Zespół oddechowy bliskiego wschodu (mers)
Zapobieganie i profilaktyka
Zespół oddechowy Bliskiego Wschodu (MERS) wywoływany przez betakoronawirusa MERS-CoV charakteryzuje się wysoką śmiertelnością, szczególnie u osób z grup ryzyka, takich jak pacjenci powyżej 65 roku życia, dzieci poniżej 12 lat, kobiety w ciąży oraz osoby z chorobami przewlekłymi (cukrzyca, przewlekła choroba nerek, płuc, serca, astma) i immunosupresją. Brak licencjonowanej szczepionki i specyficznych leków przeciwwirusowych wymusza stosowanie kompleksowych środków profilaktycznych, obejmujących higienę rąk (mycie przez co najmniej 20 sekund lub stosowanie środków z ≥60% alkoholu), zakrywanie ust i nosa podczas kaszlu, unikanie kontaktu z potencjalnymi źródłami zakażenia (wielbłądy jednogarbne, niepasteryzowane produkty pochodzenia zwierzęcego) oraz noszenie maseczek chirurgicznych w zatłoczonych miejscach. Szczególną uwagę należy zwrócić na wczesne wykrycie i izolację pacjentów z podejrzeniem MERS w placówkach medycznych, stosując izolację w salach z podciśnieniem (AIIR) oraz odpowiednie środki ochrony osobistej (PPE), w tym respirator N95 lub wyższy, gogle, fartuchy i rękawice.
Profilaktyka Zespołu Oddechowego Bliskiego Wschodu
Zespół oddechowy bliskiego wschodu (MERS) to ostre wirusowe schorzenie układu oddechowego o wysokiej śmiertelności spowodowane nowym szczepem betakoronawirusa (MERS-CoV). Skuteczna profilaktyka tej choroby opiera się na kompleksowym podejściu, obejmującym zarówno środowiska medyczne, jak i ogólną populację, szczególnie w regionach endemicznych lub podczas podróży do obszarów ryzyka.1
Podstawowe zasady profilaktyki
Obecnie nie istnieje szczepionka przeciwko MERS-CoV, dlatego profilaktyka opiera się na zapobieganiu ekspozycji na wirusa.12 Kluczowe działania prewencyjne obejmują:
- Regularne mycie rąk wodą z mydłem przez co najmniej 20 sekund lub używanie środków dezynfekujących na bazie alkoholu (zawierających co najmniej 60% alkoholu)12
- Zakrywanie ust i nosa podczas kaszlu i kichania (najlepiej chusteczką jednorazową lub zgięciem łokcia, nie dłońmi)1
- Unikanie dotykania oczu, nosa i ust nieumytymi rękami1
- Unikanie bliskiego kontaktu z osobami wykazującymi objawy infekcji układu oddechowego1
- Regularne czyszczenie i dezynfekcja często dotykanych powierzchni, takich jak klamki, zabawki i inne przedmioty1
Profilaktyka podczas podróży
Osoby podróżujące do regionów, gdzie występuje MERS (głównie Półwysep Arabski i okoliczne kraje), powinny zachować szczególne środki ostrożności:12
- Unikanie bliskiego kontaktu z wielbłądami jednogarbymi (dromaderami) oraz innymi zwierzętami gospodarskimi1
- Dokładne mycie rąk po kontakcie ze zwierzętami1
- Unikanie spożywania niepasteryzowanego mleka wielbłądziego, surowego mięsa wielbłądziego oraz moczu wielbłądziego12
- Przestrzeganie ogólnych zasad higieny w miejscach, gdzie obecne są wielbłądy (farmy, targi, zagrody)1
- Noszenie maseczki chirurgicznej w zatłoczonych miejscach lub przy wystąpieniu objawów ze strony układu oddechowego1
- Unikanie niepotrzebnych wizyt w placówkach opieki zdrowotnej w regionach endemicznych1
Grupy podwyższonego ryzyka
Szczególnie narażone na ciężki przebieg MERS są osoby z następującymi czynnikami:123
- Osoby powyżej 65 roku życia
- Dzieci poniżej 12 roku życia
- Kobiety w ciąży
- Osoby z chorobami przewlekłymi, takimi jak:
- Cukrzyca
- Przewlekła choroba nerek
- Przewlekła choroba płuc
- Choroby serca
- Astma
- Osoby z zaburzeniami odporności lub w trakcie leczenia immunosupresyjnego
- Pacjenci onkologiczni
- Osoby z chorobami terminalnymi
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, aby powyższe grupy osób rozważyły ryzyko rozwoju ciężkiej postaci MERS przed podróżowaniem do regionów endemicznych, a szczególnie przed uczestnictwem w corocznej pielgrzymce Hadżdż.12
Kontrola zakażeń w placówkach medycznych
Zakażenia MERS-CoV w placówkach opieki zdrowotnej stanowią istotny problem, gdyż środowiska medyczne mogą być ważnymi wzmacniaczami transmisji.1 Skuteczna profilaktyka MERS w placówkach opieki zdrowotnej wymaga wdrożenia kompleksowych procedur kontroli zakażeń, które można podzielić na kilka kluczowych obszarów.12
Ogólne zasady kontroli zakażeń
Podstawą profilaktyki jest wdrożenie środków kontroli zakażeń, które powinny obejmować:12
- Stosowanie standardowych środków ostrożności we wszystkich aspektach opieki nad pacjentem
- Wdrożenie środków kontroli kontaktowej i kropelkowej
- Przestrzeganie zasad kontroli zakażeń przenoszonych drogą powietrzną
- Właściwe stosowanie środków ochrony osobistej (PPE)
- Przestrzeganie właściwych procedur higienicznych
- Zapewnienie odpowiedniej wentylacji pomieszczeń
- Regularne szkolenia personelu w zakresie procedur kontroli zakażeń1
Identyfikacja i izolacja pacjentów
Kluczowym elementem zapobiegania transmisji MERS-CoV jest wczesne wykrycie i izolacja potencjalnie zakażonych pacjentów:123
- Skuteczny system szybkiej identyfikacji pacjentów z podejrzeniem MERS przy wejściu do placówki (stanowiska przesiewowe)
- Natychmiastowa izolacja osób z podejrzeniem zakażenia
- Umieszczanie pacjentów w salach izolacyjnych z odpowiednią wentylacją, najlepiej w pokojach izolacji zakażeń przenoszonych drogą powietrzną (AIIR) z podciśnieniem
- Zapewnienie oddzielnych, wyznaczonych tras przemieszczania się pacjentów z podejrzeniem lub potwierdzonym MERS, aby uniknąć kontaktu z innymi pacjentami
- Ograniczenie przemieszczania się pacjentów z podejrzeniem lub potwierdzonym MERS do niezbędnego minimum
Środki ochrony osobistej personelu medycznego
Personel medyczny opiekujący się pacjentami z podejrzeniem lub potwierdzonym MERS-CoV powinien stosować odpowiednie środki ochrony osobistej:1234
- Maski ochronne: co najmniej dobrze dopasowany respirator N95 lub wyższy poziom ochrony (np. PAPR)
- Ochrona oczu: gogle lub przyłbica
- Fartuch ochronny (jednorazowy, nieprzemakalny podczas procedur z ryzykiem rozprysku płynów ustrojowych)
- Rękawice (sterylne podczas określonych procedur)
- Właściwe zakładanie i zdejmowanie PPE we właściwej kolejności
- Higiena rąk przed i po kontakcie z pacjentem, po kontakcie z potencjalnie zakażonymi powierzchniami oraz przed założeniem i po zdjęciu PPE
Szczególne środki ostrożności podczas procedur generujących aerozole
Podczas procedur, które mogą generować aerozole, jak intubacja, bronchoskopia, odsysanie wydzieliny z dróg oddechowych czy wentylacja z użyciem worka samorozprężalnego, należy zachować dodatkowe środki ostrożności:123
- Wykonywanie procedur tylko wtedy, gdy są bezwzględnie konieczne
- Przeprowadzanie procedur w odpowiednio wentylowanych pomieszczeniach (minimum 6-12 wymian powietrza na godzinę w pomieszczeniach z wentylacją mechaniczną)
- Ograniczenie liczby osób obecnych w pomieszczeniu do absolutnego minimum
- Stosowanie respiratorów z filtrem cząstek stałych (N95 lub wyższy)
- Używanie nieprzemakalnych fartuchów podczas procedur z dużą ilością płynów
- Rygorystyczne przestrzeganie higieny rąk przed i po procedurze
Dezynfekcja i gospodarka odpadami
Odpowiednie czyszczenie, dezynfekcja i utylizacja odpadów są kluczowe dla zapobiegania rozprzestrzenianiu się MERS-CoV:123
- Regularne czyszczenie i dezynfekcja powierzchni, ze szczególnym uwzględnieniem często dotykanych obszarów
- Stosowanie odpowiednich środków dezynfekcyjnych skutecznych przeciwko koronawirusom
- Właściwe postępowanie z odpadami medycznymi – hermetyczne zamykanie w wyznaczonych pojemnikach
- Dezynfekcja zewnętrznej powierzchni pojemników na odpady przed transportem
- Bezpieczny transport i składowanie odpadów potencjalnie skażonych
Strategia zakładowa i procedury administracyjne
Skuteczna profilaktyka MERS wymaga również wdrożenia odpowiednich procedur administracyjnych:123
- Wdrożenie polityki elastycznego czasu pracy i zwolnień chorobowych dla personelu, który mógł być narażony na kontakt z MERS-CoV
- Regularne szkolenia personelu w zakresie zapobiegania i kontroli zakażeń
- Utworzenie systemu szybkiego powiadamiania kluczowego personelu o podejrzeniu lub potwierdzeniu przypadków MERS
- Ustanowienie efektywnych kanałów komunikacji z lokalnymi i krajowymi instytucjami kontroli chorób
- Monitorowanie personelu pod kątem objawów przez 14 dni po potencjalnej ekspozycji
- Wdrożenie strategii „identyfikuj, izoluj, informuj” dla pracowników służby zdrowia
Działania profilaktyczne w społeczności
Oprócz środków podejmowanych w placówkach opieki zdrowotnej, ważne są również działania profilaktyczne w społeczności, szczególnie w obszarach endemicznych.12
Opieka domowa nad osobami z podejrzeniem MERS
Jeśli opiekujesz się osobą z podejrzeniem lub potwierdzonym MERS-CoV w warunkach domowych, należy przestrzegać następujących zaleceń:12
- Nosić maskę, fartuch i rękawice podczas kontaktu z płynami ustrojowymi lub wydzielinami chorego
- Używać rękawic podczas dotykania i mycia naczyń, ręczników, pościeli i odzieży osoby chorej
- Dokładnie myć ręce po zdjęciu rękawic
- Ograniczyć kontakt z osobą chorą do niezbędnego minimum
- Zapewnić dobrą wentylację w pomieszczeniu, gdzie przebywa chory
- Regularnie dezynfekować powierzchnie często dotykane przez chorego
- Monitorować własny stan zdrowia przez 14 dni od ostatniego kontaktu z osobą zakażoną
Zalecenia dla osób z grup ryzyka
Osoby z grup podwyższonego ryzyka ciężkiego przebiegu MERS powinny zachować szczególne środki ostrożności:12
- Całkowicie unikać kontaktu z wielbłądami i innymi potencjalnymi źródłami zakażenia
- Unikać spożywania niepasteryzowanych produktów pochodzenia zwierzęcego
- Skonsultować się z lekarzem co najmniej 6 tygodni przed podróżą do obszarów ryzyka
- Rozważyć odroczenie podróży do obszarów endemicznych, szczególnie w przypadku pielgrzymek Hadżdż i Umrah
- W przypadku konieczności przebywania w obszarach ryzyka – stosować maseczki ochronne w zatłoczonych lub słabo wentylowanych miejscach
Działania w przypadku podejrzenia zakażenia
Jeśli występują objawy mogące sugerować zakażenie MERS-CoV, zwłaszcza po podróży do regionów endemicznych lub kontakcie z osobą zakażoną, należy:123
- Natychmiast skontaktować się telefonicznie z odpowiednimi służbami medycznymi i poinformować o podejrzeniu MERS
- Nie udawać się bezpośrednio do przychodni lub szpitala bez wcześniejszego kontaktu telefonicznego
- Nosić maseczkę chirurgiczną, jeśli konieczne jest opuszczenie domu
- Unikać transportu publicznego i bliskiego kontaktu z innymi osobami
- Monitorować objawy przez 14 dni od potencjalnej ekspozycji
- Pozostać w domu i odizolować się od innych domowników, jeśli to możliwe
Postępowanie podczas podróży międzynarodowych
Podróże międzynarodowe, szczególnie do regionów Bliskiego Wschodu, wymagają zachowania specjalnych środków ostrożności ze względu na ryzyko zakażenia MERS-CoV.12
Zalecenia dla podróżnych
Podróżni udający się do obszarów, gdzie występuje MERS, powinni przestrzegać następujących zasad:123
- Stosować zasady higieny oddechowej (zasłanianie ust i nosa podczas kaszlu i kichania)
- Regularnie myć ręce wodą z mydłem lub stosować środki dezynfekujące na bazie alkoholu
- Zachowywać dystans społeczny (co najmniej 1 metr od osób z objawami chorobowymi)
- Unikać odwiedzania farm, targów i miejsc, gdzie obecne są wielbłądy
- Unikać spożywania niepasteryzowanego mleka, surowego mięsa i innych nieprzetworzonych produktów pochodzenia zwierzęcego
- Nosić maseczkę chirurgiczną w zatłoczonych miejscach lub w przypadku wystąpienia objawów ze strony układu oddechowego
- Unikać niepotrzebnych wizyt w placówkach opieki zdrowotnej w regionach endemicznych
Postępowanie po powrocie z obszarów ryzyka
Po powrocie z podróży do obszarów, gdzie występuje MERS, należy:12
- Monitorować stan zdrowia przez 14 dni, zwracając szczególną uwagę na objawy gorączki, kaszlu i duszności
- W przypadku wystąpienia objawów skontaktować się telefonicznie z lekarzem, informując o odbytej podróży
- Unikać bliskiego kontaktu z innymi osobami w przypadku wystąpienia objawów
- Pozostać w domu i nie udawać się do pracy, szkoły ani innych miejsc publicznych w przypadku wystąpienia objawów
- Nosić maseczkę chirurgiczną, jeśli konieczne jest opuszczenie domu podczas choroby
Przyszłe kierunki w profilaktyce MERS
Trwają prace nad udoskonaleniem metod profilaktyki MERS-CoV, w tym nad opracowaniem szczepionki i leków przeciwwirusowych.12
Prace nad szczepionką
Obecnie nie istnieje licencjonowana szczepionka przeciwko MERS-CoV, jednak trwają intensywne prace badawcze w tym kierunku:12
- Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH) w USA oraz inne instytucje badawcze pracują nad rozwojem szczepionki przeciwko MERS-CoV
- Rozważane są różne strategie szczepień, w tym szczepienia wielbłądów jednogarbnych w celu zmniejszenia transmisji odzwierzęcej
- Wykorzystanie doświadczeń z badań nad SARS do opracowania szczepionek i terapii przeciwko MERS-CoV1
Profilaktyka farmakologiczna
Obecnie nie ma specyficznych leków do leczenia ani profilaktyki zakażeń MERS-CoV:12
- Nie zaleca się stosowania żadnych konkretnych leków przeciwwirusowych jako profilaktyki przed- lub poekspozycyjnej
- Trwają badania nad różnymi potencjalnymi lekami przeciwwirusowymi i immunomodulującymi
- W przypadku zachorowania leczenie ma charakter objawowy i podtrzymujący, dostosowany do stanu klinicznego pacjenta
Współpraca międzyinstytucjonalna
Skuteczna profilaktyka MERS wymaga skoordynowanych działań na różnych szczeblach:12
- Współpraca między instytucjami zdrowia publicznego a organizacjami zdrowia zwierząt w celu kontroli tego odzwierzęcego patogenu
- Tworzenie efektywnych sieci komunikacji do szybkiego udostępniania informacji o ogniskach choroby
- Współpraca międzynarodowa w zakresie nadzoru epidemiologicznego, badań naukowych i rozwoju środków prewencyjnych
- Przestrzeganie międzynarodowych zaleceń WHO dotyczących MERS zarówno przez kraje wysokiego, jak i niskiego ryzyka
Profilaktyka MERS-CoV wymaga kompleksowego podejścia obejmującego działania w placówkach opieki zdrowotnej, środowiskach społecznych oraz podczas podróży międzynarodowych. Ze względu na brak szczepionki i specyficznych leków, podstawą zapobiegania pozostają środki kontroli zakażeń, higiena osobista oraz unikanie potencjalnych źródeł zakażenia.123
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.