Rak trzonu macicy
Leczenie
Rak trzonu macicy to złośliwy nowotwór błony śluzowej macicy, którego leczenie zależy od stadium zaawansowania, typu histologicznego, stopnia zróżnicowania, wieku i stanu pacjentki. Standardem jest całkowita histerektomia z obustronną salpingo-ooforektomią (TH/BSO) oraz ewentualna limfadenektomia miednicza i okołoaortalna. Techniki chirurgiczne obejmują laparotomię, laparoskopię i chirurgię robotyczną, z przewagą metod minimalnie inwazyjnych ze względu na mniejsze ryzyko powikłań. W wybranych przypadkach wczesnego stadium IA, G1, u młodych pacjentek możliwe jest leczenie zachowawcze progestagenami z kontrolą endometrium co 3-6 miesięcy. Radioterapia (zewnętrzna i brachyterapia) stosowana jest jako leczenie uzupełniające, neoadjuwantowe lub paliatywne, natomiast chemioterapia, często oparta na schematach z karboplatyną i paklitakselem lub docetakselu i gemcytabinie, jest stosowana w zaawansowanych stadiach, nawrotach i w połączeniu z radioterapią. Hormonoterapia, wykorzystująca progestageny, tamoksyfen, inhibitory aromatazy i agoniści GnRH, jest wskazana w zaawansowanych i nawrotowych przypadkach, zwłaszcza przy obecności receptorów hormonalnych.
Rak trzonu macicy – podstawowe informacje o leczeniu
Rak trzonu macicy (endometrium) to nowotwór złośliwy rozwijający się w błonie śluzowej macicy. Leczenie tego nowotworu zależy od wielu czynników, w tym stadium zaawansowania, typu histologicznego, stopnia zróżnicowania komórek nowotworowych, wieku pacjentki i jej ogólnego stanu zdrowia. W większości przypadków wykrycie raka trzonu macicy we wczesnym stadium pozwala na skuteczne leczenie, często prowadzące do całkowitego wyleczenia12.
Większość pacjentek z rakiem trzonu macicy będzie wymagała interwencji chirurgicznej. W zależności od typu i stadium nowotworu może być konieczne zastosowanie więcej niż jednego rodzaju leczenia. Na wybór metody leczenia wpływa głównie typ nowotworu i stadium choroby w momencie jej wykrycia1.
Leczenie chirurgiczne
Operacja jest najczęstszym i podstawowym sposobem leczenia raka trzonu macicy. U większości pacjentek z tym nowotworem leczenie rozpoczyna się od zabiegu chirurgicznego12.
Histerektomia
Standardowym zabiegiem w leczeniu raka trzonu macicy jest całkowita histerektomia (usunięcie macicy wraz z szyjką) z obustronnym usunięciem jajników i jajowodów (obustronna salpingo-ooforektomia, BSO). Zabieg ten uniemożliwia pacjentce zajście w ciążę w przyszłości, a po usunięciu jajników pacjentka, która wcześniej nie przeszła menopauzy, doświadczy jej objawów12.
Zakres zabiegu chirurgicznego może obejmować także usunięcie węzłów chłonnych miednicy i okołoaortalnych (limfadenektomia miednicza i okołoaortalna) w celu określenia stopnia zaawansowania nowotworu i sprawdzenia, czy nie rozprzestrzenił się poza macicę12.
Techniki chirurgiczne
Zabiegi chirurgiczne mogą być przeprowadzane różnymi technikami:
- Tradycyjna operacja otwarta (laparotomia)
- Zabiegi minimalnie inwazyjne – laparoskopia, z użyciem specjalnych narzędzi wprowadzanych przez małe nacięcia w powłokach brzusznych1
- Chirurgia wspomagana robotem – pozwalająca na precyzyjne przeprowadzenie zabiegu z mniejszym ryzykiem powikłań2
Zabiegi minimalnie inwazyjne są związane z mniejszym ryzykiem infekcji i szybszym powrotem do zdrowia w porównaniu do tradycyjnych operacji otwartych1.
Zachowanie płodności
W niektórych przypadkach, u młodych pacjentek z wczesnym stadium raka trzonu macicy (stadium IA, stopień zróżnicowania G1), które pragną zachować możliwość posiadania dzieci, można rozważyć zastosowanie leczenia zachowawczego z użyciem hormonoterapii (leczenie progestagenem), odraczając operację. Leczenie to musi być połączone z regularną kontrolą endometrium co 3-6 miesięcy. Jeśli nowotwór nie ustąpi w ciągu 6-12 miesięcy lub nastąpi progresja, zalecana jest operacja usunięcia macicy12.
Radioterapia
Radioterapia wykorzystuje promieniowanie o wysokiej energii do niszczenia komórek nowotworowych. W leczeniu raka trzonu macicy stosuje się dwa główne rodzaje radioterapii1:
Radioterapia zewnętrzna (EBRT)
W radioterapii zewnętrznej źródło promieniowania znajduje się poza ciałem pacjentki. Wiązka promieniowania jest kierowana na obszar nowotworu z zewnątrz. Zazwyczaj leczenie prowadzone jest codziennie, od poniedziałku do piątku, przez 5-6 tygodni w trybie ambulatoryjnym1.
W przypadku raka trzonu macicy napromienianiu poddawany jest obszar dolnej części jamy brzusznej i miednicy. Jeśli nowotwór rozprzestrzenił się (przerzuty), mogą być także leczone inne obszary1.
Brachyterapia
Brachyterapia (radioterapia wewnętrzna) polega na umieszczeniu źródła promieniowania bezpośrednio w obszarze nowotworu lub w jego pobliżu. W przypadku raka trzonu macicy często stosuje się brachyterapię pochwową, w której źródło promieniowania umieszcza się bezpośrednio w górnej części pochwy (sklepieniu pochwy)12.
Wskazania do radioterapii
Radioterapia w raku trzonu macicy może być stosowana:
- Po operacji (leczenie uzupełniające, adjuwantowe) w celu zmniejszenia ryzyka nawrotu nowotworu12
- Jako główna metoda leczenia, jeśli pacjentka nie może być poddana operacji ze względu na inne schorzenia lub wiek12
- Przed operacją w celu zmniejszenia guza i ułatwienia jego usunięcia1
- W połączeniu z chemioterapią (radiochemioterapia)2
- W celu łagodzenia objawów w zaawansowanym stadium choroby1
Chemioterapia
Chemioterapia wykorzystuje leki przeciwnowotworowe do zabijania komórek rakowych lub hamowania ich wzrostu. Większość leków chemioterapeutycznych podawana jest dożylnie, choć niektóre są dostępne w formie doustnej1.
Wskazania do chemioterapii
Chemioterapię w raku trzonu macicy stosuje się w następujących sytuacjach:
- Po operacji (leczenie adjuwantowe) w celu zniszczenia pozostałych komórek nowotworowych i zmniejszenia ryzyka nawrotu, szczególnie w przypadku nowotworów wysokiego ryzyka12
- Przed operacją (leczenie neoadjuwantowe) w celu zmniejszenia guza1
- W zaawansowanym stadium choroby lub w przypadku nawrotu12
- Jako główna metoda leczenia, jeśli pacjentka nie może być poddana operacji1
- W połączeniu z radioterapią (radiochemioterapia)1
Schematy chemioterapii
W raku trzonu macicy stosowane są różne schematy chemioterapii, często oparte na kombinacji dwóch lub więcej leków. Wybór schematu zależy od typu nowotworu, jego stadium, stanu ogólnego pacjentki i ewentualnych chorób współistniejących1.
Jednym z często stosowanych schematów chemioterapii w przypadku mięsaków macicy jest połączenie docetakselu i gemcytabiny1.
W przypadku zaawansowanego raka trzonu macicy typowy schemat obejmuje karboplatynę w połączeniu z paklitakselem1.
Działania niepożądane chemioterapii
Chemioterapia może powodować działania niepożądane ze względu na uszkadzanie także zdrowych komórek. Do najczęstszych działań niepożądanych należą:
- Obniżenie liczby komórek krwi (mielosupresja)
- Nudności i wymioty
- Utrata apetytu
- Zapalenie jamy ustnej i gardła
- Zaparcia
- Biegunka
- Zmęczenie
- Utrata włosów
- Problemy skórne1
Hormonoterapia
Hormonoterapia polega na zastosowaniu leków, które dodają, blokują lub usuwają hormony z organizmu. W przypadku raka trzonu macicy stosuje się ją głównie u pacjentek z zaawansowaną chorobą lub nawrotem nowotworu12.
Mechanizm działania
Niektóre komórki raka trzonu macicy posiadają na swojej powierzchni receptory hormonalne, które reagują na hormony, takie jak estrogen czy progesteron. Hormony te mogą wpływać na wzrost komórek nowotworowych. Hormonoterapia ma na celu zmniejszenie poziomu estrogenów lub blokowanie ich działania, co może spowolnić wzrost nowotworu12.
Rodzaje hormonoterapii
Najczęściej stosowanymi lekami w hormonoterapii raka trzonu macicy są:
- Progestageny (octan medroksyprogesteronu, octan megestrolu) – są to syntetyczne odpowiedniki naturalnego hormonu – progesteronu12
- Tamoksyfen – selektywny modulator receptora estrogenowego (SERM)
- Inhibitory aromatazy – leki blokujące enzym aromatazę, który uczestniczy w produkcji estrogenów12
- Agoniści gonadoliberyny (GnRH) – leki zmniejszające produkcję estrogenów przez jajniki1
Wskazania do hormonoterapii
Hormonoterapia w raku trzonu macicy może być stosowana:
- W zaawansowanym stadium choroby1
- W przypadku nawrotu nowotworu1
- Gdy nowotwór nie reaguje na inne metody leczenia1
- U pacjentek, które nie kwalifikują się do operacji lub radioterapii1
- W leczeniu zachowawczym u młodych pacjentek, które pragną zachować płodność1
Leczenie celowane
Terapia celowana wykorzystuje leki atakujące specyficzne substancje chemiczne w komórkach nowotworowych. Blokując te substancje, leczenie celowane może powodować śmierć komórek nowotworowych1.
W przypadku zaawansowanego raka trzonu macicy terapia celowana jest zwykle łączona z chemioterapią1. Leki te są zaprojektowane tak, aby atakować specyficzne białka lub enzymy, które komórki nowotworowe potrzebują do wzrostu i podziału1.
Leczenie celowane jest stosunkowo nową metodą w terapii raka trzonu macicy i jest zwykle przeznaczone dla pacjentek z zaawansowaną chorobą lub w przypadku nawrotu nowotworu12.
Immunoterapia
Immunoterapia wykorzystuje leki, które pomagają układowi odpornościowemu organizmu rozpoznawać i niszczyć komórki nowotworowe1.
Mechanizm działania immunoterapii
Układ odpornościowy zwalcza choroby, atakując drobnoustroje i inne komórki, które nie powinny znajdować się w organizmie. Komórki nowotworowe przetrwają ukrywając się przed układem odpornościowym. Immunoterapia pomaga komórkom układu odpornościowego znaleźć i zabić komórki nowotworowe1.
Wskazania do immunoterapii
W przypadku raka trzonu macicy immunoterapia może być rozważana, gdy:
- Nowotwór jest zaawansowany1
- Inne metody leczenia nie przyniosły oczekiwanych rezultatów1
- W przypadku nawrotu choroby1
Głównym lekiem immunoterapeutycznym stosowanym w raku trzonu macicy jest pembrolizumab (Keytruda), który należy do grupy inhibitorów punktów kontrolnych układu immunologicznego12.
Leczenie w zależności od stadium zaawansowania
Wybór metody leczenia raka trzonu macicy zależy przede wszystkim od stadium zaawansowania choroby1.
Stadium I
W stadium I rak trzonu macicy jest ograniczony do macicy. Standardowe leczenie obejmuje:
- Całkowitą histerektomię z obustronnym usunięciem jajowodów i jajników (TH/BSO)1
- Ewentualne usunięcie węzłów chłonnych miednicy i okołoaortalnych1
- W przypadku guzów niskiego ryzyka (stadium IA, G1-2) często sama operacja jest wystarczającym leczeniem1
- W przypadku guzów wysokiego ryzyka (stadium IB, G3) może być zalecana uzupełniająca radioterapia – brachyterapia pochwowa, radioterapia miednicy lub obie metody1
Stadium II
W stadium II rak trzonu macicy naciekał szyjkę macicy. Leczenie obejmuje:
- Operację – często radykalną histerektomię z usunięciem jajników, jajowodów i węzłów chłonnych1
- Uzupełniającą radioterapię – zarówno wewnętrzną, jak i zewnętrzną1
- Leczenie stadium II raka trzonu macicy operacją i uzupełniającą brachyterapią oraz radioterapią zewnętrzną pozwala wyleczyć 60-80% pacjentek1
Stadium III
W stadium III rak trzonu macicy rozprzestrzenił się poza macicę, ale jest ograniczony do miednicy. Leczenie obejmuje:
- Operację – usunięcie macicy, jajowodów, jajników i węzłów chłonnych1
- Uzupełniającą chemioterapię, radioterapię lub obie metody12
- W przypadku dużych guzów może być stosowana radioterapia przed operacją w celu zmniejszenia guza1
Stadium IV
W stadium IV rak trzonu macicy rozprzestrzenił się do pęcherza moczowego, odbytnicy lub odległych narządów. Leczenie obejmuje:
- Operację – jeśli istnieje możliwość usunięcia większości nowotworu1
- Chemioterapię1
- Radioterapię1
- Hormonoterapię1
- Terapię celowaną i/lub immunoterapię1
W wielu przypadkach stadium IV raka trzonu macicy, nowotwór rozprzestrzenił się zbyt daleko, aby możliwe było jego całkowite usunięcie operacyjne. Histerektomia z usunięciem jajowodów i jajników może być jednak wykonana w celu zapobiegania nadmiernemu krwawieniu1.
Leczenie nawrotów
W przypadku nawrotu raka trzonu macicy, leczenie zależy od lokalizacji nawrotu i wcześniejszych metod leczenia1.
Nawrót miejscowy
W przypadku nawrotu miejscowego (np. w miednicy) stosowane jest:
- Operacja, czasem uzupełniona radioterapią1
- U pacjentek z przeciwwskazaniami do operacji – radioterapia samodzielnie lub w połączeniu z hormonoterapią1
Nawrót odległy
W przypadku nawrotu odległego lub rozsiewu nowotworu stosowane jest:
- Chemioterapia1
- Hormonoterapia – szczególnie w przypadku nowotworów z obecnością receptorów dla estrogenów1
- Terapia celowana i/lub immunoterapia1
Nowotwory wysokiego stopnia złośliwości zazwyczaj słabo reagują na hormonoterapię, ale mogą odpowiadać na chemioterapię, terapię celowaną i immunoterapię1.
Leczenie paliatywne
Leczenie paliatywne ma na celu poprawę jakości życia pacjentek poprzez łagodzenie objawów choroby nowotworowej bez próby jej wyleczenia1.
W przypadku zaawansowanego raka trzonu macicy, gdy nie ma możliwości wyleczenia, leczenie paliatywne może obejmować:
- Operację – w celu usunięcia jak największej części nowotworu i zmniejszenia objawów1
- Radioterapię – w celu zmniejszenia krwawienia i bólu1
- Chemioterapię – w celu spowolnienia wzrostu nowotworu i łagodzenia objawów1
- Hormonoterapię – w celu spowolnienia wzrostu nowotworu1
Leczenie paliatywne koncentruje się na kontroli objawów, takich jak ból, krwawienie, obrzęk i inne dolegliwości, aby poprawić komfort i jakość życia pacjentki1.
Badania kliniczne
Badania kliniczne są badaniami naukowymi prowadzonymi w celu poszukiwania nowych, skuteczniejszych metod leczenia raka trzonu macicy1.
Uczestnictwo w badaniu klinicznym może dać dostęp do najnowocześniejszych metod leczenia przed ich szerszym wprowadzeniem do praktyki klinicznej1.
Obecnie badane są nowe metody leczenia raka trzonu macicy, takie jak:
- Nowe kombinacje leków chemioterapeutycznych1
- Nowe leki ukierunkowane molekularnie1
- Nowsze formy immunoterapii1
- Personalizacja leczenia w oparciu o profil genetyczny nowotworu1
Kontrola po leczeniu
Po zakończeniu leczenia raka trzonu macicy istotna jest regularna kontrola w celu wczesnego wykrycia ewentualnego nawrotu choroby1.
Plan kontroli po leczeniu obejmuje zazwyczaj:
- Regularne wizyty kontrolne co 3 miesiące przez pierwsze 2 lata po leczeniu1
- Następnie wizyty co 6 miesięcy przez kolejne 3 lata1
- Po 5 latach od zakończenia leczenia wizyty raz w roku1
Podczas wizyt kontrolnych wykonywane są badania takie jak badanie ginekologiczne, badania krwi, RTG i inne badania obrazowe w zależności od potrzeb1.
Rokowanie
Rokowanie w raku trzonu macicy zależy od wielu czynników, przede wszystkim od stadium zaawansowania choroby w momencie diagnozy, typu histologicznego nowotworu, stopnia złośliwości oraz ogólnego stanu zdrowia pacjentki1.
Rak trzonu macicy wykryty we wczesnym stadium ma bardzo dobre rokowanie. Szanse na wyleczenie są wysokie, gdy nowotwór jest ograniczony do macicy1.
Leczenie operacyjne we wczesnym stadium choroby może prowadzić do całkowitego wyleczenia. Pięcioletnie przeżycie w przypadku raka trzonu macicy w stadium I po leczeniu operacyjnym i pooperacyjnej radioterapii wynosi 80-90%, a wskaźnik miejscowego nawrotu nowotworu tylko 4-8%1.
W przypadku zaawansowanych stadiów choroby rokowanie jest gorsze, ale nowoczesne metody leczenia, w tym terapie skojarzone, mogą znacząco poprawić jakość życia i wydłużyć czas przeżycia1.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.