Wpływ na płodność, ciążę i laktację
Methotrexat-Ebewe 100 mg/ml
Metotreksat w postaci koncentratu 100 mg/ml wykazuje istotne działanie teratogenne i genotoksyczne, co wymaga szczególnej uwagi w kontekście płodności, ciąży oraz karmienia piersią. U kobiet w wieku rozrodczym konieczne jest stosowanie skutecznej antykoncepcji podczas terapii oraz przez minimum 6 miesięcy po jej zakończeniu, a także regularne wykonywanie testów ciążowych. U mężczyzn zaleca się stosowanie antykoncepcji w trakcie leczenia i przez co najmniej 3 miesiące po terapii, a także powstrzymanie się od dawstwa nasienia w tym okresie. Metotreksat jest bezwzględnie przeciwwskazany w ciąży w wskazaniach nieonkologicznych, a w onkologii decyzja o leczeniu w pierwszym trymestrze wymaga dokładnej oceny stosunku korzyści do ryzyka. Ekspozycja na metotreksat wiąże się ze zwiększonym ryzykiem poronień samoistnych (42,5% vs 22,5% w grupie kontrolnej) oraz ciężkich wad wrodzonych (6,6% vs około 4%), szczególnie przy dawkach poniżej 30 mg/tydzień; dane dla wyższych dawek są ograniczone, ale sugerują jeszcze większe ryzyko.
Wpływ metotreksatu na płodność, ciążę i laktację
Metotreksat, dostępny w postaci koncentratu do sporządzania roztworu do infuzji o stężeniu 100 mg/ml, wymaga szczególnej uwagi w kontekście płodności, ciąży i karmienia piersią. Ze względu na potencjalne działanie teratogenne i genotoksyczne, lekarz powinien przekazać pacjentom kompleksowe informacje dotyczące ryzyka związanego ze stosowaniem tego leku w kontekście planowania rodziny.1
Antykoncepcja u kobiet w wieku rozrodczym
Lekarz musi przekazać pacjentce w wieku rozrodczym informację, że stosowanie skutecznej antykoncepcji jest bezwzględnie konieczne podczas terapii metotreksatem oraz przez co najmniej 6 miesięcy po jej zakończeniu. Przed rozpoczęciem leczenia należy:2
- Poinformować pacjentkę o ryzyku wad rozwojowych związanych z metotreksatem
- Definitywnie potwierdzić brak ciąży poprzez wykonanie testu ciążowego
- W trakcie leczenia powtarzać testy ciążowe, gdy jest to klinicznie uzasadnione (np. po przerwie w stosowaniu antykoncepcji)
- Doradzić w kwestii zapobiegania i planowania ciąży3
Antykoncepcja u mężczyzn
Mimo że nie ma pewności co do obecności metotreksatu w nasieniu, badania na zwierzętach wskazują na jego potencjalne działanie genotoksyczne na plemniki. Lekarz powinien poinformować pacjentów płci męskiej, że:4
- Oni lub ich partnerki powinni stosować niezawodne metody antykoncepcji podczas leczenia i przez co najmniej 3 miesiące po zakończeniu terapii metotreksatem
- Nie powinni być dawcami nasienia w trakcie leczenia oraz przez 3 miesiące po jego zakończeniu5
Istotne jest przekazanie informacji, że ograniczone dowody kliniczne nie wskazują na zwiększone ryzyko wad rozwojowych lub poronień po narażeniu ojca na małe dawki metotreksatu (poniżej 30 mg/tydzień). W przypadku większych dawek brak jest wystarczających danych do oszacowania ryzyka.6
Ciąża – przeciwwskazania i postępowanie
Metotreksat jest bezwzględnie przeciwwskazany w okresie ciąży we wskazaniach nieonkologicznych. W przypadku wskazań onkologicznych, szczególnie w pierwszym trymestrze ciąży, należy dokładnie rozważyć stosunek korzyści z leczenia do możliwego ryzyka dla płodu.7
Jeżeli pacjentka zajdzie w ciążę podczas leczenia metotreksatem lub w ciągu sześciu miesięcy po jego zakończeniu, lekarz ma obowiązek:8
- Udzielić porad medycznych dotyczących ryzyka szkodliwego wpływu leczenia na dziecko
- Zlecić badania ultrasonograficzne w celu potwierdzenia prawidłowego rozwoju płodu
- Poinformować o możliwym ryzyku dla płodu, jeśli pacjentka przyjmuje metotreksat w ciąży9
Ryzyko teratogenne metotreksatu – dane epidemiologiczne
Należy przekazać pacjentce szczegółowe informacje o ryzyku związanym z ekspozycją na metotreksat w czasie ciąży. Badania wykazały, że metotreksat ma silne działanie teratogenne u ludzi, powodując:10
- Zwiększone ryzyko poronień samoistnych
- Wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu płodu
- Wady wrodzone (szczególnie dotyczące twarzoczaszki, układu krążenia, ośrodkowego układu nerwowego lub kończyn)11
| Konsekwencje ekspozycji na metotreksat | Małe dawki metotreksatu (<30 mg/tydzień) |
Grupa kontrolna (pacjentki z analogiczną chorobą przyjmujące inne leki) |
|---|---|---|
| Poronienia samoistne | 42,5% narażonych kobiet | 22,5% kobiet |
| Ciężkie wady wrodzone | 6,6% żywych urodzeń | około 4% żywych urodzeń |
Dla dawek metotreksatu przekraczających 30 mg/tydzień brakuje wystarczających danych, jednak należy poinformować pacjentkę, że przewiduje się jeszcze wyższy wskaźnik poronień samoistnych i wad wrodzonych, szczególnie w dawkach typowych dla wskazań onkologicznych.12
Można pacjentkę poinformować, że notowano przypadki prawidłowej ciąży po zaprzestaniu stosowania metotreksatu przed zapłodnieniem.13
Karmienie piersią
Lekarz musi wyraźnie poinformować pacjentkę, że metotreksat przenika do mleka kobiecego, dlatego w czasie leczenia karmienie piersią jest bezwzględnie przeciwwskazane. Jeżeli terapia metotreksatem jest konieczna, należy przerwać karmienie piersią przed rozpoczęciem leczenia.14
Płodność – wpływ metotreksatu
Podczas konsultacji należy poinformować pacjentów, że metotreksat wpływa na spermatogenezę i oogenezę, co może prowadzić do zmniejszenia płodności. Obserwowane zaburzenia to:15
- Oligospermia u mężczyzn
- Zaburzenia miesiączkowania u kobiet
- Brak miesiączki u kobiet
Należy podkreślić, że w większości przypadków powyższe objawy ustępują po przerwaniu leczenia.16
Zalecenia dotyczące planowania rodziny
W przypadku planowania rodziny i stosowania metotreksatu we wskazaniach onkologicznych lekarz powinien zalecić:17
- Kobietom planującym ciążę – w miarę możliwości konsultację w poradni genetycznej przed rozpoczęciem leczenia
- Mężczyznom – rozważenie możliwości przechowania nasienia (kriokonserwacji) pobranego przed rozpoczęciem terapii, szczególnie przy większych dawkach metotreksatu, ze względu na potencjalne działanie genotoksyczne
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.
- Dawkowanie i sposób podawania – Methotrexat
- Działania niepożądane – Methotrexat
- Interakcje leku – Methotrexat
- Profil bezpieczeństwa leku – Methotrexat
- Przeciwwskazania – Methotrexat
- Przedawkowanie – Methotrexat
- Przedkliniczne dane o bezpieczeństwie – Methotrexat
- Skład i postać leku – Methotrexat
- Specjalne ostrzeżenia – Methotrexat
- Właściwości farmakodynamiczne – Methotrexat
- Właściwości farmakokinetyczne – Methotrexat
- Wpływ na płodność, ciążę i laktację – Methotrexat
- Wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn – Methotrexat
- Wskazania do stosowania – Methotrexat