Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers)
Zespół oddechowy bliskiego wschodu (MERS) to poważna choroba wirusowa układu oddechowego wywoływana przez koronawirusa MERS-CoV, objawiająca się gorączką, kaszlem i dusznością, a niekiedy prowadząca do ciężkiego zapalenia płuc i niewydolności wielonarządowej. MERS charakteryzuje się wysoką śmiertelnością, szczególnie u osób starszych i z chorobami współistniejącymi. Leczenie jest głównie wspomagające, obejmujące odpoczynek, nawadnianie, tlenoterapię oraz w ciężkich przypadkach wentylację mechaniczną i terapię nerkozastępczą. Kluczowe znaczenie ma izolacja pacjentów, stosowanie środków ochrony osobistej przez personel medyczny oraz ścisłe przestrzeganie procedur zapobiegających rozprzestrzenianiu się infekcji.
-
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Zespół oddechowy Bliskiego Wschodu (MERS) wywoływany przez koronawirusa MERS-CoV charakteryzuje się wysoką śmiertelnością na poziomie około 35%. Klinicznie przebieg zakażenia jest zróżnicowany – od bezobjawowego do ciężkiego zapalenia płuc, niewydolności oddechowej, wstrząsu septycznego i niewydolności wielonarządowej. Typowe objawy to gorączka, kaszel i duszność, a także objawy żołądkowo-jelitowe, np. biegunka. Diagnostyka opiera się na testach molekularnych RT-PCR oraz obrazowaniu radiologicznym klatki piersiowej. Czynniki ryzyka ciężkiego przebiegu to wiek >65 lat (OR 4,8, 95% CI: 2,6-8,7) oraz choroby współistniejące (OR 2,7, 95% CI: 1,3-5,7). Personel medyczny stanowi około 25% zakażonych w środowisku szpitalnym, z niższą śmiertelnością (~2%) niż ogólna populacja chorych (36%).
Leczenie MERS jest wyłącznie wspomagające, obejmujące tlenoterapię, wentylację mechaniczną, a w najcięższych przypadkach ECMO oraz terapię nerkozastępczą. Brak jest specyficznych leków przeciwwirusowych i szczepionek. Kluczowe znaczenie ma zapobieganie transmisji w placówkach medycznych poprzez stosowanie środków ochrony indywidualnej (maski N95 lub wyższe, gogle, fartuchy, rękawiczki), izolację pacjentów w salach z podciśnieniem oraz rygorystyczne procedury dezynfekcji. Personel powinien być regularnie szkolony, a w przypadku ekspozycji monitorowany pod kątem objawów. Kompleksowe zarządzanie ogniskami MERS wymaga integracji działań oddziałów intensywnej terapii z polityką szpitalną, a także odpowiedniej organizacji opieki i wsparcia psychologicznego dla pacjentów i personelu.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers) – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
ciężki przebieg zakażenia, duszność, dysfagia, ECMO, hipoksemia, immunosupresja, koronawirus MERS-CoV, maska N95, niewydolność nerek, niewydolność oddechowa, niewydolność wielonarządowa, oddział intensywnej terapii, osocze ozdrowieńców, patogen układu oddechowego, płyn ustrojowy, pozaustrojowa oksygenacja membranowa, przeciwciało monoklonalne, przewlekła choroba nerek, Real-time RT-PCR, respirator oczyszczający powietrze, rtg klatki piersiowej, sala z podciśnieniem, saturacja, terapia nerkozastępcza, test molekularny, tlenoterapia, wentylacja mechaniczna, wstrząs septyczny, zapalenie płuc, zespół oddechowy Bliskiego Wschodu -
Epidemiologia
Zespół oddechowy Bliskiego Wschodu (MERS) wywoływany przez koronawirusa MERS-CoV, zidentyfikowany po raz pierwszy w Arabii Saudyjskiej w 2012 roku, charakteryzuje się wysoką śmiertelnością na poziomie około 35-36% (955 zgonów na 2629 potwierdzonych przypadków). Wirus jest zoonotyczny, z głównym rezerwuarem w wielbłądach jednogarbnych, u których seroprewalencja przeciwciał neutralizujących wynosiła 84,5%, a 3,8% było PCR-dodatnich. Transmisja człowiek-człowiek zachodzi głównie w warunkach bliskiego kontaktu, zwłaszcza w placówkach opieki zdrowotnej, gdzie odnotowano największe ogniska zakażeń, np. w Arabii Saudyjskiej, ZEA i Republice Korei (186 przypadków, 38 zgonów, CFR 20%). Okres inkubacji wynosi średnio około 5 dni, z zakresem 2-14 dni. Współczynnik reprodukcji (R0) szacowany jest na 0,8-1,3, co wskazuje na ograniczoną zdolność do samopodtrzymującej się transmisji w populacji ludzkiej bez środków kontroli zakażeń.
Diagnostyka MERS opiera się na testach amplifikacji kwasu nukleinowego (NAAT) z dwoma celami, izolacji wirusa oraz badaniach serologicznych w centrach WHO. Nadzór epidemiologiczny jest prowadzony globalnie, ze szczególnym uwzględnieniem krajów Bliskiego Wschodu, gdzie choroba jest endemiczna. Klinicznie MERS przebiega od bezobjawowego do ciężkiego zapalenia płuc z możliwym uszkodzeniem nerek i koagulopatią. Średni wiek chorych to około 50 lat, z przewagą mężczyzn (1,5:1), a ciężki przebieg częściej dotyczy osób z chorobami współistniejącymi (około 76%). Brak jest specyficznego leczenia i szczepionki, dlatego kluczowe są środki zapobiegawcze: higiena rąk, unikanie kontaktu z wielbłądami przez osoby z grup ryzyka, stosowanie środków ochrony osobistej w placówkach medycznych oraz szybka identyfikacja i izolacja przypadków. WHO rekomenduje podejście „One Health” oraz wzmocnienie systemów nadzoru i kontroli zakażeń, aby ograniczyć ryzyko epidemii i importu przypadków do innych krajów.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers) – Epidemiologia
choroba układu oddechowego, choroba współistniejąca, ciężka choroba układu oddechowego, cukrzyca, koagulopatia, kontrola zakażeń, koronawirus MERS-CoV, niedobór odporności, niepasteryzowane mleko, okres inkubacji, ostra niewydolność nerek, placówka opieki zdrowotnej, przewlekła choroba nerek, przewlekła choroba płuc, przypadek autochtoniczny, rezerwuar zwierzęcy, śmiertelność, transmisja odzwierzęca, uszkodzenie narządów, wielbłąd jednogarbny, wirus odzwierzęcy, współczynnik śmiertelności przypadków, zapalenie osierdzia, zapalenie płuc, zespół oddechowy Bliskiego Wschodu -
Etiologia i przyczyny
Zespół oddechowy Bliskiego Wschodu (MERS) wywoływany jest przez koronawirusa MERS-CoV, należącego do rodzaju betacoronavirus, który po raz pierwszy zidentyfikowano w Arabii Saudyjskiej w 2012 roku. Wirus ten wykorzystuje receptor DPP4 (CD26) do wnikania do komórek nabłonkowych płuc, nerek, wątroby i jelit, co prowadzi do ciężkiej choroby układu oddechowego i wielonarządowej dysfunkcji. MERS-CoV posiada mechanizmy hamujące odpowiedź interferonową gospodarza, m.in. poprzez białka ORF 4a i 4b, co sprzyja jego patogenności. Głównym rezerwuarem wirusa są wielbłądy dromadery, a transmisja na ludzi odbywa się przez bezpośredni lub pośredni kontakt z zakażonymi zwierzętami lub ich produktami (np. niepasteryzowane mleko). Współczynnik reprodukcji wirusa (R0) jest niski (<0,7), co ogranicza rozprzestrzenianie się w populacji, jednak transmisja międzyludzka występuje w warunkach bliskiego kontaktu, zwłaszcza w placówkach opieki zdrowotnej.
Klinicznie MERS manifestuje się ciężkim zapaleniem płuc, niewydolnością oddechową, ostrym uszkodzeniem nerek i wstrząsem septycznym, z wysoką śmiertelnością sięgającą 30-40%. Choroba przebiega ciężej u osób starszych oraz z chorobami współistniejącymi, takimi jak cukrzyca, przewlekła choroba nerek, nadciśnienie czy choroby płuc. Do tej pory nie opracowano specyficznego leczenia ani szczepionki przeciw MERS-CoV. Epidemiologicznie większość przypadków (85%) odnotowano na Półwyspie Arabskim, głównie w Arabii Saudyjskiej, a globalne zgłoszenia WHO obejmują 2428 potwierdzonych zakażeń i 838 zgonów. MERS pozostaje istotnym zagrożeniem zdrowia publicznego, zwłaszcza w regionach z ekspozycją na wielbłądy dromadery, wymagającym ścisłej kontroli zakażeń i monitorowania potencjalnych ognisk epidemicznych.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers) – Etiologia i przyczyny
apoptoza, betakoronawirus, białko kolca, choroba nerek, deaminaza adenozyny, dipeptydylopeptydaza 4, droga kropelkowa, dysfunkcja narządów, genom wirusa, glikoproteina przezbłonowa, gospodarz pośredni, interferon, internalizacja, jednoniciowy wirus RNA, koronawirus MERS-CoV, limfocyt T, małopłytkowość, niewydolność oddechowa, niewydolność wielonarządowa, odpowiedź immunologiczna, ostre uszkodzenie nerek, przeciwciała, przewlekła choroba płuc, rezerwuar wirusa, wstrząs septyczny, zapalenie płuc, zespół oddechowy Bliskiego Wschodu -
Leczenie
Zespół oddechowy bliskiego wschodu (MERS), wywołany przez koronawirusa MERS-CoV, charakteryzuje się wysoką śmiertelnością na poziomie 30-40% i brakiem zatwierdzonego leczenia swoistego. Obecne postępowanie terapeutyczne opiera się na leczeniu podtrzymującym, dostosowanym do ciężkości choroby. W łagodnych przypadkach zalecana jest izolacja domowa, odpoczynek, leki przeciwgorączkowe i nawodnienie. W ciężkich przebiegach konieczna jest hospitalizacja z tlenoterapią, wentylacją mechaniczną, a w najcięższych przypadkach zastosowanie pozaustrojowej oksygenacji membranowej (ECMO). Wsparcie krążeniowe obejmuje dożylne podawanie płynów i leki wazopresyjne, a także monitorowanie funkcji nerek, wątroby i układu nerwowego oraz zapobieganie zakażeniom wtórnym.
Badania nad terapiami swoistymi są w toku, jednak dotychczasowe dowody są ograniczone i niespójne. Potencjalne leki przeciwwirusowe to rybawiryna w połączeniu z interferonem, lopinawir/rytonawir oraz kwas mykofenolowy, choć ich skuteczność u ludzi nie została jednoznacznie potwierdzona. Immunoterapia, w tym osocze ozdrowieńców i przeciwciała monoklonalne (np. LCA60, MERS-4, REGN3051), wykazuje obiecujące wyniki w badaniach przedklinicznych. Wdrożenie ścisłych procedur izolacji, stosowanie środków ochrony osobistej (maska N95, rękawiczki, fartuch, ochrona oczu) oraz monitorowanie kontaktów pozostają kluczowe w kontroli zakażeń. Pilnie potrzebne są wieloośrodkowe, randomizowane badania kliniczne, aby zweryfikować skuteczność proponowanych terapii i opracować standardy leczenia MERS.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers) – Leczenie
dipeptydylopeptydaza 4, inhibitor proteazy, izolacja domowa, kontrola zakażeń, koronawirus MERS-CoV, kortykosteroid, kwas mykofenolowy, leczenie podtrzymujące, lek przeciwgorączkowy, lek wazopresyjny, lopinawir/rytonawir, makrolid, maska N95, mykofenolan mofetylu, nieinwazyjna wentylacja, osocze ozdrowieńców, pomieszczenie z ujemnym ciśnieniem, pozaustrojowa oksygenacja membranowa, przeciwciało monoklonalne, repozycjonowanie leków, suplementacja tlenem, tlenoterapia, wentylacja mechaniczna, wskaźnik śmiertelności, zakażenie wtórne, zespół oddechowy Bliskiego Wschodu -
Objawy
Zespół oddechowy Bliskiego Wschodu (MERS) wywołany przez koronawirusa MERS-CoV charakteryzuje się szerokim spektrum klinicznym, od bezobjawowego przebiegu do ciężkiej, zagrażającej życiu choroby. Typowe objawy obejmują gorączkę, kaszel i duszność, a także często występujące objawy żołądkowo-jelitowe, takie jak biegunka (26%), nudności i wymioty (21%) oraz bóle brzucha (17%). Okres inkubacji wynosi zwykle 5-6 dni (zakres 2-14 dni). Ciężki przebieg choroby cechuje szybka progresja do zapalenia płuc, ARDS, niewydolności wielonarządowej i wstrząsu septycznego, z medianą czasu do przyjęcia na OIT około 5 dni i medianą czasu do zgonu około 12 dni. Ryzyko ciężkiego przebiegu i śmiertelności (około 35%) jest wyższe u osób starszych oraz z chorobami współistniejącymi, takimi jak cukrzyca, przewlekła choroba nerek, nowotwory, choroby układu sercowo-naczyniowego i płuc.
Diagnostyka opiera się na testach molekularnych (RT-PCR) wykrywających RNA wirusa MERS-CoV, szczególnie u pacjentów z ciężką chorobą układu oddechowego i historią pobytu na Bliskim Wschodzie lub kontaktem z zakażonymi. Leczenie jest wyłącznie objawowe i podtrzymujące, obejmujące tlenoterapię, wentylację mechaniczną, leczenie przeciwgorączkowe, antybiotykoterapię w przypadku nadkażeń bakteryjnych oraz dializoterapię przy niewydolności nerek. Brak jest zatwierdzonej terapii przeciwwirusowej i szczepionki, choć stosowane są eksperymentalne metody leczenia. Monitorowanie parametrów życiowych i funkcji narządów jest kluczowe w opiece nad pacjentami z umiarkowanym i ciężkim przebiegiem MERS.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers) – Objawy
aminotransferazy, ARDS, atypowe zapalenie płuc, bakteryjne zapalenie płuc, biegunka, ból mięśni, dehydrogenaza mleczanowa, dializoterapia, duszność, hipoksemia, koronawirus MERS-CoV, legionella, leukopenia, limfopenia, martwica komórek nabłonka, mialgia, mycoplasma pneumoniae, niewydolność oddechowa, nieżyt nosa, objawy żołądkowo-jelitowe, okres inkubacji, ostra niewydolność nerek, tlenoterapia, trombocytopenia, uszkodzenie pęcherzyków płucnych, wentylacja mechaniczna, wstrząs septyczny, zapalenie osierdzia, zapalenie płuc, zespół ostrej niewydolności oddechowej -
Patofizjologia i mechanizm
Zespół oddechowy Bliskiego Wschodu (MERS) wywoływany przez koronawirusa MERS-CoV charakteryzuje się wysoką śmiertelnością około 35%. Wirus ten, będący betakoronawirusem o genomie RNA dodatniej polarności (~30 tys. nukleotydów), wykorzystuje białko kolca (S) do wiązania z receptorem DPP4 (CD26) na powierzchni komórek gospodarza, co determinuje tropizm tkankowy, głównie do nieorzęsionych komórek nabłonka dolnych dróg oddechowych. MERS-CoV wykazuje unikalną zdolność do infekcji makrofagów, komórek dendrytycznych oraz limfocytów T, co prowadzi do modulacji odpowiedzi immunologicznej, indukcji apoptozy limfocytów T i opóźnionej odpowiedzi prozapalnej. Geny wirusa, takie jak ORF4a, ORF4b, ORF5 i ORF8b, pełnią funkcje antagonistów interferonu typu I, co osłabia odpowiedź przeciwwirusową i sprzyja ciężkiemu przebiegowi choroby, zwłaszcza u pacjentów z chorobami współistniejącymi (przewlekła choroba płuc, cukrzyca, niewydolność nerek). W modelach zwierzęcych, miano wirusa w płucach osiąga szczyt 2 dni po zakażeniu, a liczba neutrofili we krwi obwodowej koreluje z ciężkością choroby, co może mieć zastosowanie prognostyczne u ludzi.
Patogeneza MERS-CoV obejmuje rozlane uszkodzenie pęcherzyków płucnych i silne zapalenie dolnych dróg oddechowych, prowadzące do niewydolności oddechowej wymagającej wsparcia mechanicznego. Transmisja wirusa odbywa się głównie poprzez kontakt kropelkowy, a głównym rezerwuarem są wielbłądy jednogarbne, u których wirus replikuje się w górnych drogach oddechowych, co sprzyja efektywnej transmisji między zwierzętami. Obecnie brak jest specyficznego leczenia i szczepionki, jednak terapia interferonem typu I wykazuje potencjał antywirusowy in vitro. Białko kolca stanowi kluczowy cel w rozwoju szczepionek i terapii neutralizujących przeciwciał monoklonalnych. W profilaktyce zakażeń zaleca się stosowanie środków ochrony osobistej, w tym masek medycznych, ochrony oczu i rękawiczek, zwłaszcza w placówkach opieki zdrowotnej, ze względu na zdolność wirusa do przetrwania na powierzchniach i w aerozolu. WHO kontynuuje współpracę międzynarodową w celu monitorowania i lepszego zrozumienia MERS-CoV.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers) – Patofizjologia i mechanizm
betakoronawirus, białko kolca, cytokina prozapalna, cytotoksyczność, dipeptydylopeptydaza 4, domena wiążąca receptor, endocytoza, geny stymulowane interferonem, interferon typu I, koronawirus MERS-CoV, krtań, limfopenia, neutrofilia, niewydolność wielonarządowa, otwarta ramka odczytu, popłuczyny oskrzelowo-pęcherzykowe, proteaza furynowa, przeciwciało neutralizujące, przewlekła choroba płuc, rozlane uszkodzenie pęcherzyków płucnych, rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe, sygnalizacja interferonu, tropizm tkankowy, wirus odzwierzęcy, zapalenie osierdzia, zapalenie płuc, zespół oddechowy Bliskiego Wschodu -
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Zespół oddechowy Bliskiego Wschodu (MERS), wywoływany przez koronawirusa MERS-CoV, charakteryzuje się wysoką śmiertelnością sięgającą około 35-36%, z surowym współczynnikiem śmiertelności wynoszącym 32,1% (95% CI: 29,9%-34,3%). Wskaźnik ten jest znacznie wyższy niż w przypadku SARS (~10%), co wiąże się z częstszym występowaniem zespołu ostrej niewydolności oddechowej (ARDS) u pacjentów z MERS. Czynniki ryzyka złego rokowania obejmują wiek >60 lat, płeć męską, choroby współistniejące takie jak cukrzyca, przewlekła choroba nerek, choroby płuc, nadciśnienie tętnicze, choroby układu sercowo-naczyniowego, nowotwory oraz obniżoną odporność. Pacjenci z chorobami współistniejącymi mają około 4-krotnie wyższe ryzyko zgonu (skorygowany HR 3,74; 95% CI: 2,57-5,67). Mediana czasu od wystąpienia objawów do przyjęcia na OIT wynosi około 5 dni, a do zgonu około 12 dni, z gwałtownym wzrostem ryzyka śmierci w pierwszym tygodniu (średni dzienny przyrost 13%).
Przebieg kliniczny MERS u pacjentów hematologicznych i onkologicznych jest wyjątkowo niekorzystny, z 100% śmiertelnością i medianą czasu do zgonu 26 dni (zakres 15-77 dni). Utrzymywanie się wirusa w drogach oddechowych jest dłuższe u pacjentów krytycznie chorych, z wykrywalnością RNA MERS-CoV do miesiąca, a wirusa zdolnego do namnażania do 25 dni od wystąpienia objawów. Głównym mechanizmem utrzymania transmisji MERS-CoV są zakażenia szpitalne, wynikające z niedostatecznych środków kontroli zakażeń i opóźnionej izolacji pacjentów. Obecnie brak jest specyficznej terapii i szczepionki, a leczenie jest objawowe. Optymalna terapia prawdopodobnie będzie wymagać połączenia leków przeciwwirusowych z modulacją odpowiedzi immunologicznej gospodarza. Wczesna diagnostyka, izolacja oraz identyfikacja czynników ryzyka są kluczowe dla poprawy rokowania, szczególnie u pacjentów z obniżoną odpornością i chorobami współistniejącymi.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers) – Rokowania, prognozy i postęp choroby
choroba hematologiczna, choroba nowotworowa, choroba układu sercowo-naczyniowego, choroby współistniejące, cukrzyca, hipoalbuminemia, izolacja pacjenta, kontrola zakażeń, koronawirus MERS-CoV, leczenie objawowe, lek przeciwwirusowy, limfocytopenia, nadciśnienie tętnicze, nowotwór, obniżona odporność, oddział intensywnej terapii, odpowiedź immunologiczna, przewlekła choroba nerek, przewlekła choroba płuc, replikacja wirusa, współczynnik śmiertelności, zespół ciężkiej ostrej niewydolności oddechowej, zespół oddechowy Bliskiego Wschodu, zespół ostrej niewydolności oddechowej -
Zapobieganie i profilaktyka
Zespół oddechowy Bliskiego Wschodu (MERS) wywoływany przez betakoronawirusa MERS-CoV charakteryzuje się wysoką śmiertelnością, szczególnie u osób z grup ryzyka, takich jak pacjenci powyżej 65 roku życia, dzieci poniżej 12 lat, kobiety w ciąży oraz osoby z chorobami przewlekłymi (cukrzyca, przewlekła choroba nerek, płuc, serca, astma) i immunosupresją. Brak licencjonowanej szczepionki i specyficznych leków przeciwwirusowych wymusza stosowanie kompleksowych środków profilaktycznych, obejmujących higienę rąk (mycie przez co najmniej 20 sekund lub stosowanie środków z ≥60% alkoholu), zakrywanie ust i nosa podczas kaszlu, unikanie kontaktu z potencjalnymi źródłami zakażenia (wielbłądy jednogarbne, niepasteryzowane produkty pochodzenia zwierzęcego) oraz noszenie maseczek chirurgicznych w zatłoczonych miejscach. Szczególną uwagę należy zwrócić na wczesne wykrycie i izolację pacjentów z podejrzeniem MERS w placówkach medycznych, stosując izolację w salach z podciśnieniem (AIIR) oraz odpowiednie środki ochrony osobistej (PPE), w tym respirator N95 lub wyższy, gogle, fartuchy i rękawice.
W środowisku szpitalnym kluczowe jest wdrożenie środków kontroli zakażeń: standardowych procedur, kontroli kontaktowej, kropelkowej i powietrznej, właściwej wentylacji (6-12 wymian powietrza/godz.), oraz rygorystycznej dezynfekcji powierzchni i odpadów medycznych. Personel medyczny powinien być regularnie szkolony, monitorowany przez 14 dni po ekspozycji i stosować zasady „identyfikuj, izoluj, informuj”. W warunkach domowych opieka nad chorym wymaga stosowania środków ochrony osobistej oraz ograniczenia kontaktu. Po powrocie z obszarów endemicznych zaleca się monitorowanie objawów przez 14 dni i unikanie kontaktu z innymi. Trwają prace nad szczepionkami i terapiami przeciwwirusowymi, jednak obecnie leczenie ma charakter objawowy i podtrzymujący. Skuteczna profilaktyka MERS wymaga współpracy międzynarodowej, integracji działań zdrowia publicznego i weterynaryjnego oraz przestrzegania wytycznych WHO.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers) – Zapobieganie i profilaktyka
astma, betakoronawirus, bronchoskopia, cukrzyca, ekspozycja na wirusa, infekcja układu oddechowego, intubacja, kontrola zakażeń, leczenie immunosupresyjne, MERS, MERS-CoV, profilaktyka farmakologiczna, przewlekła choroba nerek, przewlekła choroba płuc, środek dezynfekujący na bazie alkoholu, środek kontroli zakażeń, środek ochrony osobistej, wielbłąd jednogarbny, zespół oddechowy Bliskiego Wschodu