układ nigrostriatalny
Układ nigrostriatalny (szlak nigrostriatalny) stanowi jedno z głównych połączeń dopaminergicznych w mózgu, biegnące z istoty czarnej (substantia nigra) do prążkowia (striatum). Jest to kluczowa droga neuronalna w obrębie jąder podstawy, odpowiadająca za kontrolę motoryki i koordynację ruchową.
Neurony dopaminergiczne tworzące ten szlak mają swoje ciała komórkowe w części zbitej istoty czarnej (substantia nigra pars compacta) i wysyłają aksony do jądra ogoniastego i skorupy, które razem tworzą prążkowie. Układ nigrostriatalny zawiera około 80% dopaminy mózgowej i jest kluczowy dla prawidłowej funkcji motorycznej.
Degeneracja neuronów dopaminergicznych układu nigrostriatalnego stanowi patofizjologiczne podłoże choroby Parkinsona. Utrata tych neuronów prowadzi do niedoboru dopaminy w prążkowiu, co skutkuje charakterystycznymi objawami parkinsonowskimi: drżeniem spoczynkowym, sztywnością mięśniową, bradykinezją oraz zaburzeniami postawy. Objawy kliniczne pojawiają się zwykle po utracie około 60-80% neuronów dopaminergicznych tego układu.
Farmakoterapia choroby Parkinsona opiera się głównie na uzupełnianiu niedoboru dopaminy w układzie nigrostriatalnym poprzez stosowanie lewodopy lub agonistów dopaminy. Układ ten jest również celem stereotaktycznych zabiegów neurochirurgicznych, takich jak głęboka stymulacja mózgu (DBS), stosowanych w zaawansowanych stadiach choroby.
Powiązane wpisy
- Leksykon substancji czynnych
Bromokryptyna – Wskazania do stosowania
Bromokryptyna, będąca agonistą receptorów dopaminowych, jest stosowana głównie w leczeniu hiperprolaktynemii, zarówno idiopatycznej, jak i związanej z mikro- i makrogruczolakami przysadki. Działa poprzez hamowanie wydzielania prolaktyny, co jest kluczowe w terapii zaburzeń takich jak brak miesiączki, mlekotok, zaburzenia cyklu miesiączkowego oraz hipogonadyzm zależny od prolaktyny u mężczyzn. W przypadku mikrogruczolaków bromokryptyna jest terapią pierwszego wyboru, natomiast w makrogruczolakach stosuje się ją jako leczenie zachowawcze, przed- i pooperacyjne. Ponadto, lek znajduje zastosowanie w leczeniu akromegalii jako terapia wspomagająca, hamując wydzielanie hormonu wzrostu. W ginekologii bromokryptyna jest używana w leczeniu zaburzeń cyklu miesiączkowego i bezpłodności, zarówno zależnych, jak i niezależnych od prolaktyny, a także w przypadkach mlekotoku z normoprolaktynemią. W profilaktyce laktacji poporodowej stosuje się ją wyłącznie w sytuacjach medycznych, takich jak utrata dziecka czy zakażenie HIV u matki, z wyłączeniem rutynowego hamowania laktacji.
agonista dopaminy, akromegalia, bromokryptyna, choroba Parkinsona, gruczolak przysadki, hiperprolaktynemia, hipogonadyzm, HIV, hormon wzrostu, laktacja poporodowa, lewodopa, mlekotok, normoprolaktynemia, oligospermia, prolaktyna, prolaktynoma, przysadka mózgowa, receptor dopaminowy, układ nigrostriatalny, zaburzenie cyklu miesiączkowego, zapalenie piersi, zespół napięcia przedmiesiączkowego, zespół policystycznych jajników - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Quetiapine Aurovitas 300 mg
Kwetiapina, substancja czynna preparatu Quetiapine Aurovitas, jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym z grupy diazepin, oksazepin i tiazepin (kod ATC: N05A H04). Jej mechanizm działania opiera się na antagonizmie receptorów serotoninergicznych 5HT2 oraz dopaminergicznych D1 i D2, z przewagą blokady receptorów 5HT2, co przekłada się na efekt przeciwpsychotyczny przy niskim ryzyku objawów pozapiramidowych. Kwetiapina i jej aktywny metabolit norkwetiapina wykazują także powinowactwo do receptorów histaminergicznych, alfa1- i alfa2-adrenergicznych oraz muskarynowych (szczególnie norkwetiapina). Norkwetiapina hamuje transporter norepinefryny (NET) i działa częściowo agonistycznie na receptory 5HT1A, co tłumaczy jej właściwości przeciwdepresyjne. W badaniach klinicznych dawki kwetiapiny od 75 do 800 mg/dobę nie zwiększały częstości występowania objawów pozapiramidowych ani konieczności stosowania leków przeciwcholinergicznych.
atypowy lek przeciwpsychotyczny, choroba afektywna dwubiegunowa, diwalproinian, dystonia, działanie kataleptyczne, działanie przeciwpsychotyczne, emisyjna tomografia pozytronowa, epizod depresyjny, epizod maniakalny, epizod mieszany, kwetiapina o natychmiastowym uwalnianiu, lek neuroleptyczny, lek przeciwcholinergiczny, lek stabilizujący nastrój, nadwrażliwość receptorów D2, neuroleptyk klasyczny, norkwetiapina, objawy pozapiramidowe, receptor alfa1-adrenergiczny, receptor alfa2-adrenergiczny, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminergiczny, receptor histaminergiczny, receptor muskarynowy, receptor serotoninergiczny, schorzenie psychiatryczne, skala depresji Montgomery-Åsberg, skala manii Younga, szlak mezolimbiczny, transporter norepinefryny, układ limbiczny, układ nigrostriatalny, zaburzenia afektywne dwubiegunowe - Leksykon leków
Przedawkowanie – Risperidone Grindeks 1 mg
Przedawkowanie rysperydonu, substancji czynnej preparatu Risperidone Grindeks, stanowi poważne zagrożenie dla życia i zdrowia pacjenta, manifestujące się głównie zaburzeniami ze strony układu nerwowego i sercowo-naczyniowego. Typowe objawy kliniczne obejmują senność do głębokiej sedacji, tachykardię (>100 uderzeń/min), niedociśnienie tętnicze, objawy pozapiramidowe (dystonie, parkinsonizm, akatyzja), wydłużenie odstępu QT w EKG oraz drgawki. Szczególnie niebezpieczne jest wystąpienie torsade de pointes, zwłaszcza przy jednoczesnym przedawkowaniu paroksetyny. Mechanizmy patofizjologiczne obejmują nasilenie antagonistycznego działania na receptory dopaminowe i serotoninowe, blokadę receptorów alfa-adrenergicznych oraz wpływ na kanały jonowe mięśnia sercowego. W praktyce klinicznej należy uwzględnić możliwość zatrucia wielolekowego, co komplikuje obraz kliniczny i terapię.
akatyzja, amina presyjna, benzodiazepina, biperiden, ciśnienie tętnicze krwi, częstość akcji serca, częstoskurcz komorowy torsade de pointes, diureza, drgawka, dystonia, działanie antycholinergiczne, elektrokardiografia, fenytoina, hipoperfuzja narządowa, lek przeciwcholinergiczny, lek sympatykomimetyczny, mechaniczne wspomaganie krążenia, niedociśnienie, niewydolność układu krążenia, objaw pozapiramidowy, ośrodkowy układ nerwowy, parkinsonizm, polimorficzny częstoskurcz komorowy, próg drgawkowy, przedawkowanie rysperydonu, pulsoksymetria, receptor alfa-adrenergiczny, receptor dopaminowy, receptor serotoninowy, resuscytacja płynowa, rysperydon, saturacja krwi tętniczej, sedacja, skala Glasgow, spadek ciśnienia tętniczego, sztywność mięśniowa, tachykardia, torsade de pointes, układ nigrostriatalny, węgiel aktywny, wydłużenie odstępu QT, zaburzenie elektrolitowe, zaburzenie przewodzenia w mięśniu sercowym, zaburzenie rytmu serca, zaburzenie świadomości, zapaść krążeniowa - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Bonogren 100 mg
Bonogren, zawierający 100 mg kwetiapiny (w formie fumaranu kwetiapiny), jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym z grupy N05A H04, charakteryzującym się złożonym mechanizmem działania opartym na antagonizmie receptorów serotoninowych 5HT2 oraz dopaminowych D1 i D2. Lek wykazuje wyższe powinowactwo do receptorów 5HT2 niż D2, co przekłada się na skuteczność przeciwpsychotyczną przy jednoczesnym zmniejszeniu ryzyka wystąpienia objawów pozapiramidowych (EPS). Aktywny metabolit norkwetiapina dodatkowo hamuje transporter norepinefryny (NET) i działa jako częściowy agonista receptorów 5HT1A, co może wspierać działanie przeciwdepresyjne. Kwetiapina i norkwetiapina wykazują także powinowactwo do receptorów histaminergicznych i α1- oraz α2-adrenergicznych, a norkwetiapina ma umiarkowane do wysokiego powinowactwo do receptorów muskarynowych, co może wyjaśniać potencjalne działania przeciwcholinergiczne.
agonista dopaminy, atypowy lek przeciwpsychotyczny, blok depolaryzacyjny, blokada receptora D2, dystonia, działanie hipotensyjne, działanie kataleptyczne, działanie przeciwcholinergiczne, fumaran kwetiapiny, kwetiapina, lek przeciwdepresyjny, lek przeciwpsychotyczny, neurony mezolimbiczne, norkwetiapina, objawy pozapiramidowe, ośrodkowy układ nerwowy, receptor 5HT1A, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminowy, receptor histaminergiczny, receptor muskarynowy, receptor serotoninowy, receptor α1-adrenergiczny, receptor α2-adrenergiczny, transporter norepinefryny, układ limbiczny, układ nigrostriatalny, zaburzenie psychotyczne - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Symquel XR 300 mg
Symquel XR zawiera kwetiapinę fumaranu w formie tabletek o przedłużonym uwalnianiu dostępnych w dawkach 50 mg, 200 mg, 300 mg i 400 mg. Kwetiapina jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym z grupy diazepin, oksazepin i tiazepin (kod ATC: N05AH04), wykazującym silne powinowactwo antagonistyczne do receptorów serotoninergicznych 5HT2 oraz dopaminergicznych D1 i D2, z przewagą blokady receptorów 5HT2 nad D2. Jej metabolit aktywny, norkwetiapina, wykazuje dodatkowo działanie hamujące transporter noradrenaliny oraz częściowo agonistyczne wobec receptorów 5HT1A, co tłumaczy jej właściwości przeciwdepresyjne. Kwetiapina charakteryzuje się również dużym powinowactwem do receptorów histaminergicznych i alfa-1-adrenergicznych oraz umiarkowanym do alfa-2-adrenergicznych, przy minimalnym wpływie na receptory muskarynowe, co przekłada się na ograniczone działania pozapiramidowe i muskarynowe w porównaniu z klasycznymi neuroleptykami.
agonista dopaminy, atypowy lek przeciwpsychotyczny, blokada depolaryzacyjna, dysfagia, dystonia, działanie pozapiramidowe, działanie przeciwcholinergiczne, działanie przeciwdepresyjne, działanie przeciwpsychotyczne, fumaran kwetiapiny, katalepsja, nadwrażliwość receptorów, neuroleptyk, norkwetiapina, objaw pozapiramidowy, profil receptorowy, receptor alfa-1-adrenergiczny, receptor alfa-2 adrenergiczny, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminergiczny, receptor histaminergiczny, receptor muskarynowy, receptor serotoninergiczny 5HT2, receptor serotoninowy 5HT1a, szlak mezolimbiczny, transporter noradrenaliny, typowy lek przeciwpsychotyczny, układ limbiczny, układ nigrostriatalny, zaburzenie afektywne, zaburzenie motoryczne - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Etiagen XR 200 mg
Kwetiapina, substancja czynna leku Etiagen XR, jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym o złożonym mechanizmie działania, wykazującym powinowactwo do receptorów serotoninowych 5HT₂, dopaminowych D₁ i D₂, histaminergicznych oraz alfa-adrenergicznych. Aktywny metabolit norkwetiapina dodatkowo hamuje transporter noradrenaliny (NET) i działa częściowo agonistycznie na receptory 5HT₁A, co wspiera jej skuteczność w leczeniu zaburzeń depresyjnych. W badaniach klinicznych kwetiapina w dawkach 400-800 mg/dobę wykazała istotną skuteczność w leczeniu schizofrenii, epizodów maniakalnych oraz depresji w zaburzeniu afektywnym dwubiegunowym (ChAD), zarówno w monoterapii, jak i terapii wspomagającej. Długoterminowo (do 9 miesięcy w schizofrenii i do 2 lat w ChAD) kwetiapina skutecznie zapobiega nawrotom choroby, przy czym średnie dawki stosowane w badaniach wynosiły od 177 mg/dobę (depresja) do około 669 mg/dobę (schizofrenia). W populacji osób starszych (wiek 66-89 lat) potwierdzono skuteczność kwetiapiny w dawkach 50-300 mg/dobę w leczeniu dużej depresji.
akatyzja, białaczka OUN, blokada receptora dopaminowego, duża depresja, epizod maniakalny, lek przeciwdepresyjny, lek przeciwpsychotyczny atypowy, lek stabilizujący nastrój, neurony mezolimbiczne, norkwetiapina, objawy pozapiramidowe, objawy psychotyczne, receptor dopaminowy, receptor histaminergiczny, receptor serotoninowy, schizofrenia, skala MADRS, skala PANSS, transporter noradrenaliny, układ nigrostriatalny, zaburzenie afektywne dwubiegunowe, zaburzenie depresyjne, zaburzenie schizoafektywne, zmętnienie soczewki - Leksykon leków
Przedawkowanie – Rispolept 1 mg
Przedawkowanie rysperydonu jest stanem zagrożenia życia, charakteryzującym się nasileniem działania farmakologicznego leku, które manifestuje się objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego, układu sercowo-naczyniowego oraz układu pozapiramidowego. Do najczęstszych objawów należą senność, tachykardia (≥100 uderzeń/min), niedociśnienie tętnicze z możliwością zapaści krążeniowej, objawy pozapiramidowe (dystonie, akatyzja, parkinsonizm polekowy), wydłużenie odstępu QT (>450 ms u mężczyzn, >470 ms u kobiet) oraz drgawki toniczno-kloniczne. Szczególnie niebezpieczne są powikłania kardiologiczne, takie jak torsade de pointes, zwłaszcza przy jednoczesnym przedawkowaniu paroksetyny, co wymaga natychmiastowej interwencji. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić możliwość zatrucia wieloma substancjami, co może modyfikować obraz kliniczny i rokowanie.
częstoskurcz komorowy, defibrylacja elektryczna, elektrostymulacja, lek przeciwcholinergiczny, lek sympatykomimetyczny, napad toniczno-kloniczny, ośrodkowy układ nerwowy, parkinsonizm polekowy, paroksetyna, próg drgawkowy, przedawkowanie rysperydonu, receptor adrenergiczny α1, receptor dopaminowy D2, receptor histaminowy H1, rysperydon, siarczan magnezu, torsade de pointes, układ nigrostriatalny, układ sercowo-naczyniowy, węgiel aktywny, wydłużenie odstępu QT, zaburzenia pozapiramidowe, zatrucie wieloma substancjami - Leksykon leków
Przedawkowanie – Adartrel 0,25 mg
Przedawkowanie ropinirolu, substancji czynnej leku Adartrel (dostępnego w dawkach 0,25 mg, 0,5 mg oraz 2 mg), prowadzi do nadmiernej stymulacji receptorów dopaminergicznych, co manifestuje się szerokim spektrum objawów klinicznych. Do najczęstszych należą objawy neuropsychiatryczne (pobudzenie, halucynacje, splątanie, agresja), zaburzenia psychomotoryczne (niepokój ruchowy, dyskinezy, dystonie), zaburzenia autonomiczne (nudności, wymioty, hipotensja ortostatyczna, tachykardia) oraz zaburzenia świadomości, od pobudzenia do śpiączki. Mechanizm tych objawów opiera się na nadmiernej aktywacji receptorów dopaminowych w ośrodkowym i obwodowym układzie nerwowym, w tym w układzie mezolimbicznym, mezokortykalnym i nigrostriatalnym.
aktywność dopaminergiczna, antagonista dopaminy, chlorowodorek, dezorientacja, dyskinezy, dystonia, działanie dopaminergiczne, halucynacje, hipotensja ortostatyczna, leczenie objawowe, metoklopramid, neuroleptyk, niepokój ruchowy, nudności, objawy neuropsychiatryczne, objawy pozapiramidowe, parametry życiowe, przedawkowanie ropinirolu, receptor dopaminowy, receptory dopaminergiczne, ropinirol, śpiączka, splątanie, stymulacja dopaminergiczna, tabletki powlekane, tachykardia, układ nerwowy ośrodkowy i obwodowy, układ nigrostriatalny, układ sercowo-naczyniowy, wymioty, zaburzenia autonomiczne, zaburzenia psychomotoryczne, zaburzenia świadomości - Leksykon leków
Przedawkowanie – Ceurolex SR 8 mg
Przedawkowanie ropinirolu, agonisty receptorów dopaminowych zawartego w leku Ceurolex SR (dostępnego w dawkach 2 mg, 4 mg i 8 mg w formie tabletek o przedłużonym uwalnianiu), prowadzi do nadmiernej stymulacji układu dopaminergicznego, co manifestuje się objawami neurologicznymi (nadmierna sedacja, halucynacje, splątanie, zawroty głowy, dezorientacja), motorycznymi (dyskinezy, niepokój ruchowy, drżenie), sercowo-naczyniowymi (hipotensja, tachykardia) oraz żołądkowo-jelitowymi (nudności, wymioty). Ze względu na formę o przedłużonym uwalnianiu, objawy mogą pojawić się z opóźnieniem i utrzymywać się dłużej. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z niewydolnością nerek lub wątroby oraz u osób starszych, u których metabolizm i eliminacja ropinirolu mogą być zaburzone, zwiększając ryzyko nasilenia toksyczności.
agonista receptorów dopaminowych, antagonista dopaminy, dyskineza, działanie dopaminergiczne, halucynacje, hipotensja, metoklopramid, neuroleptyk, niepokój ruchowy, płukanie żołądka, przedawkowanie leku, receptor dopaminowy, ropinirol, sedacja, splątanie, tabletka o przedłużonym uwalnianiu, tachykardia, układ dopaminergiczny, układ nigrostriatalny, węgiel aktywowany, zaburzenie czynności nerek, zaburzenie czynności wątroby - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Kventiax 200 mg tabletki powlekane 200 mg
Kwetiapina, substancja czynna leku Kventiax, jest atypowym lekiem przeciwpsychotycznym z grupy diazepiny, oksazepiny, tiazepiny i oksepiny (kod ATC: N05AH04). Jej mechanizm działania opiera się na antagonizmie receptorów serotoninowych 5HT2 (silniejszym niż na dopaminowe D2), dopaminowych D1 i D2, histaminergicznych, α1- i α2-adrenergicznych. Aktywny metabolit, norkwetiapina, wykazuje dodatkowo umiarkowane do wysokiego powinowactwo do receptorów muskarynowych, co tłumaczy działania przeciwcholinergiczne. Norkwetiapina hamuje transporter norepinefryny (NET) oraz działa częściowo agonistycznie na receptory 5HT1A, co przyczynia się do efektów przeciwdepresyjnych kwetiapiny. Proporcja antagonizmu wobec receptorów 5HT2 i D2 odpowiada za skuteczność przeciwpsychotyczną oraz niski profil działań pozapiramidowych.
atypowy lek przeciwpsychotyczny, dystonia, działanie kataleptyczne, działanie niepożądane pozapiramidowe, działanie przeciwcholinergiczne, działanie przeciwdepresyjne, kwetiapina, lek anksjolityczny, nadwrażliwość receptorów dopaminowych, neuroleptyk klasyczny, neuron dopaminergiczny, norkwetiapina, objawy pozapiramidowe, ośrodkowy układ nerwowy, receptor 5HT1A, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminowy, receptor histaminergiczny, receptor muskarynowy, receptor neuroprzekaźnikowy, receptor serotoninowy 5HT2, receptor α1-adrenergiczny, receptor α2-adrenergiczny, szlak mezolimbiczny, transporter norepinefryny, układ limbiczny, układ nigrostriatalny - Leksykon leków
Właściwości farmakodynamiczne – Kwetina 100 mg
Kwetiapina, klasyfikowana jako atypowy lek przeciwpsychotyczny (kod ATC N05A H04), wykazuje działanie farmakologiczne poprzez antagonizm receptorów serotoninergicznych 5HT2 oraz dopaminergicznych D1 i D2, z przewagą blokady receptorów 5HT2 nad D2. Ten profil receptorowy jest kluczowy dla jej skuteczności przeciwpsychotycznej przy jednoczesnym ograniczeniu ryzyka pozapiramidowych działań niepożądanych, typowych dla klasycznych neuroleptyków. Kwetiapina i jej aktywny metabolit, norkwetiapina, wykazują także powinowactwo do receptorów histaminergicznych i α1-adrenergicznych, co odpowiada za działanie sedatywne i hipotensyjne. Norkwetiapina dodatkowo hamuje transporter norepinefryny (NET) oraz działa jako częściowy agonista receptorów 5HT1A, co tłumaczy jej właściwości przeciwdepresyjne. W badaniach przedklinicznych potwierdzono brak nadwrażliwości receptorów D2 oraz minimalne ryzyko wywołania objawów dystonii nawet przy długotrwałym stosowaniu.
agonista dopaminy, agonista receptora 5HT1A, atypowy lek przeciwpsychotyczny, diazepina, dystonia, działanie antycholinergiczne, działanie pozapiramidowe, działanie przeciwlękowe, działanie przeciwpsychotyczne, katalepsja, klasyfikacja ATC, kwetiapina, lek przeciwdepresyjny, norkwetiapina, objaw pozapiramidowy, receptor benzodiazepinowy, receptor dopaminergiczny, receptor histaminergiczny, receptor muskarynowy, receptor serotoninergiczny 5HT2, receptor α1-adrenergiczny, receptor α2-adrenergiczny, szlak mezolimbiczny, transporter norepinefryny, układ limbiczny, układ nigrostriatalny