rośliny jasnotowate
Rośliny jasnotowate (Lamiaceae, dawniej Labiatae) to rodzina roślin zielnych i krzewów obejmująca około 7000 gatunków występujących na całym świecie. Charakteryzują się łodygami o przekroju czworokątnym, naprzeciwległym ustawieniem liści oraz kwiatami o zrośniętych płatkach tworzących charakterystyczną dwuwargową koronę.
Z medycznego punktu widzenia rośliny jasnotowate mają ogromne znaczenie ze względu na zawartość olejków eterycznych bogatych w związki terpenowe, które wykazują działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwzapalne i antyoksydacyjne. Wiele gatunków z tej rodziny, takich jak lawenda, mięta, szałwia, tymianek czy melisa, znajduje zastosowanie w farmakologii i ziołolecznictwie.
W praktyce klinicznej preparaty z roślin jasnotowatych stosowane są m.in. w schorzeniach układu oddechowego (infekcje górnych dróg oddechowych), problemach trawiennych (dyspepsja, wzdęcia), stanach zapalnych jamy ustnej i gardła oraz jako środki wspomagające w łagodzeniu objawów stresu i bezsenności. Ekstrakty z tych roślin są również składnikami wielu leków OTC oraz suplementów diety.
Należy pamiętać, że mimo naturalnego pochodzenia, preparaty z jasnotowatych mogą wchodzić w interakcje z lekami, szczególnie z tymi metabolizowanymi przez cytochrom P450, oraz mogą wywoływać reakcje alergiczne u osób wrażliwych, co należy uwzględnić podczas kwalifikacji pacjentów do fitoterapii.
Powiązane wpisy
- Leksykon substancji czynnych
Ziele hyzopu – Przeciwwskazania stosowania
Ziele hyzopu (Hyssopus officinalis L., herba) jest składnikiem preparatów leczniczych, takich jak Pectosol – koncentrat do sporządzania roztworu doustnego. Podstawowym przeciwwskazaniem do stosowania tych preparatów jest nadwrażliwość na hyzop lub inne rośliny z rodziny Lamiaceae (np. mięta, melisa, szałwia, rozmaryn, bazylia, lawenda), ze względu na ryzyko reakcji krzyżowych. Ponadto, preparaty mogą zawierać substancje pomocnicze wywołujące nadwrażliwość, co również stanowi przeciwwskazanie. W przypadku Pectosol istotna jest wysoka zawartość etanolu (57-63% V/V), która wyklucza stosowanie u pacjentów z chorobami wątroby, uzależnieniem od alkoholu, padaczką, kobiet w ciąży i karmiących oraz u dzieci. Zawartość hyzopu w wyciągu jest stosunkowo niewielka (3 części na 30 części całego wyciągu), co może wpływać na profil bezpieczeństwa preparatu.
choroba wątroby, Hyssopus officinalis, koncentrat do sporządzania roztworu, korzeń mydlnicy, nadwrażliwość na substancje, padaczka, Pectosol, porost islandzki, postać farmaceutyczna, preparat leczniczy złożony, reakcja krzyżowa, reakcja niepożądana, rodzina Lamiaceae, rośliny jasnotowate, uzależnienie od alkoholu, wyciąg złożony, wywiad alergologiczny, zawartość etanolu, ziele hyzopu, ziele tymianku - Leksykon substancji czynnych
Wyciąg gęsty z ziela tymianku i korzenia pierwiosnka – Przeciwwskazania stosowania
Wyciąg gęsty z ziela tymianku (Thymus vulgaris, Thymus zygis) i korzenia pierwiosnka (Primula veris, Primula elatior) jest składnikiem preparatu Bronchosol, stosowanego jako środek wykrztuśny. Każdy mililitr syropu zawiera 43,6 mg wyciągu gęstego (3:1) w stosunku 7,6:1 tymianek do pierwiosnka oraz 0,198 mg tymolu. Preparat zawiera również substancje pomocnicze: sacharozę (do 845 mg/ml) oraz etanol (do 0,5% m/m). Stosowanie Bronchosolu jest przeciwwskazane u pacjentów z nadwrażliwością na tymol, tymianek, pierwiosnek lub inne składniki preparatu, a także u osób uczulonych na rośliny z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), ze względu na ryzyko reakcji krzyżowych. Ponadto, preparat jest bezwzględnie przeciwwskazany u pacjentów z astmą oskrzelową oraz u dzieci z ostrym krupowym zapaleniem krtani w wywiadzie, ze względu na możliwość nasilenia obrzęku dróg oddechowych i skurczu oskrzeli.
astma oskrzelowa, choroba ośrodkowego układu nerwowego, choroba wątroby, cukrzyca, działanie wykrztuśne, epilepsja, korzeń pierwiosnka, krupowe zapalenie krtani, nadwrażliwość, nadwrażliwość krzyżowa, nietolerancja fruktozy, nieżyt górnych dróg oddechowych, padaczka, Primula elatior, Primula veris, rośliny jasnotowate, sacharoza i etanol, skurcz oskrzeli, świszczący oddech, Thymus vulgaris, Thymus zygis, tymol, uzależnienie od alkoholu, wyciąg z tymianku - Leksykon substancji czynnych
Mięta pieprzowa – Przeciwwskazania stosowania
Mięta pieprzowa (Mentha piperita L.) jest szeroko stosowana w preparatach leczniczych, jednak jej użycie jest przeciwwskazane u pacjentów z nadwrażliwością na liść mięty lub mentol, główny składnik aktywny. Przeciwwskazania obejmują choroby układu pokarmowego takie jak choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy, nadkwaśność, niedrożność dróg żółciowych, kamicę pęcherzyka żółciowego, zapalenie wyrostka robaczkowego, bóle brzucha o nieustalonej etiologii oraz choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie okrężnicy). Dodatkowo, preparaty złożone zawierające miętę pieprzową są przeciwwskazane u pacjentów z chorobami wątroby, zwłaszcza przy jednoczesnym stosowaniu leków hepatotoksycznych (np. Iberogast). Nie zaleca się ich stosowania u dzieci poniżej 12 roku życia, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz u pacjentów z chorobami układu krążenia, jaskrą i przerostem gruczołu krokowego, w zależności od składu preparatu.
arytmia, ból brzucha o nieustalonej przyczynie, choroba Leśniowskiego-Crohna, choroba wątroby, choroba wrzodowa żołądka, choroba zapalna jelit, częstoskurcz serca, ekstrakt z mięty pieprzowej, jaskra, kamica pęcherzyka żółciowego, lek hepatotoksyczny, mięta pieprzowa, nadkwaśność, nadwrażliwość na mentol, niedrożność dróg żółciowych, preparat ziołowy, przerost gruczołu krokowego, reakcja krzyżowa, rośliny astrowate, rośliny baldaszkowate, rośliny jasnotowate, uszkodzenie wątroby, wrzodziejące zapalenie okrężnicy, zapalenie wątroby, zapalenie wyrostka robaczkowego - Leksykon substancji czynnych
Olejek majerankowy – Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Olejek majerankowy (Origanum majorana L., aetheroleum) jest składnikiem preparatów leczniczych stosowanych w schorzeniach jamy ustnej i gardła, takich jak Salviasept, który zawiera 0,3 g olejku majerankowego na 100 g produktu. Preparat ten zawiera również inne olejki eteryczne (goździkowy 2,0 g, miętowy 1,1 g, tymiankowy 0,3 g, szałwiowy 0,2 g) oraz mentol (2,0 g/100 g) i wyciąg płynny (93,5 g/100 g). Istotnym aspektem jest wysoka zawartość etanolu (58% V/V ± 10%), co wymaga ostrożności u pacjentów z chorobami wątroby, padaczką, chorobami OUN, kobiet w ciąży i karmiących oraz osób uzależnionych od alkoholu. Preparaty te nie są zalecane u osób poniżej 18 roku życia ze względu na brak danych klinicznych dotyczących bezpieczeństwa. Należy monitorować reakcje błony śluzowej jamy ustnej i gardła, a w przypadku podrażnienia (pieczenie, świąd, zaczerwienienie, obrzęk) natychmiast przerwać stosowanie.
choroba ośrodkowego układu nerwowego, choroba wątroby, ciąża, cineol, działanie niepożądane, etanol, mentol, olejek goździkowy, olejek majerankowy, olejek miętowy, olejek szałwiowy, olejek tymiankowy, padaczka, podrażnienie błony śluzowej, preparat leczniczy, reakcja nadwrażliwości, reakcja zapalna, rośliny jasnotowate, schorzenia jamy ustnej i gardła, świąd, uzależnienie od alkoholu, wywiad alergologiczny - Leksykon substancji czynnych
Ziele krwawnika – Przeciwwskazania stosowania
Ziele krwawnika (Achillea millefolium L., herba) jest szeroko stosowane w produktach leczniczych, jednak jego użycie wymaga uwzględnienia licznych przeciwwskazań. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na ziele krwawnika oraz rośliny z rodziny astrowatych (Asteraceae), ze względu na częste reakcje krzyżowe. Dodatkowo, przeciwwskazania obejmują choroby układu pokarmowego takie jak wrzody żołądka i dwunastnicy, aktywna choroba wrzodowa oraz choroba nowotworowa jelita grubego (szczególnie przy stosowaniu czopków). Ze względu na działanie rozkurczowe i żółciopędne, preparaty zawierające ziele krwawnika są niewskazane u pacjentów z niedrożnością dróg żółciowych oraz chorobami pęcherzyka żółciowego, w tym kamicą i zapaleniem. Obecność związków salicylowych w zielu wymaga ostrożności u osób z nadwrażliwością na salicylany lub NLPZ, a preparaty z olejkami eterycznymi (np. mentol) mogą wywołać skurcz oskrzeli u chorych z astmą oskrzelową.
astma aspirynowa, astma oskrzelowa, choroba pęcherzyka żółciowego, choroba wrzodowa, kamica żółciowa, kwas acetylosalicylowy, nadwrażliwość na salicylany, niedrożność dróg żółciowych, niesteroidowy lek przeciwzapalny, nowotwór jelita grubego, reakcja krzyżowa, rośliny jasnotowate, rośliny selerowate, skurcz tchawicy i oskrzeli, wrzód żołądka i dwunastnicy, zapalenie pęcherzyka żółciowego, ziele krwawnika, związek salicylowy - Leksykon substancji czynnych
Liść rozmarynu – Przeciwwskazania stosowania
Liść rozmarynu (Rosmarinus officinalis L., folium), będący składnikiem preparatu Canephron N, wykazuje istotne przeciwwskazania kliniczne. Bezwzględnym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na liść rozmarynu lub inne składniki preparatu, takie jak ziele tysiącznika i korzeń lubczyku. Należy zwrócić szczególną uwagę na potencjalne reakcje krzyżowe u pacjentów uczulonych na rośliny z rodziny selerowatych (Apiaceae), zwłaszcza że korzeń lubczyku należy do tej rodziny. Ponadto, nadwrażliwość na anetol, obecny w olejkach eterycznych anyżu i kopru włoskiego, stanowi kolejne ograniczenie terapeutyczne. Liść rozmarynu jest przeciwwskazany u pacjentów z wrzodami żołądka ze względu na możliwość nasilenia dolegliwości oraz u osób z obrzękami wynikającymi z niewydolności serca lub nerek, szczególnie gdy konieczne jest ograniczenie podaży płynów.
- Leksykon leków
Przeciwwskazania – Baikadent 5,77 mg/g
Baikadent to żel do stosowania miejscowego w jamie ustnej zawierający 5,77 mg/g zespołu flawonów z korzenia tarczycy bajkalskiej (Scutellaria baicalensis), w tym minimum 65% bajkaliny, co odpowiada 0,577 g flawonów i 375 mg bajkaliny na 100 g żelu. Pojedyncza dawka 2 cm żelu dostarcza około 2,31 mg flawonów i 1,5 mg bajkaliny. Preparat zawiera także substancje pomocnicze takie jak glikol propylenowy (0,350 g/100 g), metylu parahydroksybenzoesan (E 218, 0,100 g/100 g) oraz propylu parahydroksybenzoesan (E 216, 0,050 g/100 g), które mogą wywoływać reakcje alergiczne lub podrażnienia błon śluzowych. Ze względu na przedłużony kontakt żelu z błoną śluzową, istnieje ryzyko nasilenia objawów nadwrażliwości u pacjentów uczulonych na składniki preparatu.
bajkalina, błona śluzowa, glikol propylenowy, metylu parahydroksybenzoesan, nadwrażliwość, paraben, podrażnienie błony śluzowej jamy ustnej, podrażnienie skóry, propylu parahydroksybenzoesan, reakcja alergiczna, reakcja nadwrażliwości, reakcja niepożądana, rośliny jasnotowate, tarczyca bajkalska, test skórny, wywiad alergologiczny, żel do jamy ustnej, zespół flawonów - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Mucosit –
Preparat Mucosit, dostępny w formie żelu do stosowania na dziąsła, zawiera kompleks ekstraktów roślinnych (rumianek, nagietek, podbiał, kora dębu, szałwia, tymianek) oraz substancji aktywnych takich jak allantoina i olejki eteryczne (miętowy, rumiankowy). Podstawowym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na amidowe środki miejscowo znieczulające lub inne składniki preparatu. Szczególną uwagę należy zwrócić na alergie krzyżowe, zwłaszcza u pacjentów uczulonych na pyłki brzozy i seler zwyczajny, ze względu na obecność tymianku. Ponadto, preparat jest przeciwwskazany u osób z alergią na rośliny z rodzin Asteraceae (np. rumianek, nagietek) oraz Lamiaceae (np. tymianek, szałwia), które mogą wywoływać miejscowe lub uogólnione reakcje alergiczne.
alergia na pyłki brzozy, alergia na seler zwyczajny, allantoina, amidowy środek miejscowo znieczulający, benzoesan sodu, bronopol, ekstrakt roślinny, kora dębu, miejscowa reakcja alergiczna, nadwrażliwość krzyżowa, nagietek, olejek miętowy, olejek rumiankowy, parahydroksybenzoesan etylu, reakcja krzyżowa, rośliny astrowate, rośliny jasnotowate, rumianek, szałwia, tymianek, wieloważna alergia, zapalenie kontaktowe - Leksykon leków
Przeciwwskazania – Salviasept –
Preparat Salviasept, będący koncentratem do sporządzania roztworu do płukania gardła, zawiera kompleks olejków eterycznych (m.in. goździkowy 2,0 g, miętowy 1,1 g, tymiankowy 0,3 g, majerankowy 0,3 g, szałwiowy 0,2 g) oraz wyciągów roślinnych (rumianek, szałwia, krwawnik, mięta pieprzowa, tymianek, owoc kopru) w ilości 93,5 g na 100 g produktu. Istotnym składnikiem jest również mentol (2,0 g/100 g) oraz etanol w stężeniu 58% (V/V) ± 10%. Przeciwwskazaniem do stosowania jest nadwrażliwość na którykolwiek ze składników, zwłaszcza u pacjentów uczulonych na rośliny z rodzin Asteraceae, Lamiaceae i Apiaceae, a także na anetol i balsam peruwiański. Ze względu na obecność olejków eterycznych, szczególnie mentolu i olejku miętowego, preparat może wywoływać reakcje alergiczne oraz drażnić drogi oddechowe.
alkoholizm, anetol, astma oskrzelowa, balsam peruwiański, choroba wątroby, cineol, etanol, koszyczek rumianku, liść szałwii, mentol, olejek eteryczny, olejek goździkowy, olejek majerankowy, olejek mięty pieprzowej, olejek szałwiowy, olejek tymiankowy, owoc kopru, padaczka, reakcja alergiczna, reakcja bronchospastyczna, rośliny astrowate, rośliny jasnotowate, rośliny selerowate, Salviasept, skurcz oskrzeli, wyciąg ziołowy, ziele krwawnika, ziele mięty pieprzowej, ziele tymianku - Leksykon substancji czynnych
Tymol – Przeciwwskazania stosowania
Tymol, jako substancja czynna w różnych preparatach leczniczych, posiada szereg przeciwwskazań, które należy uwzględnić podczas kwalifikacji pacjenta do terapii. Podstawowym przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na tymol lub inne składniki preparatu. W przypadku preparatów zawierających wyciągi roślinne z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae), takich jak Bronchosol czy Syrop tymiankowy złożony, istotna jest również nadwrażliwość na te rośliny. Wiek pacjenta stanowi ważne ograniczenie: Afronis i Sonol nie są zalecane u dzieci poniżej 12 lat, Rub-Arom u dzieci poniżej 7 lat, a Bronchosol jest przeciwwskazany u dzieci z ostrym krupowym zapaleniem krtani w wywiadzie. Ponadto, preparaty te nie powinny być stosowane u pacjentów z astmą oskrzelową (Bronchosol, Vicks VapoRub) oraz u osób z nadwrażliwością dróg oddechowych (Vicks VapoRub).
astma, choroby układu oddechowego, drgawki, kamfora, korzeń pierwiosnka, krupowe zapalenie krtani, kwas borowy, kwas salicylowy, łuszczyca, mentol, nadwrażliwość na tymol, nadwrażliwość oddechowa, olejek cedrowy, olejek eukaliptusowy, olejek terpentynowy, ostre zapalenie krtani, rana otwarta, rezorcynol, rośliny jasnotowate, wyciąg z tymianku, zmiany złuszczające