Działania niepożądane
Methotrexat-Ebewe 100 mg/ml

Działania niepożądane leku Methotrexat-Ebewe

Methotrexat-Ebewe (100 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji) zawiera substancję czynną metotreksat. Występowanie i nasilenie działań niepożądanych metotreksatu ma zazwyczaj związek z wielkością dawki, sposobem podawania leku oraz czasem trwania terapii. Szczególnie istotny jest fakt, że ciężkie działania niepożądane mogą wystąpić nawet po podaniu małych dawek metotreksatu i mogą pojawić się na dowolnym etapie leczenia, dlatego konieczne jest regularne monitorowanie stanu pacjenta w krótkich odstępach czasu.¹

Charakterystyka ogólna działań niepożądanych

Większość działań niepożądanych metotreksatu jest odwracalna, jeśli zostaną wcześnie rozpoznane. Jednak niektóre ciężkie działania niepożądane mogą w bardzo rzadkich przypadkach prowadzić do nagłego zgonu. W przypadku wystąpienia działań niepożądanych, należy w razie konieczności zmniejszyć dawkę lub przerwać stosowanie leku i wdrożyć odpowiednie postępowanie. Leczenie metotreksatem można wznowić wyłącznie z zachowaniem ostrożności, po dokonaniu wnikliwej oceny konieczności dalszego leczenia oraz ze świadomością możliwego nawrotu działań toksycznych.²

Zahamowanie czynności szpiku kostnego i zapalenie błon śluzowych są zazwyczaj działaniami toksycznymi ograniczającymi dawkę metotreksatu. Ich nasilenie zależy od zastosowanej dawki, sposobu stosowania i czasu trwania leczenia. Zapalenie błon śluzowych występuje po około 3 do 7 dniach od podania metotreksatu, natomiast leukopenia i małopłytkowość po upływie od 4 do 14 dni. Te działania niepożądane są na ogół odwracalne i u pacjentów, u których nie stwierdza się zaburzeń mechanizmów eliminacji, ustępują w ciągu 14 dni.³

Najczęściej zgłaszane działania niepożądane obejmują: małopłytkowość, leukopenię, ból głowy, zawroty głowy pochodzenia obwodowego, kaszel, utratę apetytu, biegunkę, ból brzucha, nudności, wymioty, wrzodziejące zapalenie błony śluzowej jamy ustnej (zwłaszcza w ciągu pierwszych 24-48 godzin po podaniu metotreksatu), zwiększoną aktywność enzymów wątrobowych, zwiększone stężenie bilirubiny, łysienie, zmniejszony klirens kreatyniny, zmęczenie i złe samopoczucie.⁴

Pierwszym objawem działania toksycznego jest zazwyczaj wrzodziejące zapalenie błony śluzowej jamy ustnej.⁵

Wczesne objawy zagrażających życiu powikłań

Pierwszymi objawami powikłań zagrażających życiu mogą być: gorączka, ból gardła, owrzodzenie błony śluzowej jamy ustnej, dolegliwości grypopodobne, silne wyczerpanie, krwawienie z nosa i krwotok skórny. Jeśli liczba krwinek znacząco się zmniejszy, stosowanie metotreksatu należy niezwłocznie przerwać.⁶

Szczegółowa klasyfikacja działań niepożądanych

Poniżej przedstawiono szczegółową klasyfikację działań niepożądanych metotreksatu według częstości występowania i układów narządów:

Specyficzne działania niepożądane związane z drogą podania

Po podaniu domięśniowym mogą wystąpić działania niepożądane w miejscu wstrzyknięcia, w tym odczucie pieczenia lub uszkodzenie tkanek (powstawanie ropnia jałowego, uszkodzenie tkanki tłuszczowej). Podanie podskórne metotreksatu jest zazwyczaj dobrze tolerowane, obserwowano tylko łagodne reakcje skórne, zmniejszające się w trakcie leczenia.⁷

Działania niepożądane związane z podaniem dokanałowym

Działanie toksyczne na OUN, które może wystąpić po podaniu dokanałowym, może objawiać się w różny sposób:⁸

• Ostre chemicznie wywołane zapalenie pajęczynówki – objawiające się bólem głowy, pleców, ramion, sztywnością karku i gorączką;⁹
• Podostra mielopatia – charakteryzująca się np. niedowładem/porażeniem (obejmującym jeden lub kilka korzeni nerwowych);¹⁰
• Przewlekła leukoencefalopatia – manifestująca się splątaniem, drażliwością, sennością, ataksją, otępieniem, drgawkami i śpiączką. Toksyczne działanie na OUN może nasilać się i prowadzić do zgonu.¹¹

Dowiedziono, że jednoczesne napromienianie czaszki i dokanałowe stosowanie metotreksatu zwiększa częstość leukoencefalopatii. Po podaniu dokanałowym należy ściśle kontrolować, czy u pacjenta nie występują objawy neurotoksycznego działania metotreksatu (podrażnienie mózgu, przemijające lub trwałe porażenie, encefalopatia).¹²

Dokanałowe i dożylne podanie metotreksatu może również prowadzić do ostrego zapalenia mózgu i ostrej encefalopatii prowadzącej do zgonu. Istnieją doniesienia o pacjentach z chłoniakami OUN w okolicy okołokomorowej, u których rozwinęło się wgłobienie mózgu po dokanałowym podaniu metotreksatu.¹³

Monitorowanie i postępowanie w przypadku działań niepożądanych

Regularne monitorowanie stanu pacjenta jest kluczowe dla wczesnego wykrycia działań niepożądanych związanych ze stosowaniem metotreksatu. Szczególnie istotne jest monitorowanie parametrów hematologicznych, czynności wątroby i nerek. Jeśli wystąpią działania niepożądane, w zależności od ich ciężkości, może być konieczne zmniejszenie dawki lub całkowite przerwanie leczenia metotreksatem i wdrożenie odpowiedniego postępowania terapeutycznego.¹⁴

Leczenie metotreksatem można wznowić wyłącznie z zachowaniem szczególnej ostrożności, po dokładnej ocenie konieczności dalszego leczenia oraz z uwzględnieniem możliwego nawrotu działań toksycznych.¹⁵

Należy pamiętać, że zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu jest istotnym elementem monitorowania bezpieczeństwa stosowania leku. Pozwala to na nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane.¹⁶