuteczną metodą długoterminową jest rewaskularyzacja chirurgiczna – bezpośredni bypass EC-IC lub pośredni bypass (np. EDAS), mające na celu przywrócenie prawidłowego przepływu krwi do mózgu. Po zabiegu pacjent wymaga intensywnej opieki, w tym monitorowania parametrów życiowych (ciśnienie tętnicze 110-130/70-90 mmHg), kontroli neurologicznej, zarządzania bólem i odpowiedniego nawodnienia (2-3 litry płynów bezkofeinowych dziennie). Farmakoterapia obejmuje długoterminowe stosowanie leków przeciwpłytkowych, głównie aspiryny, oraz leczenie objawowe (leki przeciwdrgawkowe, blokery kanału wapniowego, leki hipotensyjne i statyny).
Opieka nad pacjentem z chorobą moyamoya wymaga kompleksowego, systematycznego podejścia pielęgniarskiego, obejmującego edukację pacjenta i rodziny, monitorowanie stanu neurologicznego, koordynację terapii rehabilitacyjnej (fizjoterapia, terapia zajęciowa, logopedia) oraz wsparcie psychologiczne, w tym terapię poznawczo-behawioralną. Regularne kontrole pooperacyjne (6 miesięcy, 3, 10 i 20 lat) z badaniami obrazowymi i neuropsychologicznymi są niezbędne do oceny progresji choroby i skuteczności leczenia. Wczesna diagnoza i szybka interwencja chirurgiczna znacząco poprawiają rokowanie, minimalizując ryzyko nawrotu udaru i trwałego uszkodzenia neurologicznego. Długoterminowe zarządzanie chorobą obejmuje modyfikacje stylu życia, w tym dietę bogatą w składniki odżywcze, unikanie nadmiernego wysiłku fizycznego oraz stałe monitorowanie parametrów życiowych, co pozwala pacjentom prowadzić satysfakcjonujące życie pomimo przewlekłego charakteru schorzenia.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Choroba moyamoya – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
angiografia, bloker kanału wapniowego, bypass bezpośredni, choroba moyamoya, encefaloduroarteriosynangioza, fizjoterapeuta, krwotok śródmózgowy, lek przeciwdrgawkowy, lek przeciwpłytkowy, lek przeciwzakrzepowy, lek trombolityczny, logopeda, napad drgawkowy, neurochirurg, neuropsycholog, neuroradiologia interwencyjna, pielęgniarka neurologiczna, proces pielęgniarski, przemijający atak niedokrwienny, rewaskularyzacja, schorzenie naczyniowe mózgu, terapeuta zajęciowy, terapia poznawczo-behawioralna, tętnica skroniowa powierzchowna, tętnica środkowa mózgu, tętnica szyjna wewnętrzna, udar, zespół terapeutyczny -
Diagnostyka i diagnoza
Choroba moyamoya to przewlekłe, nieateosklerotyczne i niezapalne schorzenie naczyń mózgowych, charakteryzujące się postępującym zwężeniem lub niedrożnością dystalnych odcinków tętnic szyjnych wewnętrznych oraz proksymalnych tętnic przednich i środkowych mózgu, z towarzyszącym tworzeniem charakterystycznej sieci naczyń obocznych („kłąb dymu”). Diagnostyka opiera się na badaniach MRI i MRA (TOF) wykonywanych na skanerach o polu magnetycznym ≥1,5 T (optymalnie 3,0 T), które wykazują wysoką czułość (98%), swoistość (100%) i dokładność (98%). Kryteria rozpoznania obejmują obustronne zwężenia/niedrożności tętnic, obecność naczyń obocznych oraz wykluczenie innych chorób podstawowych. Angiografia mózgowa (DSA) pozostaje złotym standardem, umożliwiając ocenę stopnia zwężenia, klasyfikację według Suzuki (I-VI) oraz planowanie leczenia chirurgicznego. Diagnostyka perfuzyjna (MRI perfuzyjne, SPECT, PET, CT perfuzyjne) jest kluczowa w ocenie rezerwy naczyniowej i kwalifikacji do rewaskularyzacji.
W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić miażdżycę, choroby autoimmunologiczne, guzy mózgu, zespół Downa, neurofibromatozę typu 1 oraz powikłania po radioterapii. W przypadkach jednostronnych lub niejednoznacznych wskazane jest wykonanie angiografii mózgowej. Nowoczesne techniki obrazowania ściany naczyń (vessel wall imaging) oraz badania genetyczne i serologiczne (identyfikacja autoprzeciwciał) wspomagają rozpoznanie i różnicowanie choroby. Kompleksowa ocena przedoperacyjna obejmuje badania obrazowe, perfuzyjne oraz neuropsychologiczne, co pozwala na optymalne planowanie leczenia i monitorowanie efektów rewaskularyzacji. Wczesne rozpoznanie i interwencja chirurgiczna są kluczowe dla zapobiegania udarom i poprawy rokowania u pacjentów z chorobą moyamoya.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Choroba moyamoya – Diagnostyka i diagnoza
angiografia CT, angiografia mózgowa, angiografia rezonansu magnetycznego, choroba moyamoya, choroba Takayasu, cyfrowa angiografia subtrakcyjna, elektroencefalografia, naczynia oboczne, napad padaczkowy, neurofibromatoza typu 1, niedrożność tętnic, obrazowanie ściany naczyń, perfuzja mózgowa, przezczaszkowa ultrasonografia dopplerowska, rewaskularyzacja chirurgiczna, rezerwa naczyniowa mózgu, rezonans magnetyczny, tętnica szyjna wewnętrzna, toczeń rumieniowaty układowy, tomografia emisyjna pojedynczych fotonów, tomografia emisyjna pozytonowa, tomografia komputerowa, udar mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zespół Downa, zespół Moyamoya -
Epidemiologia
Choroba moyamoya to przewlekła, postępująca waskulopatia mózgowa, charakteryzująca się zwężeniem końcowego odcinka tętnicy szyjnej wewnętrznej oraz tworzeniem patologicznej sieci naczyń obocznych u podstawy mózgu. Epidemiologicznie wykazuje wyraźne zróżnicowanie geograficzne, z najwyższą częstością w Azji Wschodniej: w Korei Południowej częstość występowania wynosi 16,1-18,1/100 000, a zapadalność 2,3-4,3/100 000, w Japonii 5,22-10,5/100 000 (zapadalność 0,54-0,94/100 000), a w Europie i USA zapadalność jest około 10-krotnie niższa (0,086-0,09/100 000). Choroba ma dwumodalny rozkład wieku zachorowania (5-14 lat i 30-50 lat) oraz przewagę zachorowań u kobiet (stosunek 1:1,8-2,2). Etiologia pozostaje niejasna, jednak mutacje w genie RNF213 (region 17q25-ter) stanowią istotny czynnik ryzyka, szczególnie w populacjach azjatyckich. Występuje także zwiększona częstość u pacjentów z trisomią 21, neurofibromatozą typu 1 oraz niedokrwistością sierpowatokrwinkową.
Diagnostyka opiera się na obrazowaniu naczyniowym, gdzie złotym standardem jest cyfrowa angiografia subtrakcyjna, a nieinwazyjne metody, takie jak angiografia rezonansu magnetycznego (MRA) i tomografia komputerowa (CTA), zyskują na znaczeniu. Nowoczesne techniki, w tym wysokorozdzielcze obrazowanie ściany naczyń MR (HR-VWI), zwiększają dokładność diagnostyczną do 86,8%. Wczesne rozpoznanie i leczenie chirurgiczne (rewaskularyzacja) są kluczowe dla poprawy rokowania, zmniejszając ryzyko udarów niedokrwiennych i krwotocznych. Leczenie w ośrodkach o dużym doświadczeniu wiąże się z niższą śmiertelnością (około 5% u dorosłych, 2% u dzieci) oraz lepszymi wynikami klinicznymi. Badania przesiewowe zaleca się u grup wysokiego ryzyka, w tym krewnych pierwszego stopnia chorych oraz pacjentów z wymienionymi schorzeniami współistniejącymi.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Choroba moyamoya – Epidemiologia
angiografia naczyń mózgowych, angiografia rezonansu magnetycznego, angiografia tomografii komputerowej, badanie przesiewowe, ból głowy, choroba autoimmunologiczna, choroba moyamoya, cyfrowa angiografia subtrakcyjna, dziedziczenie autosomalne dominujące, funkcja poznawcza, gen RNF213, incydent niedokrwienny, krewny pierwszego stopnia, krwotok mózgowy, neurofibromatoza typu 1, niedokrwistość sierpowatokrwinkowa, padaczka, przemijający atak niedokrwienny, rewaskularyzacja, terapia przeciwpłytkowa, tętnica szyjna wewnętrzna, trisomia 21, udar krwotoczny, udar niedokrwienny, zespół Downa -
Leczenie
Choroba moyamoya to postępujące zwężenie tętnic szyjnych wewnętrznych i ich odgałęzień, prowadzące do rozwoju kruchej sieci naczyń obocznych. Leczenie przyczynowe nie istnieje, a terapia skupia się na zapobieganiu udarom oraz poprawie przepływu mózgowego. Farmakoterapia obejmuje leki przeciwpłytkowe (np. kwas acetylosalicylowy w dawce 50-100 mg), antagonistów wapnia (np. werapamil) oraz leki przeciwdrgawkowe, jednak nie zatrzymują one progresji choroby. Wskazane jest leczenie nadciśnienia tętniczego zgodnie z japońskimi wytycznymi, szczególnie w ostrej fazie krwotoku śródczaszkowego. Chirurgiczna rewaskularyzacja, zarówno bezpośrednia (bypass STA-MCA), jak i pośrednia (np. EDAS, EMS), stanowi standard terapii u pacjentów z objawową chorobą moyamoya, skutecznie zmniejszając ryzyko udarów niedokrwiennych i krwotocznych.
Bezpośrednia rewaskularyzacja zapewnia natychmiastową poprawę przepływu krwi i jest preferowana u dorosłych, natomiast techniki pośrednie stosuje się głównie u dzieci lub gdy bypass bezpośredni jest niemożliwy. Leczenie endowaskularne, w tym embolizacja tętniaków z użyciem Onyx, jest opcją u pacjentów niekwalifikujących się do operacji lub z powikłaniami krwotocznymi. Po zabiegu rewaskularyzacji zalecana jest długoterminowa terapia przeciwpłytkowa oraz regularne badania kontrolne (angiografia, MRI, testy neuropsychologiczne) wykonywane w odstępach 6 miesięcy, 3, 10 i 20 lat. Rokowanie zależy od wieku, nasilenia objawów i czasu wdrożenia leczenia; wczesna interwencja chirurgiczna znacząco poprawia przeżywalność i jakość życia, choć konieczne jest długoterminowe monitorowanie progresji choroby i powikłań.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Choroba moyamoya – Leczenie
angiografia TK, angioplastyka, antagonista wapnia, bypass bezpośredni, bypass STA-MCA, choroba moyamoya, EMS, farmakoterapia, fizjoterapia, implantacja stentu, krążenie oboczne, krwawienie mózgowe, krwotok śródczaszkowy, kwas acetylosalicylowy, leczenie endowaskularne, leczenie modyfikujące przebieg choroby, lek przeciwdrgawkowy, lek przeciwpłytkowy, przemijający atak niedokrwienny, rewaskularyzacja chirurgiczna, rezonans magnetyczny wysokiej rozdzielczości, terapia mowy, terapia poznawczo-behawioralna, terapia zajęciowa, tętniak rzekomy, tętnica skroniowa powierzchowna, tętnica środkowa mózgu, udar niedokrwienny -
Objawy
Choroba moyamoya to przewlekłe, postępujące schorzenie naczyniowe charakteryzujące się zwężeniem tętnic szyjnych wewnętrznych i ich odgałęzień w podstawie mózgu, prowadzącym do niedokrwienia mózgu. W odpowiedzi na niedokrwienie powstaje charakterystyczna sieć drobnych naczyń kolateralnych, widoczna w angiografii jako „kłąb dymu”. Choroba manifestuje się dwoma szczytami wiekowymi: u dzieci (5-10 lat) i dorosłych (30-50 lat). U dzieci dominują udary niedokrwienne i przemijające ataki niedokrwienne (TIA), często prowokowane przez hiperwentylację, natomiast u dorosłych częściej występują udary krwotoczne. Objawy obejmują jednostronne niedowłady, zaburzenia mowy, widzenia, napady padaczkowe oraz bóle głowy o charakterze migrenopodobnym, często oporne na leczenie. Progresja choroby prowadzi do narastającego ryzyka udarów i powikłań neurologicznych, a u około 50-66% nieleczonych pacjentów obserwuje się pogorszenie stanu neurologicznego.
Rokowanie w chorobie moyamoya zależy od wieku zachorowania, wczesności rozpoznania i wdrożenia leczenia, z leczeniem chirurgicznym (rewaskularyzacją) jako metodą z wyboru poprawiającą przepływ mózgowy i zmniejszającą ryzyko udarów. U dzieci poddanych leczeniu chirurgicznemu progresja choroby występuje u około 2,6% w porównaniu do 80% w grupie nieleczonej. Nieleczona choroba wiąże się z wysokim ryzykiem udarów niedokrwiennych i krwotocznych, zaburzeń poznawczych (w tym upośledzenia pamięci, funkcji wykonawczych i fluencji słownej) oraz śmiertelnością na poziomie około 10% u dorosłych i 4,3% u dzieci. Regularne monitorowanie pacjentów, zwłaszcza z jednostronną postacią choroby, oraz wczesna interwencja chirurgiczna są kluczowe dla poprawy długoterminowego rokowania i jakości życia chorych.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Choroba moyamoya – Objawy
afazja, badanie angiograficzne, białko C-reaktywne, ból głowy migrenowy, choroba moyamoya, drętwienie, fluencja słowna, funkcja wykonawcza, hemipareza, hiperwentylacja, krwawienie śródmózgowe, napad padaczkowy, opóźnienie rozwojowe, porażenie jednostronne, przemijający atak niedokrwienny, rewaskularyzacja chirurgiczna, ruch dystoniczny, ruch mimowolny, ruch pląsawiczy, schorzenie postępujące, skurcz naczyń mózgowych, tętnica szyjna wewnętrzna, TIA, udar krwotoczny, udar niedokrwienny, udar niedokrwienny mózgu, zaburzenie czucia, zaburzenie funkcji poznawczych, zaburzenie mowy, zaburzenie równowagi, zaburzenie widzenia -
Patofizjologia i mechanizm
Choroba moyamoya (MMD) to progresywna, proliferacyjna choroba naczyń mózgowych, charakteryzująca się zwężeniem tętnic wewnątrzczaszkowych, zwłaszcza tętnicy szyjnej wewnętrznej, oraz tworzeniem kruchej sieci naczyń obocznych (naczynia moyamoya). Patologicznie obserwuje się koncentryczne i ekscentryczne włóknisto-komórkowe pogrubienie błony wewnętrznej z proliferacją komórek mięśni gładkich (α-SMA+), przerwanie błony wewnętrznej elastycznej i ścieńczenie błony środkowej, bez istotnego nacieku zapalnego. Genetycznie choroba wiąże się z mutacjami w genie RNF213 (p.R4810K), szczególnie w populacjach wschodnioazjatyckich, co wskazuje na podłoże dziedziczne. Patogeneza obejmuje aberracyjną angiogenezę indukowaną przez czynniki wzrostu (FGF, HGF, TGF-β1, VEGF) oraz mechanobiologiczne czynniki hemodynamiczne, takie jak naprężenie ścinające (WSS), które prowadzą do proliferacji śródbłonka i mięśni gładkich, zwężenia naczyń i tworzenia patologicznych naczyń obocznych. Dodatkowo, immunologiczne mechanizmy, w tym obecność białka S100A4 i IgG w ścianie naczyń, oraz procesy takie jak PANoptoza, mogą odgrywać rolę w patogenezie MMD.
Nowoczesne teorie patogenetyczne, w tym „teoria mechanobiologiczna”, podkreślają złożoną interakcję czynników genetycznych, środowiskowych, hemodynamicznych i immunologicznych w rozwoju choroby. Zwiększona prędkość przepływu krwi i związane z nią naprężenia ścinające mogą inicjować procesy remodelingu naczyniowego prowadzące do okluzji. System stadiów Suzukiego klasyfikuje progresję choroby od zwężenia tętnicy szyjnej wewnętrznej do rozwoju naczyń moyamoya i rewaskularyzacji z gałęzi tętnicy szyjnej zewnętrznej. Obecnie brak jest skutecznego leczenia farmakologicznego zatrzymującego progresję MMD; jedyną trwałą metodą zapobiegania powikłaniom neurologicznym pozostaje chirurgiczna rewaskularyzacja. Proponowane strategie terapeutyczne obejmują modulację angiogenezy, hamowanie proliferacji komórek mięśni gładkich oraz terapię komórkami macierzystymi, jednak wymagają one dalszych badań. Kompleksowość patogenezy MMD wskazuje na konieczność wielodyscyplinarnego podejścia badawczego i klinicznego w celu opracowania skutecznych metod leczenia.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Choroba moyamoya – Patofizjologia i mechanizm
choroba moyamoya, choroba sierpowatokrwinkowa, czynnik wzrostu fibroblastów, czynnik wzrostu hepatocytów, czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego, gen RNF213, komórki mięśni gładkich naczyń, naprężenie ścinające ściany, niedokrwienie mózgu, podłoże genetyczne, pogrubienie błony wewnętrznej, proliferacja błony wewnętrznej, przeciek prawo-lewo, rewaskularyzacja chirurgiczna, stres hemodynamiczny, tętnica szyjna wewnętrzna, transformujący czynnik wzrostu beta, udar mózgu, zespół Moyamoya -
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Choroba moyamoya (MMD) to postępująca arteriopatia prowadząca do zwężenia tętnic szyjnych wewnętrznych i ich odgałęzień, co zwiększa ryzyko udaru mózgu. Śmiertelność wynosi około 10% u dorosłych i 4,3% u dzieci, a progresja choroby obserwowana jest u 18,8% pacjentów. Kluczowe czynniki predykcyjne progresji to młodszy wiek (SMD 0,29; 95% CI 0,03–0,55; P=0,03), obciążenie rodzinne (OR 3,97; 95% CI 1,96–8,03; P<0,001) oraz nieprawidłowości kontralateralne (OR 3,95; 95% CI 1,10–14,20; P=0,04). Biochemiczne markery progresji obejmują podwyższone trójglicerydy ≥200 mg/dl (HR 2,292; 95% CI 1,00–4,979; P=0,03), podwyższone CRP, zwiększoną liczbę leukocytów oraz obniżoną względną rezerwę naczyniową mózgu (rCVR) w SPECT z Diamoksem (HR 3,431; 95% CI 1,254–9,389; P=0,02). Wartości te korelują z ryzykiem udaru krwotocznego i niedokrwiennego, co ma znaczenie prognostyczne.
Rokowanie w MMD zależy od wczesności diagnozy, zakresu uszkodzeń, wieku pacjenta oraz podjęcia leczenia. Wczesna interwencja chirurgiczna rewaskularyzacyjna, obejmująca bypass tętnicy skroniowej powierzchownej do tętnicy środkowej mózgu (direct bypass) lub procedury pośrednie (EDAS, EMS), poprawia przepływ mózgowy i zmniejsza ryzyko udaru. U dzieci przydatny jest system punktacji PMMS oparty na zmianach miąższowych w MRI, który koreluje z niepełnosprawnością pooperacyjną i może wspierać prognozowanie. Pomimo postępów, brak jest jednoznacznych kryteriów diagnostycznych i biomarkerów, co wymaga dalszych badań prospektywnych w celu optymalizacji leczenia i przewidywania przebiegu choroby.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Choroba moyamoya – Rokowania, prognozy i postęp choroby
arteriopatia, bezpośredni bypass, białe krwinki, białko C-reaktywne, biomarker, bypass STA-MCA, choroba moyamoya, encefaloduroarteriosynangioza, funkcje poznawcze, krwotok mózgowy, MRI mózgu, nawracający udar, patofizjologia, rezerwa naczyniowa mózgu, skala Rankina, śmiertelność, terapia poznawczo-behawioralna, tętnica szyjna wewnętrzna, trójglicerydy, udar krwotoczny, udar mózgu, udar niedokrwienny -
Zapobieganie i profilaktyka
Choroba moyamoya (MMD) to postępujące zwężenie tętnic szyjnych wewnętrznych i ich proksymalnych odgałęzień, prowadzące do powstania kruchej sieci naczyń obocznych u podstawy mózgu. Wczesna diagnostyka i leczenie są kluczowe dla zapobiegania udarom mózgu i poważnym powikłaniom neurologicznym. Najskuteczniejszą metodą leczenia jest chirurgiczna rewaskularyzacja, która znacząco zmniejsza ryzyko udaru (iloraz szans 0,17, 95% CI 0,12-0,26, P<0,01) poprzez poprawę przepływu krwi i stabilizację hemodynamiki. Techniki rewaskularyzacji obejmują bypass bezpośredni (zespolenie tętnicy skroniowej powierzchownej z tętnicą środkową mózgu), bypass pośredni (neowaskularyzacja z wykorzystaniem angiogenezy) oraz metody łączone. Leczenie farmakologiczne, w tym kwas acetylosalicylowy (50-100 mg/dobę) oraz cilostazol, może wspomagać terapię chirurgiczną, choć skuteczność leków przeciwpłytkowych wymaga dalszej walidacji. Kontrola ciśnienia tętniczego (zalecane wartości: skurczowe <180 mmHg, rozkurczowe <105 mmHg) oraz leczenie nadciśnienia z użyciem inhibitorów ACE, ARB, diuretyków i blokerów kanału wapniowego są istotne, zwłaszcza w fazie ostrej krwotoku śródmózgowego.
Profilaktyka i leczenie choroby moyamoya powinny być zindywidualizowane, uwzględniając wiek, objawy, stabilność hemodynamiczną oraz choroby współistniejące. U pacjentów bezobjawowych rekomenduje się regularne monitorowanie, w tym za pomocą HR-MRI, aby ocenić progresję choroby i potrzebę interwencji chirurgicznej. Modyfikacje stylu życia, takie jak dieta bogata w warzywa, owoce, pełne ziarna i zdrowe tłuszcze, odpowiednie nawodnienie, umiarkowana aktywność fizyczna, unikanie palenia i alkoholu oraz właściwa higiena snu, mają istotne znaczenie w zmniejszaniu ryzyka powikłań. U dzieci zaleca się ograniczenie intensywnych aktywności fizycznych, aby zminimalizować ryzyko udaru. Standaryzowane protokoły okołooperacyjne, w tym kontrola nudności i wymiotów oraz odpowiednie nawodnienie, poprawiają wyniki leczenia i zmniejszają ryzyko udarów okołooperacyjnych. Pomimo braku leczenia przyczynowego, kompleksowe podejście terapeutyczne pozwala na skuteczną prewencję udarów i poprawę długoterminowych wyników u pacjentów z chorobą moyamoya.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Choroba moyamoya – Zapobieganie i profilaktyka
bezpośredni bypass, bloker kanału wapniowego, bloker receptora angiotensyny, choroba miażdżycowa, choroba moyamoya, cilostazol, deficyt neurologiczny, dyslipidemia, funkcja poznawcza, inhibitor fosfodiesterazy, inhibitor konwertazy angiotensyny, krwotok śródmózgowy, kwas acetylosalicylowy, lek przeciwpłytkowy, perfuzja mózgowa, rewaskularyzacja chirurgiczna, statyna, tętnica skroniowa powierzchowna, tętnica środkowa mózgu, tętnica szyjna wewnętrzna, udar mózgu, udar niedokrwienny