Rak gruczołu krokowego z przerzutami
Rak gruczołu krokowego z przerzutami to zaawansowane stadium choroby, w którym nowotwór rozprzestrzenia się poza prostatę, najczęściej do kości, węzłów chłonnych, wątroby i płuc. Główne objawy to ból kości, problemy z układem moczowym oraz zaburzenia funkcji seksualnych, a leczenie obejmuje terapię hormonalną, chemioterapię oraz nowoczesne terapie celowane. Opieka pielęgniarska koncentruje się na łagodzeniu bólu, zarządzaniu skutkami ubocznymi leczenia i wsparciu psychospołecznym pacjentów. Kompleksowe podejście, w tym opieka paliatywna i edukacja pacjenta, jest kluczowe dla poprawy jakości życia i koordynacji leczenia.
-
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Rak gruczołu krokowego z przerzutami (mPCa) to zaawansowane stadium choroby, w którym nowotwór rozprzestrzenia się poza prostatę, najczęściej do kości (>60% przypadków), węzłów chłonnych, wątroby i płuc. Leczenie obejmuje terapię deprywacji androgenów (ADT) oraz nowoczesne terapie celowane, takie jak terapia radioligandowa ukierunkowana na PSMA (Pluvicto – lutetium Lu 177 vipivotide tetraxetan) i inhibitory PARP u pacjentów z mutacjami genów naprawy homologicznej (HRR). Terapie kombinowane (np. potrójna terapia łącząca ADT z abirateronem, enzalutamidem lub chemioterapią) wykazują poprawę przeżycia. Pielęgniarki odgrywają kluczową rolę w kompleksowej opiece, obejmującej ocenę objawów (ból, zaburzenia układu moczowego, skutki uboczne terapii), wsparcie psychospołeczne, edukację pacjentów i rodzin oraz koordynację multidyscyplinarnego leczenia. Skuteczne zarządzanie bólem, objawami moczowymi, skutkami ubocznymi ADT (np. uderzenia gorąca, osteoporoza, ryzyko cukrzycy typu 2) oraz wsparcie w zakresie funkcji seksualnych są niezbędne dla poprawy jakości życia.
Opieka pielęgniarska obejmuje także wsparcie w opiece paliatywnej, która może być wdrażana na każdym etapie choroby, nie tylko w terminalnej fazie, zapewniając kontrolę objawów, wsparcie emocjonalne i pomoc rodzinie. Pielęgniarki koordynują opiekę domową, współpracując z lekarzami rodzinnymi, specjalistami paliatywnymi i pracownikami socjalnymi, a także edukują opiekunów w zakresie zarządzania objawami i technik pielęgnacyjnych. Wspierają pacjentów w podejmowaniu świadomych decyzji terapeutycznych, promują udział w badaniach klinicznych oraz propagują stosowanie terapii kombinowanych, które znacząco poprawiają przeżywalność bez pogorszenia jakości życia. Kompleksowa, holistyczna opieka pielęgniarska przyczynia się do lepszego radzenia sobie z chorobą, zwiększenia autonomii pacjenta oraz poprawy satysfakcji z opieki zarówno u pacjentów, jak i ich rodzin. Wyzwania w opiece obejmują niskie zaangażowanie pacjentów w opiekę wspierającą oraz ograniczony dostęp do usług psychoonkologicznych, co wymaga ciągłego rozwoju kompetencji pielęgniarek i optymalizacji świadczeń.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Rak gruczołu krokowego z przerzutami – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
badanie fizykalne, bisfosfonian, dysfunkcja erekcyjna, edukacja pacjenta, funkcja seksualna, ginekomastia, hiperkalcemia, inhibitor PARP, kontrola bólu, krwiomocz, lek przeciwbólowy, nietrzymanie moczu, ocena bólu, ocena pielęgniarska, ocena psychospołeczna, opieka paliatywna, przerzut do kości, przerzut nowotworowy, rak gruczołu krokowego z przerzutami, rola pielęgniarki, terapia deprywacji androgenów, terapia przeciwbólowa, wsparcie psychologiczne, wywiad zdrowotny, zespół interdyscyplinarny, zespół multidyscyplinarny, złamanie kości -
Diagnostyka i diagnoza
Rak gruczołu krokowego z przerzutami stanowi zaawansowane stadium IV choroby, charakteryzujące się rozprzestrzenieniem komórek nowotworowych poza prostatę do odległych narządów, najczęściej kości (ponad 60% przypadków), węzłów chłonnych, płuc, wątroby oraz mózgu. Diagnostyka opiera się na ocenie stężenia PSA, gdzie wartości powyżej 10 ng/mL, wysoki stopień Gleasona (≥7) oraz objawy kliniczne sugerujące stadium T3 lub wyższe wskazują na konieczność dalszych badań obrazowych. Biopsja prostaty, szczególnie kierowana TRUS, pozostaje złotym standardem potwierdzającym rozpoznanie i oceniającym agresywność nowotworu. W diagnostyce przerzutów stosuje się scyntygrafię kości, tomografię komputerową (CT), rezonans magnetyczny (MRI) oraz nowoczesne techniki obrazowania, takie jak PET-CT z użyciem radioznacznika Ga-68 PSMA, który wykazuje wyższą czułość i specyficzność w wykrywaniu przerzutów w porównaniu do tradycyjnych metod (dokładność 92% vs 65%). Kompleksowa ocena stopnia zaawansowania opiera się na systemie TNM, poziomie PSA oraz skali Gleasona, co umożliwia precyzyjne planowanie terapii.
Nowoczesne testy biomarkerowe, takie jak 4Kscore, Prostate Health Index (PHI), PCA3, ConfirmMDx oraz testy genetyczne (Prolaris, Oncotype DX GPS), wspomagają diagnostykę i prognozowanie przebiegu choroby, a także ukierunkowują decyzje terapeutyczne, zwłaszcza w przypadku raka opornego na kastrację (mCRPC). Badania genetyczne germline i somatyczne pozwalają na identyfikację mutacji wpływających na rokowanie i dobór terapii celowanych. Rokowanie w przerzutowym raku prostaty jest zróżnicowane, z 5-letnim względnym wskaźnikiem przeżycia około 34% i średnią długością życia 5-6 lat po rozpoznaniu, która skraca się do 2-3 lat w przypadku oporności na kastrację. Kluczowe czynniki prognostyczne to zakres i lokalizacja przerzutów, odpowiedź na leczenie, wiek pacjenta oraz profil genetyczny nowotworu. Wczesne i precyzyjne wykrycie przerzutów umożliwia wdrożenie terapii spowalniającej progresję choroby i poprawiającej jakość życia pacjentów.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Rak gruczołu krokowego z przerzutami – Diagnostyka i diagnoza
antygen PSA, badanie genetyczne, badanie per rectum, biomarker, biopsja prostaty, deficyt naprawy DNA, dysfagia, łagodny przerost prostaty, PET PSMA, pozytonowa tomografia emisyjna, przerzut do kości, radykalna prostatektomia, rak gruczołu krokowego z przerzutami, rak prostaty oporny na kastrację, rak prostaty z przerzutami, rezonans magnetyczny, scyntygrafia kości, skala Gleasona, system TNM, test 4Kscore, tomografia komputerowa, węzeł chłonny, wieloparametryczny rezonans magnetyczny, zapalenie prostaty -
Epidemiologia
Rak gruczołu krokowego jest najczęściej diagnozowanym nowotworem u mężczyzn w USA, z prognozowanymi 313 780 nowymi przypadkami i 35 770 zgonami w 2025 roku. Wzrost częstości występowania przerzutowego raka prostaty (m.in. o 18% w latach 2008-2016 oraz 72% wzrost roczny przerzutów w latach 2004-2013) jest niepokojącym trendem, szczególnie u mężczyzn w wieku 55-69 lat oraz u nie-latynoskich białych mężczyzn. Wskaźnik przerzutowego raka prostaty wzrósł z 4% w 2003 do 8% w 2017 roku, a częstość występowania u mężczyzn 45-74 lat wzrosła o 41% w latach 2010-2018 (z 12 do 17/100 000). Różnice rasowe są znaczące – wskaźnik zachorowalności u czarnych mężczyzn jest ponad dwukrotnie wyższy (137,1 vs 62,2/100 000). Pięcioletnia przeżywalność względna dla przerzutowego raka prostaty wynosi około 34%, z poprawą z 28,7% (2001-2005) do 32,3% (2011-2016). Wzrost przerzutów zbiegł się ze zmianami w zaleceniach USPSTF dotyczącymi badań przesiewowych PSA, które ograniczyły rutynowe testy, co mogło wpłynąć na późniejsze wykrywanie choroby.
W diagnostyce i leczeniu przerzutowego raka prostaty kluczowa jest ocena zakresu choroby (węzły chłonne, kości, narządy wewnętrzne) oraz objętości przerzutów (duża objętość: ≥4 przerzuty kostne z co najmniej jednym poza kręgosłupem/miednicą lub przerzuty narządowe). U pacjentów z mCRPC zaleca się monitorowanie PSA, testosteronu, LDH, hemoglobiny i fosfatazy alkalicznej oraz obrazowanie PET PSMA w przypadku rozważania terapii 177Lu-PSMA-617. Badania genetyczne germinalne i somatyczne są wskazane w celu identyfikacji mutacji naprawy DNA (np. BRCA1/2, CHEK2, ATM), co ma znaczenie prognostyczne i terapeutyczne. Terapie systemowe obejmują ADT z octanem abirateronu, docetaksel, enzalutamid, darolutamid oraz immunoterapię sipuleucel-T i rad-223 w wybranych przypadkach. Aktywny nadzór pozostaje bezpieczną strategią u pacjentów z rakiem niskiego ryzyka, z niskim odsetkiem progresji do choroby przerzutowej (<2%). Postęp w leczeniu, w tym zatwierdzenie lutetium Lu 177 vipivotide tetraxetan, oraz wielodyscyplinarne podejście kliniczne dają nadzieję na poprawę rokowania u chorych z przerzutowym rakiem prostaty.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Rak gruczołu krokowego z przerzutami – Epidemiologia
aktywny nadzór, badanie PSA, deficyt naprawy DNA, denosumab, enzalutamid, hormonowrażliwy rak prostaty, immunoterapia, inhibitory szlaku receptora androgenowego, kwas zoledronowy, mutacje germinalne, octan abirateronu, PET PSMA, przerzutowy rak prostaty, przerzuty do kości, przerzuty do węzłów chłonnych, rad-223, rak gruczołu krokowego, rak gruczołu krokowego z przerzutami, rak prostaty niskiego ryzyka, rak prostaty oporny na kastrację, sipuleucel-T, terapia deprywacji androgenowej -
Etiologia i przyczyny
Rak gruczołu krokowego z przerzutami (stadium IV) charakteryzuje się rozprzestrzenianiem komórek nowotworowych poza prostatę, najczęściej do kości (85-90% przypadków) oraz węzłów chłonnych i rzadziej do odległych narządów, takich jak płuca, wątroba czy mózg. Etiologia jest wieloczynnikowa, obejmująca czynniki genetyczne (mutacje w genach BRCA1/2, HOXB13, genach naprawy DNA jak ATM, CHEK2, NBN, BRIP1 oraz mutacje p53 i RB1), rodzinne (ryzyko wzrasta dwukrotnie przy chorobie u ojca lub brata, a nawet pięciokrotnie przy dwóch krewnych pierwszego stopnia), wiek (ryzyko rośnie po 50. roku życia), pochodzenie etniczne (większe u Afroamerykanów, mniejsze u Azjatów), a także czynniki środowiskowe i styl życia, takie jak otyłość (BMI ≥30 zwiększa ryzyko agresywnego raka o 20%), dieta bogata w nasycone tłuszcze i wapń, palenie tytoniu, przewlekłe zapalenie prostaty oraz infekcje przenoszone drogą płciową. Hormonalne mechanizmy, zwłaszcza związane z androgenami i mutacjami w receptorze androgenowym, odgrywają kluczową rolę w progresji choroby i oporności na kastrację.
Diagnostyka i leczenie przerzutowego raka prostaty opierają się na wczesnym wykryciu (badania przesiewowe PSA zmniejszają ryzyko przerzutów o 72%) oraz terapii hormonalnej, chemioterapii, immunoterapii i leczeniu celowanym, w tym ukierunkowanym na kości. Mimo postępów, 5-letni względny wskaźnik przeżycia dla odległego raka prostaty wynosi około 34%. Leczenie ma na celu spowolnienie progresji i poprawę jakości życia, gdyż zaawansowany rak prostaty często pozostaje nieuleczalny. Zrozumienie genetycznych i środowiskowych czynników ryzyka oraz mechanizmów powstawania przerzutów jest kluczowe dla opracowania skuteczniejszych strategii profilaktyki i terapii.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Rak gruczołu krokowego z przerzutami – Etiologia i przyczyny
antygen specyficzny dla prostaty, badanie PSA, czynnik genetyczny, hiperkalcemia, immunoterapia, infekcja przenoszona drogą płciową, komórka nowotworowa, leczenie hormonalne, mutacja genu BRCA, mutacja genu naprawy DNA, mutacja receptora androgenowego, nawrót nowotworu, oporność na kastrację, progresja choroby, przerzutowy rak prostaty, rak gruczołu krokowego z przerzutami, rak prostaty wrażliwy na kastrację, stadium IV raka prostaty, szpik kostny, terapia celowana, terapia deprywacji androgenowej, układ limfatyczny, układ odpornościowy, węzeł chłonny, wskaźnik masy ciała, zapalenie prostaty, zespół Lyncha, zmiana przerzutowa -
Leczenie
Rak gruczołu krokowego z przerzutami (stadium IV) charakteryzuje się rozprzestrzenianiem się komórek nowotworowych poza prostatę, najczęściej do kości, węzłów chłonnych i narządów wewnętrznych. Podstawą leczenia jest terapia deprywacji androgenowej (ADT) obejmująca agoniści i antagoniści LHRH (np. goserelina, leuprolid, degarelix), antyandrogeny (enzalutamid, apalutamid, darolutamid) oraz abirateron z prednizonem. W przypadku progresji do raka opornego na kastrację (CRPC) stosuje się chemioterapię (docetaksel, kabazytaksel), immunoterapię (sipuleucel-T, inhibitory punktów kontrolnych jak pembrolizumab) oraz radiofarmaceutyki (Rad-223, Lutet-177). Terapie kombinowane, zwłaszcza potrójne (ADT + ARSI + docetaksel), wykazują istotną poprawę przeżycia całkowitego, szczególnie u pacjentów z dużą objętością choroby. Średni czas przeżycia po diagnozie wynosi około 5-6 lat, z fazą wrażliwości na hormony trwającą kilka lat.
Nowoczesne podejście terapeutyczne opiera się na indywidualizacji leczenia, uwzględniającym stadium choroby, lokalizację przerzutów, profil genetyczny (np. mutacje BRCA1/2 kwalifikujące do inhibitorów PARP: olaparib, rucaparib, talazoparib, niraparib) oraz stan ogólny pacjenta. Leczenie przerzutów kostnych obejmuje bisfosfoniany (kwas zoledronowy 4 mg i.v.), denosumab oraz radioterapię paliatywną. Opieka wspomagająca, w tym kontrola bólu (opioidy), wsparcie psychologiczne i edukacja, jest integralną częścią terapii. Badania kliniczne nad nowymi metodami, takimi jak dwuswoiste przeciwciała BiTE, terapie CAR-T oraz innowacyjne radiofarmaceutyki celujące w PSMA, dają perspektywy dalszej poprawy rokowania i jakości życia pacjentów z przerzutowym rakiem prostaty.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Rak gruczołu krokowego z przerzutami – Leczenie
agoniści LHRH, antyandrogeny, antygen błonowy specyficzny dla prostaty, bisfosfoniany, chemioterapia, denosumab, docetaksel, immunoterapia, inhibitory PARP, inhibitory punktów kontrolnych, kabazytaksel, lutet-177, niestabilność mikrosatelitarna, opieka paliatywna, opieka wspomagająca, przerzuty do kości, rad-223, radiofarmaceutyki, rak prostaty oporny na kastrację, rak prostaty z przerzutami, sipuleucel-T, stadium IV raka prostaty, terapia CAR-T, terapia deprywacji androgenowej, terapia potrójna, uderzenia gorąca -
Patofizjologia i mechanizm
Rak gruczołu krokowego z przerzutami stanowi istotne wyzwanie kliniczne, charakteryzujące się złożonym, wieloetapowym procesem przerzutowania obejmującym inwazję lokalną, intrawazję, krążenie, ekstrawazję oraz kolonizację odległych narządów, zwłaszcza szpiku kostnego szkieletu osiowego. Kluczowe mechanizmy molekularne obejmują przejście nabłonkowo-mezenchymalne (EMT) regulowane przez czynniki transkrypcyjne (SNAI1/2, ZEB1, TWIST1), szlaki sygnałowe (TGF-β, IGF-1, MAPK, PI3K) oraz zmiany ekspresji markerów adhezyjnych (spadek E-kadheryny, wzrost wimentyny). Integryny α6 i β3 oraz aktywacja szlaku Ras-Rho odgrywają rolę w migracji i inwazji komórek nowotworowych. Przerzuty do kości przebiegają przez fazy kolonizacji, uśpienia, reaktywacji i przebudowy kości, z zaburzeniem równowagi między osteoblastami a osteoklastami, co prowadzi do patologicznej resorpcji i tworzenia kości. Interakcje molekularne w mikrośrodowisku kostnym, takie jak oś endotelinowa, szlak Wnt, cytokiny (TGF-β, IGF, VEGF) oraz interakcje CXCL12-CXCR4, są kluczowe dla osiedlania się i wzrostu przerzutów. Szlak NF-κB oraz receptor androgenowy (AR) mają złożoną rolę w progresji i oporności na terapię, przy czym mutacje w genie AR i jego regulatorach są powszechne w raku opornym na kastrację (CRPC).
Genetyczne aberracje, takie jak mutacje p53 (27% w przerzutach), RB1, delecje PTEN (>40% w CRPC), mutacje genów naprawy DNA (BRCA2 ≥7%, ATM ≥5%) oraz dysregulacja szlaków Wnt i PI3K, są istotne w progresji i oporności na leczenie. Mikrootoczenie guza (TME) oraz komórki macierzyste raka (CSC) i zjawisko uśpienia komórkowego przyczyniają się do oporności na terapię i nawrotów. Terapie obejmują hormonalną (w tym leki drugiej generacji i inhibitory AR), chemioterapię, immunoterapię (sipuleucel-T) oraz radioterapię (rad-223). Nowe strategie celowane dotyczą inhibitorów PARP (dla mutacji naprawy DNA), szlaku FGF/MAPK, HSF1 oraz specyficznych terapii ukierunkowanych na AR i PSMA. Personalizacja leczenia opiera się na molekularnym profilowaniu guza i biomarkerach predykcyjnych, a rokowanie zależy od zakresu przerzutów, stanu ogólnego pacjenta oraz odpowiedzi na leczenie. Zrozumienie mechanizmów molekularnych przerzutowania i oporności stanowi podstawę do rozwoju skuteczniejszych terapii celowanych w zaawansowanym raku prostaty.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Rak gruczołu krokowego z przerzutami – Patofizjologia i mechanizm
GTPaza Rho, inhibitor PARP, integryna, komórka macierzysta raka, mutacja genu p53, nisza przedprzerzutowa, oporność na kastrację, przejście nabłonkowo-mezenchymalne, przerzut do kości, przerzut nowotworowy, rak gruczołu krokowego z przerzutami, receptor androgenowy, szlak NF-κB, szlak PI3K/AKT/mTOR, szlak sygnałowy TGF-β, szlak Wnt -
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Przerzutowy rak gruczołu krokowego stanowi istotne wyzwanie kliniczne z 5-letnim względnym wskaźnikiem przeżycia około 34% dla stadium odległego. Średnia długość przeżycia po rozpoznaniu wynosi 5-6 lat, zróżnicowana w zależności od fazy choroby: hormonowrażliwy przerzutowy rak prostaty (mHSPC) cechuje się medianą przeżycia około 42 miesięcy przy terapii ADT, natomiast oporny na kastrację (mCRPC) pojawia się po 2-3 latach i wiąże się z kolejnymi 2-3 latami przeżycia. Rokowanie zależy od wielu czynników, w tym stopnia zaawansowania klinicznego, wyniku Gleasona (lepsze przy <7), poziomu PSA, lokalizacji przerzutów (najdłuższe przeżycie przy przerzutach do węzłów chłonnych – 32 miesiące, najgorsze przy przerzutach do wątroby – 14 miesięcy) oraz objętości choroby przerzutowej (mediana przeżycia 51,6 miesiąca dla małej objętości vs. 43,2 miesiąca dla dużej). Liczba przerzutów kostnych ≥10 wiąże się z wyższym ryzykiem oporności na kastrację i zgonu specyficznego dla nowotworu.
W leczeniu mHSPC standardowa terapia ADT może być wzbogacona o docetaksel (skuteczny głównie w chorobie o dużej objętości) lub inhibitory szlaku receptora androgenowego (ARSI), które poprawiają przeżycie niezależnie od objętości choroby. W mCRPC stosuje się kabazytaksel, terapię radioligandową PSMA oraz inhibitory PARP u pacjentów z mutacjami BRCA1/2. Nowoczesne biomarkery molekularne, takie jak frakcja ctDNA (≥30% wiąże się z 5-krotnie wyższym ryzykiem progresji i zgonu), wariant AR-V7, mutacje genów naprawy DNA (BRCA2), aberracje PTEN, RB1 i TP53, mają istotne znaczenie prognostyczne. Narzędzia prognostyczne, w tym nomogramy Memorial Sloan Kettering oraz modele PREDICT Prostate, wspierają indywidualizację terapii, choć wymagają dalszej walidacji. Pomimo postępów, konieczne jest opracowanie bardziej precyzyjnych biomarkerów i narzędzi prognostycznych dla optymalizacji leczenia i poprawy wyników u pacjentów z przerzutowym rakiem prostaty.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Rak gruczołu krokowego z przerzutami – Rokowania, prognozy i postęp choroby
-
Zapobieganie i profilaktyka
Rak gruczołu krokowego z przerzutami (stadium IV) charakteryzuje się rozprzestrzenianiem komórek nowotworowych poza prostatę, najczęściej do węzłów chłonnych, kości i narządów wewnętrznych, co wiąże się z gorszym rokowaniem i średnim czasem przeżycia około 5-6 lat. Kluczowe czynniki ryzyka obejmują wiek powyżej 50 lat, uwarunkowania genetyczne (w tym mutacje BRCA1, BRCA2, ATM, CHEK2), rasę (wyższe ryzyko u mężczyzn rasy czarnej), nadwagę, dietę bogatą w produkty mleczne i wapń. Profilaktyka opiera się na modyfikacji stylu życia: dieta roślinna (min. 5 porcji owoców i warzyw dziennie), regularna aktywność fizyczna (redukcja ryzyka zaawansowanego raka o 30%), utrzymanie prawidłowej masy ciała oraz częste ejakulacje (>21/miesięcznie) wiążące się z 20% niższym ryzykiem. Badania przesiewowe PSA u mężczyzn 55-69 lat mogą zapobiec około 1,3 zgonów i 3 przypadkom raka z przerzutami na 1000 przebadanych w ciągu 13 lat, z indywidualnym podejściem do pacjenta, szczególnie w grupach wysokiego ryzyka.
Wczesne i kompleksowe leczenie hormonowrażliwego raka prostaty z przerzutami (mHSPC) obejmuje terapię deprywacji androgenowej (ADT) w połączeniu z inhibitorami receptorów androgenowych (abirateron, apalutamid, enzalutamid, darolutamid) oraz chemioterapią docetakselem, co znacząco poprawia przeżycie. Leczenie miejscowe guza pierwotnego (radioterapia, prostatektomia) u pacjentów z niskim obciążeniem przerzutowym wykazuje korzyści przeżyciowe. Nowoczesne terapie celowane, takie jak Pluvicto (terapia radioligandowa skierowana na PSMA), oferują przedłużenie życia i poprawę jakości życia przy ograniczonych skutkach ubocznych. Profilaktyka trzeciorzędowa obejmuje także ochronę kości (denosumab, bisfosfoniany) oraz optymalizację czasu trwania terapii hormonalnej. Kompleksowe podejście multidyscyplinarne, w tym poradnictwo genetyczne i edukacja pacjenta, jest niezbędne do skutecznej profilaktyki i leczenia zaawansowanego raka prostaty z przerzutami.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Rak gruczołu krokowego z przerzutami – Zapobieganie i profilaktyka
antygen swoisty dla prostaty, badanie PSA, biopsja prostaty, bisfosfonian, docetaksel, dysfunkcja seksualna, efekt abskopalny, gęstość kości, glejak wielopostaciowy, hormonowrażliwy rak prostaty, immunoterapia, inhibitor 5-alfa-reduktazy, likopen, mutacja BRCA, mutacja genetyczna, otyłość, poradnictwo genetyczne, prostatektomia, przerzut do kości, przerzutowy rak prostaty, rak gruczołu krokowego z przerzutami, rak prostaty oporny na kastrację, stadium IV, stereotaktyczna radioterapia ciała, terapia cytoredukcyjna, terapia deprywacji androgenowej, terapia hormonalna, węzeł chłonny