Działania niepożądane jodku sodu Na131I stosowanego w terapii

Terapia z wykorzystaniem jodku sodu [131I] wiąże się z ryzykiem wystąpienia szeregu działań niepożądanych, które należy rozważyć w kontekście potencjalnych korzyści terapeutycznych. Narażenie na promieniowanie jonizujące w przypadku każdego pacjenta musi być uzasadnione oczekiwaną korzyścią wynikającą z przeprowadzonego leczenia. Dawki promieniowania jonizującego otrzymywane w trakcie terapii mogą zwiększać ryzyko wystąpienia nowotworów i mutacji, dlatego kluczowe jest upewnienie się, że ryzyko związane z promieniowaniem jest mniejsze niż ryzyko związane z leczoną chorobą.¹

Wczesne następstwa terapii

Wśród wczesnych działań niepożądanych należy wymienić przede wszystkim możliwość wystąpienia popromiennego zapalenia płuc i zwłóknienia płuc u pacjentów z przerzutami raka tarczycy do płuc. U pacjentów z przerzutami do ośrodkowego układu nerwowego należy uwzględnić możliwość wystąpienia miejscowego obrzęku mózgu lub nasilenia już istniejącego.²

Późne następstwa terapii

Niedoczynność tarczycy może wystąpić jako późne następstwo leczenia nadczynności tarczycy jodem-131. To powikłanie może pojawić się w okresie od kilku tygodni do kilku lat po leczeniu, przy czym zwykle nie występuje do 6-12 tygodni po terapii. Wymaga to odpowiedniej kontroli czynności tarczycy i substytucji hormonalnej.³

Zaburzenia czynności gruczołów ślinowych i łzowych mogą pojawić się z opóźnieniem, od kilku miesięcy do 2 lat po leczeniu jodem promieniotwórczym, powodując zespół suchości. Upośledzenie drożności dróg łzowych może prowadzić do nadmiernego łzawienia, zazwyczaj w okresie 3-16 miesięcy po terapii. W literaturze opisano również przypadki ujawnienia się raka ślinianek w następstwie wywołanego przez jod promieniotwórczy zapalenia gruczołów ślinowych.⁴

Istotnym późnym następstwem jest supresja szpiku kostnego, która może być odwracalna lub, w bardzo rzadkich przypadkach, nieodwracalna, z izolowaną trombocytopenią lub erytrocytopenią. Te powikłania, które mogą być śmiertelne, występują ze zwiększonym prawdopodobieństwem po podaniu pojedynczej dawki o aktywności przekraczającej 5000 MBq lub po dawkach powtarzanych w odstępach krótszych niż 6 miesięcy.⁵

Leczenie jodem promieniotwórczym raka tarczycy może prowadzić do upośledzenia płodności u obu płci. Udokumentowano zależne od dawki, przemijające upośledzenie spermatogenezy po aktywnościach przekraczających 1850 MBq. Klinicznie istotne działania niepożądane obejmujące oligospermię i azoospermię oraz zwiększenie stężenia FSH opisano po zastosowaniu dawek powyżej 3700 MBq jodu-131.⁶

Klasyfikacja działań niepożądanych według częstości występowania

Poniżej przedstawiono klasyfikację działań niepożądanych według częstości ich występowania przy zastosowaniu następujących kryteriów: bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często (≥1/1 000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), bardzo rzadko (<1/10 000), częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych).⁷

Szczególne grupy ryzyka

Pacjenci z przerzutami do płuc są narażeni na zwiększone ryzyko rozwoju popromiennego zapalenia płuc i zwłóknienia płuc po leczeniu jodem radioaktywnym. Z kolei u pacjentów z przerzutami do ośrodkowego układu nerwowego należy zachować szczególną ostrożność ze względu na ryzyko obrzęku mózgu.⁸

Pacjenci poddani terapii wysokimi dawkami jodu-131 (powyżej 5000 MBq) lub dawkami powtarzanymi w krótkich odstępach czasu (krótszych niż 6 miesięcy) są narażeni na zwiększone ryzyko wystąpienia ciężkiej supresji szpiku kostnego, która może mieć charakter śmiertelny.⁹

U pacjentów płci męskiej otrzymujących dawki powyżej 1850 MBq należy monitorować funkcje reprodukcyjne ze względu na udokumentowane przypadki przemijającego upośledzenia spermatogenezy. Dawki przekraczające 3700 MBq wiążą się z istotnymi klinicznie zaburzeniami, takimi jak oligospermia, azoospermia i podwyższenie stężenia FSH.¹⁰

Monitorowanie pacjenta po leczeniu

Ze względu na możliwość wystąpienia omawianych działań niepożądanych, pacjenci po terapii jodem-131 wymagają regularnego monitorowania. Szczególną uwagę należy zwrócić na ocenę funkcji tarczycy, gdyż niedoczynność tarczycy może wystąpić w różnym czasie po leczeniu. Zalecana jest również kontrola morfologii krwi, zwłaszcza u pacjentów, którzy otrzymali wysokie dawki jodu radioaktywnego.¹¹

W przypadku zaburzeń funkcji gruczołów łzowych i ślinowych, które mogą rozwinąć się nawet do 2 lat po terapii, zalecane jest regularne badanie okulistyczne oraz ocena funkcji gruczołów ślinowych.¹²