ekspozycja na azbest
Ekspozycja na azbest oznacza narażenie organizmu na kontakt z włóknami azbestu, które mogą być wdychane lub połykane. Azbest to grupa naturalnie występujących minerałów włóknistych, które były szeroko stosowane w budownictwie i przemyśle ze względu na swoje właściwości ogniotrwałe i izolacyjne.
Długotrwała ekspozycja na azbest jest związana z rozwojem poważnych chorób układu oddechowego, w tym azbestozy (zwłóknienia płuc), międzybłoniaka opłucnej i otrzewnej (złośliwego nowotworu wyściółki płuc i jamy brzusznej), a także raka płuc. Okres latencji między ekspozycją a wystąpieniem objawów choroby może wynosić od 10 do nawet 40 lat.
Diagnoza chorób związanych z azbestem opiera się na szczegółowym wywiadzie zawodowym, badaniach obrazowych (RTG, CT), badaniach czynnościowych płuc oraz niekiedy biopsji. Obecnie nie istnieje skuteczne leczenie przyczynowe chorób azbestozależnych, terapia ma głównie charakter objawowy i paliatywny.
Profilaktyka ekspozycji na azbest obejmuje stosowanie odpowiednich środków ochrony indywidualnej przez pracowników narażonych zawodowo, a także bezpieczne usuwanie materiałów zawierających azbest zgodnie z obowiązującymi przepisami. W wielu krajach wprowadzono całkowity zakaz stosowania azbestu, jednak materiały z jego zawartością wciąż znajdują się w starszych budynkach.
Powiązane wpisy
- Leksykon chorób i schorzeń
Azbestoza – Etiologia i przyczyny
Azbestoza to przewlekła, postępująca choroba śródmiąższowa płuc, wywołana długotrwałą inhalacją włókien azbestu, prowadząca do zwłóknienia tkanki płucnej, zwłaszcza w podopłucnowych częściach dolnych płatów. Patogeneza obejmuje osadzanie się włókien w pęcherzykach płucnych, przewlekły stan zapalny i aktywację układu odpornościowego, co skutkuje bliznowaceniem i utratą elastyczności płuc, utrudniając wymianę gazową. Okres latencji wynosi zwykle 20-30 lat, a ryzyko rozwoju choroby zależy od dawki skumulowanej, czasu i intensywności ekspozycji oraz rodzaju włókien (amfibolowe, np. amozyt i krokidolit, są bardziej fibrogenne niż serpentynowe, np. chryzotyl). Palenie tytoniu synergistycznie zwiększa ryzyko progresji azbestozy i raka płuc, podnosząc śmiertelność (wskaźnik ryzyka 7,40 u niepalących i 36,8 u palaczy w badanej kohorcie). Azbestoza jest także markerem wysokiego narażenia na azbest i wiąże się z podwyższonym ryzykiem rozwoju międzybłoniaka złośliwego (mezoteliomy) oraz innych chorób opłucnowych i nowotworów.
aktynolit, amozyt, antofilit, choroba zawodowa, chryzotyl, ciało azbestowe, droga oddechowa, ekspozycja na azbest, krokidolit, mezotelioma, międzybłoniak złośliwy, okres latencji, oskrzelik oddechowy, pęcherzyk płucny, płukanie oskrzelowo-pęcherzykowe, płytka opłucnowa, pogrubienie opłucnej, przewlekła choroba płuc, rak krtani, rak płuc, stan zapalny, tkanka bliznowata, tkanka płucna, toczeń rumieniowaty układowy, tremolit, układowa choroba tkanki łącznej, włókno amfibolowe, włókno azbestu, wymiana gazowa, wysięk opłucnowy, zapalenie opłucnej, zwłóknienie płuc - Leksykon chorób i schorzeń
Azbestoza – Zapobieganie i profilaktyka
Azbestoza jest przewlekłą, nieuleczalną chorobą płuc wywołaną długotrwałą ekspozycją na włókna azbestu. Profilaktyka opiera się na eliminacji narażenia, stosowaniu środków ochrony indywidualnej (m.in. maski filtrujące, odzież ochronna), przestrzeganiu procedur BHP oraz monitorowaniu poziomu włókien azbestu w środowisku pracy. Zaleca się regularne badania przesiewowe, w tym radiologiczne klatki piersiowej co 3-5 lat u osób narażonych powyżej 10 lat oraz badania czynnościowe płuc. W przypadku kontaktu z azbestem kluczowe jest zaprzestanie palenia tytoniu, szczepienia przeciwko grypie, pneumokokom i COVID-19 oraz unikanie dalszej ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza. Wczesne wykrycie zmian umożliwia wdrożenie działań spowalniających progresję choroby.
azbestoza, badanie czynnościowe płuc, badanie przesiewowe, badanie radiologiczne klatki piersiowej, biomarker, chemoprewencja, duszność, ekspozycja na azbest, filtr HEPA, infekcja, infekcja dróg oddechowych, medycyna pracy, międzybłoniak opłucnej, palenie tytoniu, pneumokokowe zapalenie płuc, przewlekła choroba płuc, pulmonologia, rak płuc, środek ochrony indywidualnej, szczepienie przeciwko COVID-19, szczepienie przeciwko grypie, układ oddechowy, wydolność oddechowa, zanieczyszczenie powietrza - Leksykon chorób i schorzeń
Mezotelioma – Zapobieganie i profilaktyka
Mezotelioma to agresywny nowotwór związany z ekspozycją na azbest, charakteryzujący się długim okresem latencji wynoszącym 20-50 lat. Główne źródło narażenia to środowisko zawodowe, zwłaszcza branże takie jak budownictwo, stocznie czy przemysł motoryzacyjny. Profilaktyka opiera się na eliminacji lub minimalizacji kontaktu z azbestem, stosowaniu środków ochrony osobistej (maski, odzież ochronna), przestrzeganiu limitu ekspozycji 0,1 włókna/cm³ (zgodnie z wytycznymi NIOSH) oraz regularnym monitorowaniu miejsc pracy. W przypadku starszych budynków zaleca się testowanie obecności azbestu przez specjalistów i unikanie samodzielnego usuwania materiałów zawierających azbest, szczególnie gdy są uszkodzone lub kruche, co zwiększa ryzyko uwolnienia włókien do powietrza. Osoby z historią ekspozycji powinny poddawać się regularnym badaniom przesiewowym (RTG, testy funkcji płuc) oraz zgłaszać niepokojące objawy, takie jak duszność czy ból w klatce piersiowej.
aktynolit, amozyt, antofilit, azbestoza, ból w klatce piersiowej, choroba związana z azbestem, chryzotyl, czynnik ryzyka genetycznego, duszność, ekspozycja na azbest, erionit, krokidolit, maska oddechowa, mezotelioma, mutacja BAP1, nowotwór, odzież ochronna, okres latencji, prześwietlenie rentgenowskie, rak płuc, sprzęt ochronny, sulforafan, szlak Hippo, test funkcji płuc, tremolit, wczesne wykrycie - Leksykon chorób i schorzeń
Azbestoza – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Rokowanie w azbestozie jest ściśle związane ze stopniem zaawansowania choroby, intensywnością i czasem trwania ekspozycji na azbest oraz obecnością chorób współistniejących. Mediana przeżycia wynosi około 10 lat, z wyraźnym zróżnicowaniem w zależności od stadium: 14 lat w I stadium, 50 miesięcy (4,2 roku) w II oraz 21 miesięcy (1,75 roku) w III stadium. Modele predykcyjne GAP (Gender-Age-Physiology) i CPI (Composite Physiologic Index) oraz wartość DLCO% stanowią kluczowe narzędzia w ocenie rokowania. Pomimo braku możliwości wyleczenia, leczenie koncentruje się na łagodzeniu objawów, a jedyną metodą zatrzymania progresji jest przeszczep obu płuc, który jednak nie odwraca istniejących uszkodzeń. Azbestoza zwiększa ryzyko rozwoju raka płuca (8-10-krotnie) oraz międzybłoniaka opłucnej, które są głównymi przyczynami zgonów związanych z ekspozycją na azbest.
azbestoza, Composite Physiologic Index, czujność onkologiczna, DALY, DLCO, ekspozycja na azbest, indeks GAP, leczenie objawowe, mediana przeżycia, międzybłoniak opłucnej, model predykcyjny, parametry czynnościowe płuc, przeszczep płuc, pylica płuc, rak płuca, reaktywne formy tlenu, śmierć komórki, stadium zaawansowania choroby, stan zapalny tkanek, standaryzowany współczynnik umieralności, tomografia komputerowa, uszkodzenie DNA, włókna azbestu, zdolność dyfuzyjna płuc, zwłóknienie tkanki płucnej - Leksykon chorób i schorzeń
Mezotelioma – Epidemiologia
Mezotelioma to rzadki, wysoce śmiertelny nowotwór wywodzący się z komórek mezotelium, silnie związany z ekspozycją na azbest. Rocznie diagnozuje się około 2800-3300 przypadków w USA oraz około 2700 w Wielkiej Brytanii, z globalną zapadalnością około 16 przypadków na milion osób i 15 000-30 000 zgonów rocznie. Choroba charakteryzuje się długim okresem latencji, średnio około 40 lat, co powoduje, że efekty ograniczeń stosowania azbestu wprowadzonych w latach 80. i 90. XX wieku zaczynają być widoczne dopiero obecnie. Zapadalność wykazuje zróżnicowanie geograficzne, odzwierciedlające historyczne wzorce ekspozycji, z najwyższymi wskaźnikami (do 30/milion) w krajach uprzemysłowionych, takich jak Australia, Belgia i Wielka Brytania. Mężczyźni stanowią 70-85% przypadków mezoteliomy opłucnej, jednak obserwuje się wzrost zachorowań u kobiet, które częściej doświadczają ekspozycji parazawodowej lub środowiskowej. Średni wiek diagnozy to około 72 lata, a mediana przeżycia wynosi 8-18 miesięcy.
badanie epidemiologiczne, badanie obrazowe, badanie przesiewowe, biomarker, ekspozycja na azbest, ekspozycja środowiskowa, ekspozycja zawodowa, fluoro-edenit, mediana przeżycia, mezotelioma, mezotelioma opłucnej, mezotelioma otrzewnej, okres latencji, opłucna, osierdzie, osłonka jądra, otrzewna, pozytonowa tomografia emisyjna, remediacja środowiskowa, rozkład wiekowy, tomografia komputerowa, włókna azbestowe, zdjęcie rentgenowskie klatki piersiowej - Leksykon chorób i schorzeń
Mezotelioma – Rokowania, prognozy i postęp choroby
Mezotelioma, najczęściej lokalizująca się w opłucnej lub otrzewnej, jest agresywnym nowotworem związanym z ekspozycją na azbest, charakteryzującym się niekorzystnym rokowaniem. Mediana przeżycia wynosi 8-12 miesięcy, z 47% pacjentów żyjących po roku, 20% po dwóch latach i 15% po trzech latach od diagnozy. Rokowanie zależy od wielu czynników, w tym wieku (HR=1,04 na rok, 95% CI 1,03-1,06), płci, statusu palenia (HR 3,42, 95% CI 1,11-4,20), typu histologicznego (typ epithelioid z najlepszym, a sarcomatoid z najgorszym przeżyciem, HR=2,45, 95% CI 2,06-2,90), stopnia jądrowego i obecności martwicy, lokalizacji guza (pozaopłucnowa HR=1,67, 95% CI 1,26-2,22) oraz stadium zaawansowania (mediana przeżycia od 21 miesięcy w stadium I do 12 miesięcy w stadium IV). Wartości laboratoryjne, takie jak liczba płytek (HR 1,05), poziom mocznika (HR 2,73), skorygowanego wapnia (HR 1,47), stosunek neutrofili do limfocytów (NLR ≤5 korzystny, HR 2,7), poziom mezoteliny (≥5 nmol/L, HR 2,25) oraz VEGF (>460 pg/mL) również mają znaczenie prognostyczne.
choroby współistniejące, dootrzewnowa chemioterapia w hipertermii, ekspozycja na azbest, HIPEC, inhibitor punktów kontrolnych, ipilimumab, martwica guza, mezotelioma, międzybłoniak, międzybłoniak opłucnej, międzybłoniak otrzewnej, niwolumab, opieka paliatywna, pemetreksed, rokowanie, sieć neuronowa, stadium zaawansowania nowotworu, stopień jądrowy, stosunek neutrofili do limfocytów, terapia multimodalna, zabieg cytoredukcyjny - Leksykon chorób i schorzeń
Rak płuca – Zapobieganie i profilaktyka
Rak płuca pozostaje główną przyczyną zgonów nowotworowych globalnie, z około 80-90% przypadków związanych z paleniem tytoniu. Ryzyko zachorowania u aktywnych palaczy jest około 20-krotnie wyższe niż u osób niepalących, a zaprzestanie palenia prowadzi do znaczącej redukcji ryzyka – po 12 latach niepalenia ryzyko spada o ponad 50%, a po 15 latach o 80-90%. Bierne palenie zwiększa ryzyko o 20-30%. Inne istotne czynniki ryzyka to ekspozycja na radon (radioaktywny gaz), substancje rakotwórcze w miejscu pracy (azbest, arsen, kadm, chrom, nikiel) oraz zanieczyszczenia powietrza, zwłaszcza PM2.5. Profilaktyka obejmuje unikanie palenia i biernego dymu, testowanie i redukcję radonu w domach, stosowanie środków ochrony osobistej w pracy oraz ograniczanie ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza. Dieta bogata w owoce i warzywa oraz regularna aktywność fizyczna (minimum 150 minut umiarkowanej lub 75 minut intensywnej tygodniowo) również wykazują działanie ochronne.
aktywność fizyczna, badanie kliniczne, badanie przesiewowe, bierne palenie, chemoprewencja, cząstki stałe, czynnik ryzyka, ekspozycja na azbest, historia palenia, leczenie chirurgiczne, model oceny ryzyka, nadrozpoznawalność, niskodawkowa tomografia komputerowa, paczkolat, palenie tytoniu, promieniowanie jonizujące, radon, rak płuca, wynik fałszywie pozytywny, zanieczyszczenie powietrza, zgon nowotworowy - Leksykon chorób i schorzeń
Mezotelioma – Objawy
Mezotelioma to agresywny nowotwór złośliwy rozwijający się w mezotelium, najczęściej po ekspozycji na azbest, z okresem latencji 10-50 lat (średnio 25-40 lat). Najczęstszą lokalizacją jest opłucna (80% przypadków), gdzie dominują objawy takie jak duszność, ból w klatce piersiowej, suchy kaszel, wysięk opłucnowy (występujący u około 90% pacjentów), zmęczenie i utrata masy ciała. Mezotelioma otrzewnej (15-20%) manifestuje się bólem brzucha, wodobrzuszem, nudnościami, zaburzeniami perystaltyki oraz utratą masy ciała. Rzadkie formy to mezotelioma osierdzia (1-2%) i osłonki jądra (<1%), z objawami odpowiednio bólu w klatce piersiowej, arytmii, wysięku osierdziowego oraz obrzęku i bólu moszny. Choroba klasyfikowana jest w czterech stadiach, od ograniczonej lokalizacji (stadium 1) do zaawansowanego rozsiewu do odległych narządów (stadium 4), z medianą przeżycia od około 22 miesięcy w stadium 1 do 8-12 miesięcy w stadium 4.
arytmia, ból w klatce piersiowej, duszność, dysfagia, ekspozycja na azbest, HIPEC, hipoglikemia, jama brzuszna, kacheksja, krwioplucie, mezotelioma, mezotelioma mięsakowata, mezotelioma mieszana, mezotelioma nabłonkowata, mezotelioma opłucnej, mezotelioma otrzewnej, mezotelium, niedokrwistość, niedrożność jelit, okres latencji, przepuklina pępkowa, przerzut, rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe, suchy kaszel, szmer sercowy, tlenoterapia, wodniak jądra, wodobrzusze, wysięk opłucnowy, wysięk osierdziowy, wzdęcie brzucha, zaburzenia krzepnięcia krwi, zakrzepica żył głębokich, zapalenie najądrza, złamanie patologiczne, żółtaczka - Leksykon chorób i schorzeń
Samotny guz włóknisty – Epidemiologia
Samotny guz włóknisty (SFT) to rzadki nowotwór mezenchymalny, stanowiący mniej niż 2% guzów tkanek miękkich, z częstością występowania około 1 przypadku na milion osób rocznie. Najczęściej lokalizuje się w opłucnej (ok. 30% przypadków), rzadziej w ośrodkowym układzie nerwowym (1% pierwotnych guzów OUN). SFT diagnozowany jest głównie u dorosłych w wieku 50-70 lat, bez wyraźnej predylekcji płciowej. Pomimo że większość guzów ma charakter łagodny, ryzyko nawrotów miejscowych i przerzutów odległych wynosi odpowiednio 29% i 34% w ciągu 5 lat, a nawroty mogą pojawić się nawet po 10-20 latach od leczenia. Kluczowym narzędziem prognostycznym jest zmodyfikowany model Demicco, uwzględniający wiek (>55 lat), wielkość guza (>15 cm), aktywność mitotyczną (≥4/10 HPF) oraz obecność martwicy, który pozwala na stratifikację pacjentów na grupy niskiego (66% pacjentów, 0% ryzyka przerzutów w 10 lat), pośredniego (24%, 10% ryzyka) i wysokiego ryzyka (10%, 73% ryzyka przerzutów w 5 lat).
aktywność mitotyczna, biomarker prognostyczny, choroba przerzutowa, ekspozycja na azbest, figura mitotyczna, guz ośrodkowego układu nerwowego, guz tkanki miękkiej, martwica guza, nadzór onkologiczny, nawrót miejscowy, obraz histopatologiczny, przerzut odległy, resekcja chirurgiczna, rezonans magnetyczny, samotny guz włóknisty, stosunek neutrofili do limfocytów, stratyfikacja ryzyka, tomografia komputerowa klatki piersiowej, transformacja złośliwa, zapadalność - Leksykon chorób i schorzeń
Mezotelioma – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Mezotelioma, będąca rzadkim i agresywnym nowotworem mezothelium, najczęściej dotyka opłucnej, otrzewnej lub osierdzia i jest silnie związana z ekspozycją na azbest. Opieka nad pacjentami wymaga interdyscyplinarnego podejścia, w którym pielęgniarki specjalistyczne odgrywają kluczową rolę, koordynując leczenie, monitorując objawy i skutki uboczne terapii oraz zapewniając wsparcie psychologiczne. Wczesne rozpoznanie objawów, takich jak ból, duszność, wysięk opłucnowy czy wodobrzusze, jest niezbędne dla poprawy rokowania. Leczenie paliatywne, stosowane na każdym etapie choroby, ma na celu kontrolę objawów i poprawę jakości życia, a jego integralną częścią jest zarządzanie bólem, wsparcie żywieniowe oraz rehabilitacja onkologiczna. Warto podkreślić, że opieka paliatywna może być realizowana zarówno w warunkach szpitalnych, jak i domowych, z udziałem wykwalifikowanych pielęgniarek i zespołu wsparcia.
chemioterapia dożylna, chirurg onkologiczny, duszność, ekspozycja na azbest, kontrola bólu, mezotelioma, mezotelioma otrzewnej, opieka domowa, opieka hospicyjna, opieka paliatywna, opieka wspierająca, osierdzie, otrzewna, paracenteza, patolog, pielęgniarka onkologiczna, pleurodeza, pulmonolog, radioterapeuta, rehabilitacja onkologiczna, skutek uboczny, toracenteza, wodobrzusze, wysięk opłucnowy, zarządzanie objawami, zespół wielodyscyplinarny, zmęczenie współczuciem - Leksykon chorób i schorzeń
Azbestoza – Objawy
Azbestoza to przewlekła, postępująca choroba płuc wywołana długotrwałym narażeniem na włókna azbestu, prowadząca do bliznowacenia miąższu płucnego i zmniejszenia jego elastyczności. Okres latencji wynosi od 10 do 40 lat, a wczesne objawy obejmują duszność wysiłkową, suchy kaszel, ból w klatce piersiowej oraz zmęczenie. W miarę progresji pojawiają się duszność spoczynkowa, palce pałeczkowate, trzeszczenia przy oddychaniu, utrata masy ciała i sinica. Zaawansowane stadium może prowadzić do nadciśnienia płucnego i niewydolności serca (cor pulmonale). Tempo progresji jest zindywidualizowane i zależy m.in. od czasu i intensywności ekspozycji, palenia tytoniu, wieku oraz stopnia uszkodzenia płuc przy rozpoznaniu. Mediana przeżycia wynosi około 10 lat, z różnicami zależnymi od stopnia zaawansowania (od 14 lat w I stopniu do 1,75 roku w III stopniu). Pacjenci z progresją zmian radiologicznych mają zwiększone ryzyko rozwoju raka płuc (46% vs. 9% bez progresji).
bliznowacenie tkanki płucnej, ból klatki piersiowej, choroba postępująca, duszność wysiłkowa, ekspozycja na azbest, kaszel nieproduktywny, miąższ płuc, międzybłoniak, nadciśnienie płucne, niewydolność oddechowa, niewydolność serca, opłucna, palce pałeczkowate, pałeczkowatość palców, palenie tytoniu, przewlekła choroba płuc, rak płuc, serce płucne, sinica, suchy kaszel, świszczący oddech, trudność w oddychaniu, ucisk w klatce piersiowej, utrata apetytu, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc - Leksykon chorób i schorzeń
Mezotelioma – Patofizjologia i mechanizm
Mezotelioma to agresywny nowotwór wywodzący się z komórek mezoteliowych błon surowiczych, głównie opłucnej, z długim okresem latencji 20-50 lat. Etiologia choroby jest ściśle związana z ekspozycją na azbest, który w około 80% przypadków inicjuje proces karcynogenezy poprzez bezpośrednie uszkodzenie DNA, indukcję stresu oksydacyjnego, przewlekły stan zapalny oraz zaburzenia naprawy DNA. Szczególnie rakotwórcze są włókna amfibolowe (krokidolit, amozyt), choć serpentynowe również wykazują potencjał onkogenny. Patogeneza obejmuje aktywację makrofagów i uwalnianie cytokin prozapalnych (TNF-α, IL-1β, IL-6, IL-8), które poprzez szlak NF-kB hamują apoptozę uszkodzonych komórek mezoteliowych, umożliwiając akumulację mutacji w genach supresorowych (BAP1, CDKN2A/ARF, NF2, TP53). Charakterystyczne są liczne delecje chromosomowe (1p, 3p, 4p, 4q, 6q, 9p, 13q, 14q, 15q, 22q), a przewlekły stan zapalny i mikrośrodowisko immunosupresyjne sprzyjają progresji choroby i oporności na leczenie.
antygen T, azbest, BAP1, błona surowicza, cytokina prozapalna, ekspozycja na azbest, erionit, fibroblast związany z nowotworem, inflamasom NLRP3, limfocyt T regulatorowy, macierz pozakomórkowa, makrofag związany z nowotworem, mezotelioma, NF2, przewlekły stan zapalny, reaktywne formy tlenu, sfrustrowana fagocytoza, stan zapalny, stres oksydacyjny, szlak NF-kB, translacja mRNA, utrata heterozygotyczności, wirus SV40, włókno amfibolowe, włókno azbestu - Leksykon chorób i schorzeń
Zapalenie opłucnej – Zapobieganie i profilaktyka
Zapalenie opłucnej to stan zapalny opłucnej ściennej, manifestujący się ostrym, zlokalizowanym bólem w klatce piersiowej nasilającym się przy oddychaniu czy kaszlu. Profilaktyka opiera się na wczesnym rozpoznaniu i leczeniu infekcji bakteryjnych dróg oddechowych, co zapobiega gromadzeniu się płynu w jamie opłucnowej. Kluczowe jest edukowanie pacjentów w zakresie objawów ostrzegawczych, takich jak gorączka, uporczywy kaszel, ropna plwocina, duszność, utrata masy ciała czy poty nocne. Szczepienia przeciwko grypie (corocznie, najlepiej we wrześniu/październiku), pneumokokom (szczególnie u osób >65 r.ż., dzieci i pacjentów z chorobami przewlekłymi) oraz COVID-19 (z aktualizowanymi dawkami) stanowią istotny element profilaktyki, zwłaszcza u osób po 50. roku życia, palaczy, pacjentów z chorobami serca, płuc, cukrzycą, zaburzeniami immunologicznymi oraz przewlekłymi chorobami wątroby i nerek.
ból opłucnowy, Chlamydia trachomatis, duszność, ekspozycja na azbest, kardiomiopatia, komórki CD4, lek immunosupresyjny, niesteroidowy lek przeciwzapalny, niewydolność serca, obniżona odporność, opłucna ścienna, Pneumocystis jirovecii, POChP, poty nocne, reumatoidalne zapalenie stawów, rtg klatki piersiowej, szczepionka przeciwko pneumokokom, toczeń rumieniowaty układowy, toksoplazmoza, trimetoprim-sulfametoksazol, wysięk opłucnowy, zanieczyszczenie powietrza, zapalenie opłucnej, zapalenie płuc, zatorowość płucna