Rak trzonu macicy
Patofizjologia i mechanizm
Rak trzonu macicy (endometrium) jest najczęstszym nowotworem złośliwym żeńskiego układu rozrodczego w krajach rozwiniętych, stanowiąc około 7% wszystkich nowotworów u kobiet. Patogeneza obejmuje złożone mechanizmy molekularne, hormonalne i genetyczne. Tradycyjna klasyfikacja wyróżnia typ I (endometrioidalny, 80% przypadków, estrogenozależny, lepsze rokowanie) oraz typ II (nieendometrioidalny, estrogenoniezależny, gorsze rokowanie). Nowoczesna klasyfikacja molekularna TCGA dzieli raka na cztery podtypy: CNH (copy number high) z mutacjami TP53 i złym rokowaniem, MSI z defektem naprawy DNA i wysokim obciążeniem mutacyjnym, ultramutowaną z mutacją POLE oraz CNL z niską liczbą kopii. W praktyce klinicznej stosuje się klasyfikację ProMisE, identyfikującą podtypy MMRd, POLE, p53abn i p53wt. Kluczowym czynnikiem ryzyka jest długotrwała ekspozycja na estrogeny bez przeciwwagi progesteronu, co prowadzi do rozrostu endometrium, atypowego rozrostu (EIN) i transformacji nowotworowej. Czynniki zwiększające ryzyko to m.in. otyłość, PCOS, cukrzyca typu 2, HTZ bez progestagenów, tamoksyfen, wczesna menarche, późna menopauza i nulliparitas.
- Patogeneza Raka Trzonu Macicy
- Klasyfikacja molekularna i histologiczna
- Mechanizmy hormonalne w patogenezie raka trzonu macicy
- Rozrost endometrium jako zmiana przednowotworowa
- Zmiany genetyczne i molekularne w patogenezie raka endometrium
- Różnice w patogenezie raka endometrioidalnego i surowiczego
- Mechanizmy immunologiczne w patogenezie raka endometrium
- Mechanizmy szerzenia się raka endometrium
- Czynniki ryzyka i predyspozycje genetyczne
- Podsumowanie mechanizmów patogenetycznych
Patogeneza Raka Trzonu Macicy
Rak trzonu macicy (endometrium) to nowotwór złośliwy wywodzący się z komórek nabłonka wyścielającego jamę macicy. Jest to najczęstszy nowotwór złośliwy żeńskiego układu rozrodczego w krajach rozwiniętych, stanowiący około 7% wszystkich nowotworów u kobiet.12 Patogeneza raka endometrium jest złożona i obejmuje wiele mechanizmów molekularnych, hormonalnych oraz zmian genetycznych.
Klasyfikacja molekularna i histologiczna
Historycznie rak endometrium klasyfikowano na dwa główne typy w oparciu o cechy histologiczne. Obecnie jednak, na podstawie najnowszych badań, coraz częściej stosuje się klasyfikację molekularną uwzględniającą mutacje genetyczne i zmiany liczby kopii genów.34
Tradycyjnie wyróżniano dwa typy raka endometrium:
- Typ I (endometrioidalny) – stanowi około 80% przypadków, jest związany z działaniem estrogenów, występuje głównie u młodszych kobiet, charakteryzuje się niższym stopniem złośliwości histologicznej i lepszym rokowaniem56
- Typ II (nieendometrioidalny) – obejmuje raka surowiczego, jasnokomórkowego oraz niezróżnicowanego, nie jest zależny od estrogenów, występuje głównie u starszych kobiet, charakteryzuje się wyższym stopniem złośliwości histologicznej i gorszym rokowaniem78
Nowsza klasyfikacja molekularna oparta na badaniu TCGA (The Cancer Genome Atlas) wyróżnia cztery podtypy molekularne raka endometrium:9
- Grupa z dużą liczbą kopii (CNH – copy number high) – zawiera większość wysoko złośliwych, agresywnych nowotworów, w tym wszystkie raki surowicze trzonu macicy i około 25% wysoko zróżnicowanych raków endometrioidalnych. Rokowanie w tej grupie jest niekorzystne. Większość tych guzów ma patogenetyczne mutacje w genie TP53. Występują w nich również częste mutacje somatyczne w genach PIK3CA, FBXW7 i PPP2R1A10
- Grupa z niestabilnością mikrosatelitarną (MSI) – guzy te mają defekty naprawy niesparowanych zasad DNA i obciążenie mutacyjne około 10-krotnie większe niż ogólne tło mutacyjne. Ze względu na wysokie obciążenie mutacyjne, trudno jest odróżnić mutacje przygodne od kierunkowych. Geny PTEN, ARID1A, PIK3CA, PIK3R1 i RPL22 są często zmutowane w tej grupie11
- Grupa z mutacją POLE (ultramutowana) – charakteryzuje się wyjątkowo wysoką liczbą mutacji12
- Grupa z niską liczbą kopii (CNL) – guzy o stosunkowo stabilnym genomie13
W praktyce klinicznej stosuje się również klasyfikację ProMisE (proaktywny molekularny klasyfikator ryzyka dla raka endometrium), która na podstawie badań immunohistochemicznych i sekwencjonowania identyfikuje cztery podtypy molekularne: MMRd (z defektem naprawy niesparowanych zasad DNA), POLE (z mutacją w domenie egzonukleazy POLE), p53abn (z aberrantnym barwieniem p53) i p53wt (z dzikim typem p53).14
Mechanizmy hormonalne w patogenezie raka trzonu macicy
Główną rolę w patogenezie raka endometrium typu I (endometrioidalnego) odgrywa długotrwała ekspozycja na estrogeny, które nie są równoważone przez progesteron (tzw. „estrogeny bez przeciwwagi”).1516 Estrogeny stymulują proliferację komórek endometrium, co prowadzi do nadmiernego rozrostu błony śluzowej macicy.
Mechanizm patogenetyczny obejmuje:17
- Nieprzerwaną proliferację endometrium stymulowaną hormonalnie przez endogenne lub egzogenne estrogeny bez przeciwwagi progesteronu
- Progresję przez stany prostego do złożonego rozrostu endometrium
- Rozwój atypowego rozrostu endometrium (endometrial intraepithelial neoplasia, EIN) – zmiany przednowotworowej
- Transformację do raka endometrioidalnego charakteryzującego się inwazją podścieliska i mięśniówki
Czynniki prowadzące do zwiększonej ekspozycji na estrogeny bez przeciwwagi obejmują:1819
- Otyłość – tkanka tłuszczowa produkuje enzym aromatazę, który przekształca krążące androgeny w estrogeny, prowadząc do hiperestrogenizmu obwodowego. Kobiety z nadwagą 50 funtów mają 10-krotnie większe ryzyko rozwoju raka endometrium2021
- Zespół policystycznych jajników (PCOS) – związany z przewlekłym brakiem owulacji i zwiększonym poziomem estrogenów. Zwiększa ryzyko raka endometrium około 5-krotnie2223
- Cukrzyca typu 2 i hiperinsulinemia – insulina wzmacnia aktywność IGF-1, zwiększając aktywność mitotyczną w gruczołach i podścielisku. Nadmiar insuliny zwiększa poziom wolnego testosteronu we krwi poprzez zmniejszenie produkcji globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG) w wątrobie24
- Hormonalna terapia zastępcza (HTZ) – stosowanie samych estrogenów bez progestagenów. Nieuzupełniona estrogenowa HTZ może zwiększać ryzyko raka endometrium nawet 70-krotnie25
- Leczenie tamoksyfenem – lek stosowany w leczeniu raka piersi działa jako antagonista estrogenów w tkance piersi, ale jako agonista w tkance endometrium. Zwiększa ryzyko raka endometrium 2-3 krotnie2627
- Wczesne menarche i późna menopauza – wydłużają okres narażenia na estrogeny28
- Brak ciąż (nulliparitas) – wiąże się z brakiem fizjologicznego równoważenia estrogenów przez progesteron podczas ciąży29
Po menopauzie organizm przestaje produkować progesteron, ale nadal wytwarzane są niewielkie ilości estrogenów. Te niezbilansowane estrogeny powodują podział komórek endometrium, co może zwiększać ryzyko raka trzonu macicy.30
Rozrost endometrium jako zmiana przednowotworowa
Rozrost endometrium, szczególnie z atypią, jest ważnym czynnikiem ryzyka i zmianą przednowotworową w rozwoju raka endometrium typu I.31 Klasyfikacja WHO wyróżnia następujące rodzaje rozrostu endometrium:32
- Rozrost prosty bez atypii – ryzyko progresji do raka wynosi około 1%
- Rozrost złożony bez atypii – ryzyko progresji do raka wynosi około 3%
- Rozrost prosty z atypią – ryzyko progresji do raka wynosi około 8%
- Rozrost złożony z atypią – ryzyko progresji do raka wynosi około 29%
W ciągu 10 lat, 8-30% atypowych rozrostów endometrium rozwija się w raka, podczas gdy tylko 1-3% rozrostów bez atypii ulega takiej transformacji.3334 Rozrost endometrium charakteryzuje się proliferacją gruczołów endometrium, co powoduje większy stosunek gruczołów do podścieliska niż obserwowany w normalnej tkance endometrium.35
Zmiany genetyczne i molekularne w patogenezie raka endometrium
Rak endometrium jest wynikiem wielu mutacji genetycznych, które prowadzą do zaburzeń ścieżek sygnałowych komórkowych. Główne zmiany genetyczne różnią się w zależności od typu histologicznego i molekularnego raka.36
W raku endometrioidalnym (typ I) najczęściej występują:3738
- Mutacje PTEN – występują w 55% rozrostów i 85% raków. PTEN jest genem supresorowym nowotworów, a jego inaktywacja prowadzi do nadmiernej aktywacji szlaku PI3K/Akt/mTOR, co stymuluje wzrost komórek. Mutacje PTEN są uważane za wczesne zdarzenie w rozwoju raka endometrium o niskim stopniu złośliwości3940
- Mutacje KRAS – mogą powodować rozrost endometrium i tym samym przyczyniać się do rozwoju raka endometrium typu I41
- Niestabilność mikrosatelitarna (MSI) – wynikająca z defektów w systemie naprawy błędnie sparowanych zasad DNA, często związana z epigenetycznym wyciszeniem genu MLH142
- Mutacje ARID1A, PIK3CA, PIK3R1 – wpływają na regulację cyklu komórkowego i proliferację komórek43
- Mutacje receptora 2 czynnika wzrostu fibroblastów (FGFR2) – występują w 10-12% raków endometrium. FGFR2 to receptor kinazy tyrozynowej zaangażowany w wiele procesów biologicznych i może być potencjalnym celem terapeutycznym44
W raku surowiczym (typ II) najczęściej występują:4546
- Mutacje TP53 – występują prawie uniwersalnie w raku surowiczym i jego prekursorze, śródnabłonkowym raku endometrium (endometrial intraepithelial carcinoma, EIC). Identyczne mutacje TP53 znaleziono w ogniskach prawidłowo wyglądającego endometrium („sygnatury p53”), dysplazji gruczołowej endometrium oraz związanym z nimi śródnabłonkowym raku surowiczym endometrium i inwazyjnym raku surowiczym endometrium47
- Nadekspresja HER2/neu – charakterystyczna dla raków typu II48
- Mutacje somatyczne w genach PPP2R1A, FBXW7, SPOP, CHD4 i TAF1 – również zaangażowane w patogenezę raka surowiczego49
Rak jasnokomórkowy i wysokozróżnicowany rak endometrioidalny mają mniej zdefiniowane etiologie molekularne w porównaniu z niskozróżnicowanym rakiem endometrioidalnym i rakiem surowiczym endometrium.50
Aktywacja receptorów kannabinoidowych typu 1 (CB1R) i typu 2 (CB2R) może również odgrywać rolę w kontroli wzrostu komórek nowotworowych poprzez regulację funkcji mitochondriów i apoptozy komórek.51
Różnice w patogenezie raka endometrioidalnego i surowiczego
W raku endometrium typu I (endometrioidalnym), złośliwa transformacja endometrium wynika z mitogennej stymulacji zmian przednowotworowych EIN, wtórnej do stymulacji estrogenowej.52 Te raki zwykle rozwijają się na podłożu rozrostu endometrium i są zależne od estrogenu.53
W przeciwieństwie do tego, agresywne raki surowicze i jasnokomórkowe endometrium zwykle powstają w atroficznym, spoczynkowym lub słabo proliferującym endometrium poprzez mutacje genetyczne i zmiany epigenetyczne, a nie czynniki hormonalne.5455 Rozwijają się one z endometrium atroficznego, a nie hiperplastycznego.56
Rak surowiczy endometrium często rozwija się z prekursorowej zmiany nazwanej śródnabłonkowym rakiem surowiczym (SEIC), który powstaje w wyniku mutacji inicjujących w genie TP53.57 Jest to potwierdzone przez nieprawidłowe barwienie immunohistochemiczne białka p53 i identyfikację somatycznych mutacji TP53 w zmianach prekursorowych SEIC i chorobie inwazyjnej.58
Mechanizmy immunologiczne w patogenezie raka endometrium
Mechanizmy immunologiczne również przyczyniają się do złośliwej transformacji endometrium.59 Chociaż układ odpornościowy normalnie chroni przed zmianami patogennymi, wyniki badań zidentyfikowały czynniki immunologiczne, które sprzyjają progresji od EIN do raka endometrium, w tym makrofagi związane z guzem, fibroblasty i miofibroblasty.60
Terapie łączące chemioterapię z immunoterapią wykazują synergistyczne efekty w leczeniu raka endometrium. W badaniu klinicznym III fazy dostarlimab w połączeniu z karboplatyną i paklitakselem znacząco wydłużył przeżycie wolne od progresji wśród pacjentek z zaawansowanym (stadium III lub IV) lub nawrotowym rakiem endometrium.61 Całkowite przeżycie po 24 miesiącach wynosiło 71,3% w grupie leczonej dostarlimabem i 56,0% w grupie placebo. Analiza podgrup wykazała istotną korzyść u pacjentek z guzami z wysoką niestabilnością mikrosatelitarną/deficytem naprawy niesparowanych zasad.62
Mechanizmy szerzenia się raka endometrium
Rak endometrium może rozprzestrzeniać się różnymi drogami:6364
- Bezpośrednie/miejscowe rozprzestrzenianie – odpowiada za większość lokalnego rozszerzenia poza macicę
- Droga limfatyczna – prowadzi do zajęcia węzłów chłonnych miednicy, okołoaortalnych i rzadko pachwinowych
- Droga krwionośna – odpowiada za przerzuty do płuc, wątroby, kości i rzadko mózgu
- Droga otrzewnowa/jajowodowa – prowadzi do wszczepów wewnątrzotrzewnowych, szczególnie w przypadku surowiczego raka endometrium, podobnie jak w raku jajnika
Wczesny wzrost guza charakteryzuje się egzofitycznym i rozprzestrzeniającym się wzorcem. Charakterystyczna jest kruchość i spontaniczne krwawienie, nawet we wczesnych stadiach. Późniejszy wzrost guza charakteryzuje się naciekaniem mięśniówki macicy i wzrostem w kierunku szyjki macicy.65
Mniejsze zróżnicowanie histologiczne wiąże się z większą częstością głębokiej inwazji mięśniówki macicy i przerzutami do węzłów chłonnych. Głębokość inwazji mięśniówki i obecność guza w węzłach chłonnych jest bezpośrednio związana z częstością nawrotów i 5-letnim przeżyciem.6667
Zaangażowanie przestrzeni naczyniowo-limfatycznej w badaniu histopatologicznym koreluje z pozamacicznym i węzłowym rozprzestrzenianiem się guza.68
Czynniki ryzyka i predyspozycje genetyczne
Chociaż większość przypadków raka endometrium jest spowodowana mutacjami sporadycznymi, około 5% przypadków wiąże się z predyspozycjami genetycznymi.6970 Główne zespoły dziedziczne zwiększające ryzyko raka endometrium to:
- Zespół Lyncha (dziedziczny niepolipowaty rak jelita grubego, HNPCC) – związany z mutacjami w genach naprawy niesparowanych zasad DNA (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, rzadziej EPCAM). Kobiety z zespołem Lyncha mają zwiększone ryzyko rozwoju raka endometrium, który zwykle jest diagnozowany 10-20 lat wcześniej niż rak sporadyczny7172
- Zespół Cowdena – rzadki zespół związany z mutacjami w genie PTEN, zwiększający ryzyko rozwoju wielu nowotworów, w tym raka endometrium73
Rak endometrium zdaje się być szczególnie podatny na wpływ czynników dietetycznych i stylu życia. Do głównych czynników ryzyka należą:74
- Spożywanie pokarmów bogatych w tłuszcze zwierzęce i cukry
- Dieta uboga w warzywa i owoce (szczególnie te bogate w luteinę)
- Niska aktywność fizyczna
Z kolei czynniki, które mogą zmniejszać ryzyko raka endometrium, to:7576
- Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych zawierających progestagen (zmniejsza ryzyko o około 50%)
- Regularna aktywność fizyczna (zmniejsza ryzyko o 20-30%)
- Większe spożycie soi (wiąże się z prawie 20% niższym ryzykiem)
- Spożywanie kawy (kobiety spożywające najwięcej kawy mają 20% niższe ryzyko w porównaniu z tymi, które spożywają jej najmniej)
Podsumowanie mechanizmów patogenetycznych
Patogeneza raka trzonu macicy jest złożonym procesem obejmującym wiele czynników:7778
- Mechanizmy hormonalne: Główną rolę odgrywa długotrwała ekspozycja na estrogeny bez przeciwwagi progesteronu, prowadząca do nadmiernej proliferacji endometrium
- Zmiany przednowotworowe: Rozwój rozrostu endometrium, szczególnie z atypią (EIN), który jest prekursorem raka endometrioidalnego
- Mutacje genetyczne: Zależne od typu histologicznego – w typie endometrioidalnym dominują mutacje PTEN, KRAS, niestabilność mikrosatelitarna; w typie surowiczym – mutacje TP53
- Mechanizmy molekularne: Zaburzenia w szlakach sygnałowych PI3K/Akt/mTOR, RAS-RAF-MEK-ERK i innych
- Czynniki immunologiczne: Zmiany w mikrośrodowisku guza, rola makrofagów związanych z guzem i innych komórek układu odpornościowego
- Predyspozycje genetyczne: Rola dziedzicznych zespołów nowotworowych, takich jak zespół Lyncha i zespół Cowdena
- Czynniki związane ze stylem życia: Wpływ diety, aktywności fizycznej i innych czynników środowiskowych
Zrozumienie złożonych mechanizmów patogenetycznych raka trzonu macicy jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii profilaktyki, wczesnego wykrywania i leczenia, w tym nowych terapii celowanych i immunoterapii.7980
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.