Choroba moyamoya
Etiologia i przyczyny
Choroba moyamoya (MMD) to rzadkie, postępujące schorzenie naczyniowo-mózgowe, charakteryzujące się przewlekłym, zwykle obustronnym zwężeniem lub niedrożnością tętnicy szyjnej wewnętrznej i koła Willisa, prowadzącym do niedokrwienia mózgu i ryzyka udaru. Etiologia MMD pozostaje nie do końca poznana, jednak kluczową rolę odgrywają czynniki genetyczne, zwłaszcza mutacje w genie RNF213 (17q25.3), z polimorfizmem p.R4810K obecnym u 95% pacjentów z rodzinną i 79% ze sporadyczną postacią choroby w populacji japońskiej. Inne geny związane z MMD to ACTA2 (10q23.3) i GUCY1A3 (4q32). Choroba wykazuje autosomalny dominujący wzór dziedziczenia z niepełną penetracją, a jej epidemiologia wskazuje na wyższe ryzyko u osób pochodzenia azjatyckiego, kobiet oraz w dwóch szczytach wiekowych: 5-10 lat i 30-50 lat. Należy odróżnić MMD od zespołu moyamoya (MMS), który występuje w kontekście innych chorób genetycznych, autoimmunologicznych, zakaźnych lub nabytych.
Etiologia choroby moyamoya
Choroba moyamoya (MMD) jest rzadkim, postępującym zaburzeniem naczyniowo-mózgowym, charakteryzującym się przewlekłym, zwykle obustronnym zwężeniem lub niedrożnością naczyń krwionośnych w obrębie końcowego odcinka tętnicy szyjnej wewnętrznej i koła Willisa. Proces ten prowadzi do zmniejszonego dopływu krwi bogatej w tlen do mózgu, co może skutkować udarem i innymi objawami neurologicznymi123. Termin „moyamoya” pochodzi z języka japońskiego i oznacza „obłok dymu”, co odzwierciedla charakterystyczny wygląd sieci drobnych naczyń krwionośnych widocznych w badaniach angiograficznych4.
Przyczyny genetyczne
Dokładna etiologia choroby moyamoya pozostaje nieznana, jednak istnieje szereg dowodów wskazujących na genetyczne podłoże tej choroby. Badania wykazały, że występuje ona częściej w krajach Azji Wschodniej, szczególnie w Japonii, Korei i Chinach, co silnie sugeruje genetyczny czynnik predysponujący w tych populacjach12. Około 10-15% przypadków choroby moyamoya w Japonii ma charakter rodzinny, podczas gdy w krajach zachodnich odsetek ten wynosi 3-6%34.
Badania genetyczne zidentyfikowały kilka genów związanych z rozwojem choroby moyamoya:
- Gen RNF213 (17q25.3) – Uważany za główny gen podatności na MMD, szczególnie u osób pochodzenia azjatyckiego. Polimorfizm p.R4810K tego genu jest silnie związany z rodzinną postacią MMD i został zidentyfikowany u 95% pacjentów z rodzinną i 79% pacjentów ze sporadyczną postacią choroby w populacji japońskiej12. Wśród Amerykanów pochodzenia azjatyckiego z moyamoya do 56% posiada specyficzną mutację genu RNF213, podczas gdy wśród osób nie-azjatyckich odsetek ten wynosi jedynie 3,6-29%34.
- ACTA2 (10q23.3) – Mutacje w tym genie są związane z moyamoya chorobą-5 (MYMY5)12.
- GUCY1A3 (4q32) – Mutacje w tym genie są związane z moyamoya chorobą-6 z achalazją (MYMY6)1.
Ponadto, badania wykazały obecność loci podatności na chromosomach 3p, 6p, 8q23 i 17q12. Obraz epidemiologiczny i przenikanie rodzinne sugerują, że predyspozycja genetyczna odgrywa istotną rolę w chorobie moyamoya, jednak mechanizm dziedziczenia nie został jednoznacznie określony. Badania sugerują, że choroba może być dziedziczona w sposób autosomalny dominujący z niepełną penetracją zależną od wieku i genomowego imprintingu12.
Moyamoya jako zespół chorobowy
Należy rozróżnić chorobę moyamoya (MMD), która jest pierwotną, idiopatyczną postacią, od zespołu moyamoya (MMS), który charakteryzuje się podobnymi zmianami naczyniowymi, ale występuje w powiązaniu z innymi schorzeniami12. Zespół moyamoya może być związany z następującymi stanami:
- Choroby genetyczne: Zespół Downa, anemia sierpowata, neurofibromatoza typu 1, zespół Noonan, zespół Marfana, zespół Turnera, choroba Hirschsprunga123.
- Choroby nabyte: Przewlekłe zapalenie opon mózgowych, guzy podstawy czaszki, miażdżyca, stwardnienie tętnic, zapalenie naczyń mózgowych1.
- Choroby autoimmunologiczne: Choroba Gravesa-Basedowa, zapalenie tarczycy typu Hashimoto, toczeń rumieniowaty układowy12.
- Infekcje: Leptospiroza, gruźlica, zapalenie opon mózgowych, zapalenie naczyń po ospie wietrznej12.
- Przyczyny nabyte: Radioterapia głowy i szyi, zabiegi chirurgiczne serca, chemioterapia, uraz głowy12.
Patofizjologia choroby moyamoya
Głównym procesem patofizjologicznym w chorobie moyamoya jest proliferacja i pogrubienie błony wewnętrznej naczyń, co prowadzi do zwężenia i ostatecznie niedrożności tętnic. W przeciwieństwie do miażdżycy, zmiany w moyamoya nie są związane z odkładaniem się złogów tłuszczowych czy komórek immunologicznych, lecz z proliferacją błony wewnętrznej tętnicy szyjnej wewnątrz światła naczynia12.
Przewlekłe niedokrwienie mózgu wynikające z postępującego zwężenia naczyń prowadzi do nadekspresji czynników proangiogennych, takich jak:
- Czynnik wzrostu fibroblastów (bFGF)
- Czynnik wzrostu hepatocytów (HGF)
- Czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF)
- Transformujący czynnik wzrostu beta (TGF-beta)
- Czynnik indukowany hipoksją 1 (HIF-1)
- Metaloproteinazy macierzy (MMPs)123
Te czynniki wzrostu przyczyniają się do rozwoju sieci kruchych naczyń krwionośnych, co jest charakterystyczną cechą choroby moyamoya. Nowo powstałe naczynia krwionośne wykazują różne nieprawidłowości histopatologiczne, w tym złogi fibryny i tworzenie mikrotętniaków1.
Rola układu immunologicznego
Istnieją dowody sugerujące, że odpowiedź autoimmunologiczna może być zaangażowana w patogenezę choroby moyamoya. U pacjentów z moyamoya stwierdzono wyższe stężenie przeciwciał tarczycowych, co sugeruje, że nieprawidłowości immunologiczne mogą odgrywać pewną rolę w rozwoju tej choroby1.
Badania wykazały również podwyższone stężenie czynników zapalnych w osoczu, takich jak interleukina-1 beta, białko chemotaktyczne monocytów-1 i czynnik pochodzący z komórek zrębu alfa, co sugeruje udział zapalenia o podłożu immunologicznym w patogenezie moyamoya1. Dodatkowo, stwierdzono nieprawidłowe odkładanie się IgG w warstwach elastycznych oraz infiltrację limfocytów T, makrofagów i komórek mięśni gładkich S100A4-dodatnich w warstwie wewnętrznej naczyń1.
Czynniki ryzyka rozwoju choroby moyamoya
Zidentyfikowano kilka czynników ryzyka związanych z rozwojem choroby moyamoya:
- Pochodzenie etniczne: Choroba występuje częściej u osób pochodzenia azjatyckiego, szczególnie japońskiego, koreańskiego i chińskiego12.
- Płeć: Choroba moyamoya występuje dwukrotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn12.
- Wiek: Choroba moyamoya występuje w dwóch szczytach wiekowych: u dzieci w wieku 5-10 lat oraz u dorosłych w wieku 30-50 lat12.
- Historia rodzinna: Ryzyko rozwoju choroby moyamoya jest 30-40 razy wyższe u osób z członkiem rodziny chorującym na tę chorobę w porównaniu do populacji ogólnej12.
- Współistniejące schorzenia: Jak wspomniano wcześniej, różne choroby zwiększają ryzyko rozwoju zespołu moyamoya1.
Nowe kierunki badań
W ostatnich latach zaproponowano „teorię mechanobiologiczną” patogenezy choroby moyamoya, która może stanowić przełom w badaniach nad tą chorobą1. Prowadzone są również badania nad wcześniejszą diagnostyką, a niedawno odkryty panel badań moczu może być pomocny w diagnostyce u młodych pacjentów1.
Warto zauważyć, że pomimo intensywnych badań, dokładna patofizjologia choroby moyamoya nadal pozostaje nie w pełni zrozumiała. Badania sugerują, że choroba moyamoya obejmuje wiele różnych arteriopatii o odmiennych czynnikach genetycznych i środowiskowych, które prowadzą do wspólnego końcowego efektu w postaci postępującego zwężenia tętnicy szyjnej wewnętrznej i rozwoju krążenia obocznego12.
Podsumowanie etiologii choroby moyamoya
Choroba moyamoya jest rzadkim schorzeniem naczyniowym mózgu o złożonej i nie w pełni poznanej etiologii. Badania wskazują na istotną rolę czynników genetycznych, szczególnie mutacji w genie RNF213, które są powszechne wśród pacjentów pochodzenia azjatyckiego. Choroba może występować jako samodzielna jednostka chorobowa (MMD) lub w powiązaniu z innymi schorzeniami (MMS). Patofizjologia obejmuje proliferację błony wewnętrznej naczyń, prowadzącą do ich zwężenia i rozwoju kruchej sieci naczyń obocznych. Rolę w rozwoju choroby mogą odgrywać także czynniki immunologiczne i zapalne. Ze względu na rzadkość występowania i prawdopodobnie wieloczynnikowy charakter choroby, poszukiwanie jej przyczyn stanowi ogromne wyzwanie dla badaczy1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.