Przeciwwskazania stosowania leku Methotrexat-Ebewe. Kiedy i w jakich warunkach odradzić pacjentowi stosowanie tego leku?

Metotreksat (Methotrexat-Ebewe, 100 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji) jest lekiem o silnym działaniu, stosowanym w terapii onkologicznej. Ze względu na potencjalne ryzyko poważnych działań niepożądanych, istnieje szereg przeciwwskazań do jego stosowania, które lekarz powinien dokładnie rozważyć przed podjęciem decyzji o włączeniu terapii.¹

Nadwrażliwość na składniki preparatu

Pacjentom ze stwierdzoną nadwrażliwością na metotreksat lub którąkolwiek substancję pomocniczą zawartą w preparacie nie wolno podawać tego leku. Należy dokładnie zebrać wywiad alergologiczny przed rozpoczęciem terapii.²

Przeciwwskazania związane z funkcją wątroby

Metotreksat jest przeciwwskazany u pacjentów z:³

• Zaburzeniami czynności wątroby
• Uszkodzeniem wątroby spowodowanym nadużywaniem alkoholu
• Innymi przewlekłymi chorobami wątroby

Ze względu na hepatotoksyczne działanie metotreksatu, pacjenci z istniejącymi wcześniej chorobami wątroby są narażeni na zwiększone ryzyko uszkodzenia tego narządu. Przed rozpoczęciem leczenia należy przeprowadzić pełną ocenę funkcji wątroby i monitorować jej parametry w trakcie terapii.⁴

Przeciwwskazania związane z funkcją nerek

Metotreksat jest eliminowany głównie przez nerki, dlatego zaburzenia ich czynności mogą prowadzić do kumulacji leku i zwiększonego ryzyka toksyczności. Przeciwwskazania obejmują:<sup data-drug="Methotrexat-Ebewe" data-section="Przeciwwskazania" title="Ciężkie zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny <30 ml/min) dla małych dawek metotreksatu (< 100 mg/m² pc.), patrz punkty 4.2 i 4.4. Umiarkowane zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny 100 mg/m² pc.), patrz punkty 4.2 i 4.4.”>5

• Ciężkie zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny <30 ml/min) dla małych dawek metotreksatu (<100 mg/m² pc.)
• Umiarkowane zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny <60 ml/min) dla średnich i dużych dawek metotreksatu (>100 mg/m² pc.)

Przed rozpoczęciem leczenia metoteksatem konieczna jest ocena czynności nerek, z wyznaczeniem klirensu kreatyniny. Na podstawie uzyskanych wyników należy dostosować dawkę lub rozważyć alternatywną terapię.<sup data-drug="Methotrexat-Ebewe" data-section="Przeciwwskazania" title="Ciężkie zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny <30 ml/min) dla małych dawek metotreksatu (< 100 mg/m² pc.), patrz punkty 4.2 i 4.4. Umiarkowane zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny 100 mg/m² pc.), patrz punkty 4.2 i 4.4.”>6

Przeciwwskazania hematologiczne

Ze względu na mielosupresyjne działanie metotreksatu, lek jest przeciwwskazany u pacjentów z:⁷

• Zaburzeniami czynności układu krwiotwórczego
• Upośledzoną czynnością szpiku kostnego po wcześniejszej radioterapii
• Zaburzeniami hematologicznymi po wcześniejszej chemioterapii

U tych pacjentów metotreksat może nasilić istniejącą już supresję szpiku, prowadząc do potencjalnie zagrażających życiu powikłań, takich jak ciężka pancytopenia, agranulocytoza, małopłytkowość czy niedokrwistość.⁸

Przeciwwskazania infekcyjne i immunologiczne

Leczenia metoteksatem nie należy rozpoczynać u pacjentów z:⁹

• Ciężkimi zakażeniami
• Czynnymi ostrymi zakażeniami
• Zaburzeniami czynności układu odpornościowego

Metotreksat, jako lek immunosupresyjny, może osłabiać odpowiedź organizmu na infekcje, prowadząc do pogorszenia stanu pacjenta z istniejącym zakażeniem lub zwiększać ryzyko reaktywacji utajonych infekcji. U pacjentów z zaburzeniami odporności lek może dodatkowo pogłębiać immunosupresję.¹⁰

Przeciwwskazania dotyczące przewodu pokarmowego

Metotreksat jest przeciwwskazany u pacjentów z:¹¹

• Zapaleniem błony śluzowej jamy ustnej
• Chorobą wrzodową żołądka
• Chorobą wrzodową dwunastnicy

Lek może nasilać istniejące zmiany zapalne i owrzodzenia w obrębie przewodu pokarmowego, zwiększając ryzyko poważnych powikłań, takich jak krwawienie czy perforacja.¹²

Przeciwwskazania związane z nadużywaniem alkoholu

Nadużywanie alkoholu stanowi bezwzględne przeciwwskazanie do stosowania metotreksatu. Alkohol może nasilać hepatotoksyczne działanie leku, a także wpływać na metabolizm i eliminację metotreksatu, zwiększając ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.¹³

Przeciwwskazania związane z ciążą i karmieniem piersią

Metotreksat jest przeciwwskazany w następujących sytuacjach:¹⁴

• U kobiet karmiących piersią – lek przenika do mleka matki i może powodować poważne działania niepożądane u niemowląt
• W ciąży, w przypadku wskazań nieonkologicznych – ze względu na udowodnione działanie teratogenne

W przypadku wskazań onkologicznych, decyzja o stosowaniu metotreksatu u kobiet w ciąży musi być podjęta po starannym rozważeniu stosunku korzyści dla matki do potencjalnego ryzyka dla płodu.¹⁵

Szczególne warunki odradzania stosowania leku Methotrexat-Ebewe

Oprócz bezwzględnych przeciwwskazań, istnieją sytuacje kliniczne, w których należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu metotreksatu lub rozważyć alternatywne opcje terapeutyczne:¹⁶

Pacjenci obciążeni ryzykiem nefrologicznym

U pacjentów z czynnikami ryzyka zaburzeń czynności nerek, nawet przy prawidłowych wyjściowych parametrach nerkowych, należy rozważyć alternatywną terapię lub ścisłe monitorowanie funkcji nerek. Substancja pomocnicza zawarta w preparacie (1 ml koncentratu zawiera 11,15 mg sodu) może dodatkowo obciążać pacjentów z chorobami nerek lub na diecie niskosodowej.¹⁷

Pacjenci z niedoborami żywieniowymi

U pacjentów z niedożywieniem, sarkopenią lub kacheksją należy zachować szczególną ostrożność przy stosowaniu metotreksatu, gdyż może on nasilać istniejące już zaburzenia metaboliczne i prowadzić do nasilenia działań niepożądanych przy niższych dawkach leku.¹⁸

Pacjenci z zaburzeniami płucnymi

U pacjentów z istniejącymi chorobami płuc należy rozważyć alternatywne metody leczenia, ze względu na potencjalne ryzyko toksyczności płucnej związanej ze stosowaniem metotreksatu. Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z przewlekłą obturacyjną chorobą płuc, śródmiąższową chorobą płuc lub innymi przewlekłymi schorzeniami układu oddechowego.¹⁹

Przed zastosowaniem metotreksatu należy przeprowadzić pełną ocenę kliniczną pacjenta, ze szczególnym uwzględnieniem funkcji wątroby, nerek oraz układu krwiotwórczego. Wszelkie decyzje dotyczące zastosowania tego leku powinny być podejmowane po dokładnej analizie stosunku korzyści do ryzyka, z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji klinicznej pacjenta.²⁰