Właściwości farmakodynamiczne
Amikacin B.Braun 5 mg/ml

Mechanizm działania amikacyny

Amikacyna należy do grupy farmakoterapeutycznej innych aminoglikozydów (kod ATC: J01GB06). Jest półsyntetycznym antybiotykiem aminoglikozydowym, powstałym jako pochodna kanamycyny. Jej synteza polega na acylacji kwasem aminohydroksymasłowym grupy aminowej C-1 fragmentu 2-deoksystreptaminy.¹

Podstawowy mechanizm działania tego antybiotyku polega na hamowaniu syntezy białek w rybosomach bakteryjnych. Amikacyna oddziałuje z rybosomalnym RNA, co prowadzi do zakłócenia procesu translacji w komórkach wrażliwych mikroorganizmów. Efektem tego działania jest silny efekt bakteriobójczy.²

Zależności farmakokinetyczno-farmakodynamiczne (PK/PD)

W ocenie skuteczności amikacyny kluczowym parametrem PK/PD jest stosunek maksymalnego stężenia w surowicy (Cmax) do minimalnego stężenia hamującego (MIC) dla danego patogenu. Badania wykazały, że skuteczne działanie bakteriobójcze i zapobieganie ponownemu wzrostowi bakterii zapewnia stosunek Cmax:MIC wynoszący 8:1 lub 10:1.³

Istotną właściwością amikacyny jest występowanie efektu poantybiotykowego, obserwowanego zarówno w warunkach in vitro, jak i in vivo. Dzięki temu zjawisku możliwe jest wydłużenie odstępów między kolejnymi dawkami leku, bez utraty skuteczności przeciwko większości Gram-ujemnych pałeczek.⁴

Mechanizmy oporności bakterii

Oporność bakterii na amikacynę może wynikać z kilku różnych mechanizmów molekularnych:⁵

Inaktywacja enzymatyczna

Jest to najczęściej występujący mechanizm oporności na aminoglikozydy. Polega na modyfikacji enzymatycznej cząsteczek antybiotyku przez acetylotransferazy, fosfotransferazy lub nukleotydylotransferazy. Enzymy te są kodowane głównie przez plazmidy. Co istotne, amikacyna wykazuje skuteczność wobec wielu szczepów opornych na inne aminoglikozydy, dzięki swojej unikalnej strukturze, która pozwala jej opierać się rozkładowi przez enzymy unieczynniające.⁶

Zmniejszone przenikanie i aktywny wypływ

Te mechanizmy oporności obserwuje się przede wszystkim u Pseudomonas aeruginosa. Najnowsze badania wskazują na pojawianie się podobnego mechanizmu oporności u bakterii z rodzaju Acinetobacter.⁷

Zmiana struktury docelowej

Modyfikacje w strukturze rybosomów są rzadko obserwowanym mechanizmem prowadzącym do oporności na amikacynę.⁸

Warto zaznaczyć, że między amikacyną i innymi antybiotykami aminoglikozydowymi występuje częściowa oporność krzyżowa.⁹

Wartości graniczne wrażliwości

Komitet EUCAST określił następujące wartości graniczne dla amikacyny:¹⁰

* Głównie na podstawie farmakokinetyki w surowicy.
¹ Wartości graniczne odnoszą się do dawki amikacyny 15 mg/kg mc. na dobę podawanej dożylnie.

Spektrum działania przeciwbakteryjnego

Amikacyna charakteryzuje się szerokim spektrum działania przeciwbakteryjnego. Należy jednak podkreślić, że częstość występowania oporności nabytej poszczególnych gatunków może różnić się w zależności od rejonu geograficznego oraz zmieniać się w czasie. Podczas leczenia ciężkich zakażeń zaleca się uzyskanie aktualnych informacji o lokalnie występującej oporności. W przypadkach, gdy lokalna częstość występowania oporności może podważać skuteczność terapeutyczną amikacyny w niektórych rodzajach zakażeń, wskazane jest zasięgnięcie porady specjalisty.¹¹

Gatunki zwykle wrażliwe

Bakterie tlenowe Gram-dodatnie:¹²

• Staphylococcus aureus – gronkowiec złocisty, najczęstszy czynnik etiologiczny wielu zakażeń
• Staphylococcus haemolyticus – jeden z koagulazo-ujemnych gronkowców, często wykazujący oporność na inne antybiotyki
• Staphylococcus hominis – gronkowiec skórny, rzadziej powodujący poważne zakażenia

Bakterie tlenowe Gram-ujemne:¹³

• Citrobacter freundii – pałeczka z rodziny Enterobacteriaceae, powodująca zakażenia oportunistyczne
• Enterobacter aerogenes i Enterobacter cloacae – pałeczki jelitowe powodujące zakażenia szpitalne
• Escherichia coli – najczęstsza przyczyna zakażeń układu moczowego
• Klebsiella oxytoca i Klebsiella pneumoniae – istotne patogeny szpitalne
• Morganella morganii – oportunistyczny patogen powodujący zakażenia układu moczowego
• Proteus mirabilis i Proteus vulgaris – bakterie powodujące zakażenia układu moczowego
• Pseudomonas aeruginosa – patogen oportunistyczny, trudny w leczeniu
• Salmonella enterica – czynnik etiologiczny zatruć pokarmowych i duru brzusznego
• Serratia liquefaciens i Serratia marcescens – patogeny oportunistyczne
• Shigella spp. – wywołuje czerwonkę bakteryjną

Gatunki z potencjalną opornością nabytą

Bakterie tlenowe Gram-dodatnie:¹⁴

• Staphylococcus epidermidis – koagulazo-ujemny gronkowiec, często wykazujący oporność na wiele antybiotyków

Bakterie tlenowe Gram-ujemne:¹⁵

• Acinetobacter baumannii – patogen szpitalny często wykazujący wielolekooporność

Drobnoustroje o oporności naturalnej

Bakterie tlenowe Gram-dodatnie:¹⁶

• Enterococcus spp. – naturalnie oporne na aminoglikozydy w stężeniach osiąganych w leczeniu klinicznym
• Streptococcus spp. – paciorkowce, w tym pneumokokowe i beta-hemolizujące

Bakterie tlenowe Gram-ujemne:¹⁷

• Burkholderia cepacia – kompleks bakterii trudnych w leczeniu, powodujących zakażenia u pacjentów z mukowiscydozą
• Stenotrophomonas maltophila – patogen oportunistyczny o naturalnej oporności na wiele antybiotyków

Bakterie beztlenowe:¹⁸

• Bacteroides spp. – dominujące bakterie beztlenowe w jelicie grubym
• Prevotella spp. – beztlenowe bakterie bytujące w jamie ustnej i jelitach

Inne drobnoustroje:¹⁹

• Chlamydia spp. i Chlamydophila spp. – bakterie wewnątrzkomórkowe
• Mycoplasma spp. – bakterie pozbawione ściany komórkowej
• Ureaplasma urealyticum – drobnoustrój powodujący zakażenia układu moczowo-płciowego

Warto zaznaczyć, że wskaźnik oporności szczepów wyodrębnionych od pacjentów z określonymi schorzeniami, jak na przykład mukowiscydoza, może wynosić ≥10%.²⁰

Stosowanie w terapii skojarzonej

Aminoglikozydy, w tym amikacyna, są odpowiednie do stosowania w terapii skojarzonej z innymi antybiotykami, szczególnie tymi działającymi na ziarenkowce Gram-dodatnie. Takie podejście terapeutyczne pozwala na rozszerzenie spektrum działania i zwiększenie skuteczności leczenia zakażeń mieszanych.²¹