Samotny guz włóknisty
Epidemiologia
Samotny guz włóknisty (SFT) to rzadki nowotwór mezenchymalny, stanowiący mniej niż 2% guzów tkanek miękkich, z częstością występowania około 1 przypadku na milion osób rocznie. Najczęściej lokalizuje się w opłucnej (ok. 30% przypadków), rzadziej w ośrodkowym układzie nerwowym (1% pierwotnych guzów OUN). SFT diagnozowany jest głównie u dorosłych w wieku 50-70 lat, bez wyraźnej predylekcji płciowej. Pomimo że większość guzów ma charakter łagodny, ryzyko nawrotów miejscowych i przerzutów odległych wynosi odpowiednio 29% i 34% w ciągu 5 lat, a nawroty mogą pojawić się nawet po 10-20 latach od leczenia. Kluczowym narzędziem prognostycznym jest zmodyfikowany model Demicco, uwzględniający wiek (>55 lat), wielkość guza (>15 cm), aktywność mitotyczną (≥4/10 HPF) oraz obecność martwicy, który pozwala na stratifikację pacjentów na grupy niskiego (66% pacjentów, 0% ryzyka przerzutów w 10 lat), pośredniego (24%, 10% ryzyka) i wysokiego ryzyka (10%, 73% ryzyka przerzutów w 5 lat).
Epidemiologia samotnego guza włóknistego
Samotny guz włóknisty (ang. Solitary Fibrous Tumor, SFT) jest rzadkim nowotworem pochodzenia mezenchymalnego, który stanowi mniej niż 2% wszystkich guzów tkanek miękkich12. Częstość występowania samotnego guza włóknistego szacuje się na około 0,61 przypadku na milion osób rocznie dla guzów pozaoponowych oraz 0,37 przypadku na milion osób rocznie dla guzów oponowych34. Oznacza to, że skorygowana względem wieku roczna zapadalność wynosi około 1 nowy przypadek na milion osób5. Niektóre źródła podają nieco wyższą częstość występowania, szacując ją na 12 przypadków na milion6.
Najczęstszą lokalizacją SFT jest opłucna, która stanowi około 30% wszystkich przypadków3. Guzy opłucnej stanowią mniej niż 5% wszystkich guzów tej lokalizacji, z szacowaną częstością występowania 2,8 na 100 000 osób78. Guzy ośrodkowego układu nerwowego (OUN) stanowią niewielki odsetek wszystkich przypadków – SFT OUN stanowi około 1% wszystkich pierwotnych guzów ośrodkowego układu nerwowego9.
Rozkład wieku i płci
Samotny guz włóknisty może wystąpić u dorosłych w każdym wieku, jednak najczęściej diagnozowany jest w piątej i szóstej dekadzie życia1310. Guzy te rzadko występują u dzieci i młodzieży3. Średni wiek pacjentów z SFT opłucnej jest nieco wyższy (średnio 60,2 lat) w porównaniu do pacjentów z guzami oponowymi (średnio 50,6 lat) i pozaopłucnowymi (średnio 50,3 lat)32.
SFT występuje z równą częstością u kobiet i mężczyzn, bez wyraźnej predylekcji płciowej1311. Niektóre doniesienia dotyczące SFT oponowego wskazują na nieco większą częstość występowania u kobiet, jednak dane nie są jednoznaczne12.
Czynniki ryzyka
Do tej pory nie zidentyfikowano czynników środowiskowych, które zwiększałyby ryzyko wystąpienia samotnego guza włóknistego113. Głównym czynnikiem ryzyka jest starszy wiek, z największą częstością występowania między 50. a 70. rokiem życia14. W przeciwieństwie do niektórych innych guzów opłucnej, nie wykazano związku między ekspozycją na azbest a patogenezą SFT815. Nie zaobserwowano również zależności między paleniem tytoniu lub innymi ekspozycjami środowiskowymi a występowaniem SFT15.
Nadzór i monitorowanie pacjentów z SFT
Regularna obserwacja pacjentów z samotnym guzem włóknistym po resekcji chirurgicznej jest niezbędna ze względu na potencjalne ryzyko nawrotów i przerzutów odległych116. Mimo że większość przypadków SFT to guzy łagodne, nawet te o łagodnym obrazie histopatologicznym mogą nawracać lub ulegać transformacji złośliwej17.
Ryzyko nawrotu i przerzutów
Nawroty mogą wystąpić w 10-40% przypadków zlokalizowanych SFT10. Według niektórych badań, ryzyko nawrotu miejscowego i przerzutów odległych dla SFT wynosi odpowiednio 29% i 34% w ciągu 5 lat5. W przypadku złośliwych SFT opłucnej, odsetek nawrotów po całkowitej resekcji waha się od 14% do 63% w zależności od typu guza (uszypułowany vs. sesilny) i występuje głównie w ciągu pierwszych 24 miesięcy po operacji18.
Charakterystyczną cechą SFT jest możliwość wystąpienia późnych nawrotów, nawet po 10 latach od pierwotnego leczenia19. W jednym z badań mediana czasu do pierwszego nawrotu wynosiła 12 lat (zakres 10-23 lat)19. Odsetek późnych nawrotów (po ponad 10 latach) w tej serii przypadków wynosił około 10%20.
Stratyfikacja ryzyka
Ze względu na zróżnicowany przebieg kliniczny SFT, opracowano kilka modeli stratyfikacji ryzyka, które mają na celu przewidywanie indywidualnego ryzyka nawrotu i przerzutów10. Najczęściej stosowany jest model Demicco, który opiera się na wieku pacjenta w momencie rozpoznania, wielkości guza i aktywności mitotycznej1021.
W oryginalnym badaniu walidacyjnym modelu stratyfikacji ryzyka, 57% przypadków zostało sklasyfikowanych jako niskiego ryzyka, 29% jako pośredniego ryzyka, a 14% jako wysokiego ryzyka przerzutów21. Po dodaniu martwicy guza jako czwartej zmiennej do modelu, zdolność predykcyjna została zwiększona. W zmodyfikowanym modelu stratyfikacji, odsetek guzów zidentyfikowanych jako niskiego ryzyka wzrósł do 66%, bez przerzutów w ciągu 10 lat; przypadki pośredniego ryzyka stanowiły 24% z 10% ryzykiem przerzutów w ciągu 10 lat; a przypadki wysokiego ryzyka stanowiły 10% z 73% ryzykiem przerzutów w ciągu 5 lat21.
W badaniu MD Anderson wykazano, że guzy większe niż 15 cm u starszych pacjentów (powyżej 55 lat) z liczbą figur mitotycznych większą lub równą 4/10 pól widzenia przy dużym powiększeniu (HPF) wiązały się z wysokim ryzykiem przerzutów, co uzasadnia ścisłą obserwację13.
Zalecenia dotyczące nadzoru
Ze względu na niską częstość występowania SFT, obecnie nie ma powszechnie przyjętych wytycznych dotyczących nadzoru113. Nadzór powinien być dostosowany indywidualnie do każdego pacjenta, w zależności od lokalizacji guza i innych czynników specyficznych dla pacjenta1.
W przypadku diagnozowania przerzutów systemowych zaleca się stosowanie tomografii komputerowej klatki piersiowej i jamy brzusznej lub pełnego badania PET całego ciała, zarówno przy rozpoznaniu, jak i podczas dalszej obserwacji, jednak optymalne odstępy czasowe między badaniami pozostają niejasne16.
Na podstawie doniesień dotyczących innych guzów piersi, zalecana częstotliwość nadzoru wynosi co 3 miesiące przez pierwsze 2 lata po operacji, co 6 miesięcy w latach 2-5 po operacji, a następnie po 5 latach od operacji22. Jednak ze względu na możliwość późnych nawrotów, nawet po 10-20 latach od pierwotnej diagnozy, konieczna jest długoterminowa, a nawet dożywotnia obserwacja pacjentów z SFT11622.
Znaczenie długoterminowej obserwacji
Podczas gdy wiele chorób onkologicznych jest obserwowanych przez ograniczone okresy, takie jak 5 lat, SFT wymaga dłuższego nadzoru1. Nawet w przypadku całkowitej resekcji guza, dożywotnia obserwacja pacjenta jest konieczna ze względu na ryzyko opóźnionego nawrotu i przerzutów odległych163.
Regularna obserwacja umożliwia wczesne wykrycie nawrotu miejscowego i choroby przerzutowej oraz wdrożenie odpowiedniego leczenia22. Jest to szczególnie istotne, biorąc pod uwagę, że nawroty mogą wystąpić wiele lat po początkowej diagnozie i leczeniu1.
Dane demograficzne i rozkład geograficzny
Samotny guz włóknisty występuje na całym świecie, bez wyraźnego rozkładu geograficznego. Nie zaobserwowano istotnych różnic w częstości występowania między różnymi regionami geograficznymi czy grupami etnicznymi6.
Trendy czasowe
Niektóre dane sugerują, że częstość występowania SFT ośrodkowego układu nerwowego wzrasta. Według jednego z badań, częstość występowania wynosiła 3,8 przypadku na 10 000 000 osób rocznie w USA, ale zbliżała się do 6 osób na 10 000 000 osób rocznie w 2013 roku, co odpowiada około 230 przypadkom diagnozowanym rocznie23.
Rozkład anatomiczny
SFT może wystąpić w niemal każdej lokalizacji anatomicznej, jednak najczęściej występuje w opłucnej (około 30% przypadków)3. Inne często spotykane lokalizacje to orbita i kończyny24. Z biegiem czasu pozaopłucnowe SFT są coraz częściej raportowane niż SFT opłucnej24.
SFT prostaty jest niezwykle rzadki – do tej pory opisano tylko 44 przypadki25. Podobnie, SFT piersi jest również bardzo rzadki, z zaledwie 33 opisanymi przypadkami, w tym 5 złośliwymi guzami22.
Biologia i klasyfikacja SFT
Samotny guz włóknisty jest klasyfikowany jako nowotwór fibroblastyczny z różnicowaniem między SFT ośrodkowego układu nerwowego (OUN) i pozaOUN w klasyfikacji WHO guzów tkanek miękkich i kości6.
Klasyfikacja WHO
W piątej klasyfikacji WHO opublikowanej w kwietniu 2020 roku, SFT został podzielony na trzy kategorie10:
- łagodny (miejscowo agresywny)
- NOS (rzadko dający przerzuty)
- złośliwy
W 2021 roku WHO dokonała reklasyfikacji guzów ośrodkowego układu nerwowego, wprowadzając trójstopniowy system klasyfikacji oparty na komórkowości, aktywności mitotycznej i martwicy926. Różne stopnie histopatologiczne SFT mogą znacząco wpływać na rokowanie i wskazywać różne metody leczenia dla pacjentów26.
Większość SFT to guzy łagodne, charakteryzujące się niskim odsetkiem nawrotów lub przerzutów6. Jednakże do 20% guzów może wykazywać cechy złośliwości24. Złośliwy SFT opłucnej jest rzadki, a jego częstość występowania waha się od 7% do 60%27.
Modele stratyfikacji ryzyka
Modele stratyfikacji ryzyka znacznie poprawiają przewidywania kliniczne w porównaniu do tradycyjnej klasyfikacji6. Większość modeli stratyfikacji ryzyka dotyczy jednak wyłącznie SFT pozaOUN. Specyficzne modele stratyfikacji ryzyka dla SFT OUN są mniej rozwinięte6.
Model ryzyka stosowany w SFT oponowym różni się od tego stosowanego w SFT innych lokalizacji, ponieważ wiek pacjenta i wielkość guza nie zostały zwalidowane jako niekorzystne markery prognostyczne w OUN9.
| Kategoria ryzyka | Czynniki ryzyka | Odsetek pacjentów | Ryzyko przerzutów |
|---|---|---|---|
| Niskie ryzyko | Młodszy wiek, mały guz, niska aktywność mitotyczna, brak martwicy | 66% | 0% w ciągu 10 lat |
| Pośrednie ryzyko | Pośrednie wartości czynników ryzyka | 24% | 10% w ciągu 10 lat |
| Wysokie ryzyko | Wiek >55 lat, guz >15 cm, ≥4 mitozy/10 HPF, obecność martwicy | 10% | 73% w ciągu 5 lat |
Metody nadzoru i monitorowania
Nie istnieją powszechnie przyjęte standardy dotyczące metod i częstotliwości nadzoru po leczeniu SFT13. Strategie nadzoru powinny być dostosowane do indywidualnych czynników ryzyka pacjenta, lokalizacji guza oraz innych czynników specyficznych dla pacjenta113.
Metody obrazowania
W przypadku monitorowania przerzutów systemowych zaleca się stosowanie tomografii komputerowej klatki piersiowej i jamy brzusznej lub pełnego badania PET całego ciała16. Metody obrazowania powinny być dobrane odpowiednio do lokalizacji pierwotnej guza oraz potencjalnych miejsc przerzutów.
Dla SFT ośrodkowego układu nerwowego, rezonans magnetyczny (MRI) jest preferowaną metodą obrazowania do monitorowania nawrotów28. W przypadku guzów opłucnej i innych lokalizacji wewnątrz klatki piersiowej, tomografia komputerowa (CT) jest często stosowaną metodą8.
Częstotliwość obserwacji
Sugerowane schematy obserwacji obejmują badania co 3 miesiące przez pierwsze 2 lata po operacji, co 6 miesięcy w latach 2-5 po operacji, a następnie raz w roku po 5 latach od operacji22. Jednakże, ze względu na możliwość późnych nawrotów, zaleca się kontynuowanie obserwacji długoterminowo, a nawet przez całe życie pacjenta116.
Pacjenci z wyższym ryzykiem nawrotu, w tym osoby starsze (>55 lat) z większymi guzami (>15 cm) i wyższą aktywnością mitotyczną (≥4/10 HPF), mogą wymagać częstszych badań kontrolnych22.
Rola multidyscyplinarnych zespołów
Ze względu na niską częstość występowania SFT i brak randomizowanych badań kontrolnych, strategie leczenia różnią się w zależności od lokalizacji guza. Dlatego tworzone są wielodyscyplinarne zespoły składające się z onkologów klinicznych i radioterapeutów, chirurgów i patologów, aby określić najlepszą zindywidualizowaną strategię terapeutyczną29.
Optymalne postępowanie w przypadku SFT ośrodkowego układu nerwowego obejmuje maksymalnie bezpieczną resekcję, z lub bez adiuwantowej radioterapii. Wskazania do adiuwantowej radioterapii pozostają niejasne i zależą od instytucji23.
Znaczenie nadzoru w kontekscie prognozy
Nadzór onkologiczny zapewnia możliwość wczesnego leczenia nawracającej lub przerzutowej choroby13. Jest to szczególnie istotne w przypadku SFT, gdzie nawroty mogą wystąpić wiele lat po początkowej diagnozie i leczeniu1.
Wpływ na przeżycie
Rokowanie dla pacjentów z SFT różni się w zależności od kilku czynników, w tym wielkości guza, lokalizacji i wskaźnika mitotycznego5. Całkowita resekcja guza jest leczeniem z wyboru i najważniejszym czynnikiem prognostycznym27.
SFT opłucnej jest rzadkim guzem z generalnie łagodnym przebiegiem i dobrym rokowaniem, z 10-letnim wskaźnikiem przeżycia do 98%27. Jednak złośliwe SFT opłucnej, mimo całkowitej resekcji, mogą mieć gorsze rokowanie, z 5-letnim wskaźnikiem przeżycia wynoszącym 45,5%18.
W jednym z badań, mediana czasu całkowitego przeżycia od pierwszej diagnozy wynosiła 19 lat20. Jednoroczne, trzyletnie, pięcioletnie i dziesięcioletnie przeżycie wolne od zdarzeń po operacji z zamiarem wyleczenia wynosiło odpowiednio 98%, 90%, 77% i 67%30.
Biomarkery prognostyczne
Zidentyfikowano kilka biomarkerów prognostycznych dla SFT, które mogą pomóc w przewidywaniu wyniku klinicznego. Podwyższony poziom fibrynogenu w surowicy przed operacją okazał się niezależnym markerem prognostycznym przewidującym wynik po operacji z zamiarem wyleczenia31. Stosunek neutrofili do limfocytów (NLR) również wykazał wartość prognostyczną30.
Pacjenci z podwyższonym poziomem fibrynogenu przed operacją mogą cierpieć na bardziej agresywny biologicznie podtyp SFT, co przekłada się na gorsze wyniki leczenia31. Sugeruje to, że wyraźne strategie obserwacji i leczenia po radykalnej resekcji mogą być korzystne w tej grupie pacjentów z SFT31.
Zalecenia dotyczące obserwacji długookresowej
Ze względu na możliwość późnych nawrotów i przerzutów, długoterminowa obserwacja jest niezbędna w zarządzaniu pacjentami z SFT3. Podczas gdy wiele chorób onkologicznych jest monitorowanych przez ograniczone okresy, takie jak 5 lat, SFT może być diagnozowany u wielu pacjentów w późniejszym okresie życia, co potencjalnie wymaga dożywotniej obserwacji1.
Częstotliwość i rodzaj badań kontrolnych powinny być dostosowane do indywidualnego profilu ryzyka pacjenta, z bliższym monitorowaniem pacjentów z wyższym ryzykiem nawrotu13. Należy również uwzględnić jakość życia pacjenta i potencjalny wpływ częstych badań kontrolnych na jego dobrostan.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.