Zawał serca
Zawał serca to stan nagły, spowodowany zatrzymaniem dopływu krwi do mięśnia sercowego, prowadzący do jego niedokrwienia i uszkodzenia. Główne objawy to ból w klatce piersiowej, duszność i osłabienie, choć u kobiet mogą pojawić się również nietypowe symptomy jak nudności czy ból pleców. Leczenie polega na szybkim przywróceniu przepływu krwi (np. angioplastyka) oraz podawaniu leków przeciwbólowych, przeciwpłytkowych i rozszerzających naczynia krwionośne. Kluczowa jest także opieka pielęgniarska, monitorowanie stanu pacjenta, wsparcie psychiczne oraz rehabilitacja kardiologiczna, aby zapobiec powikłaniom i poprawić rokowanie.
-
Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
Zawał serca (MI) to nagłe zmniejszenie lub zatrzymanie przepływu krwi do mięśnia sercowego, wymagające szybkiej i precyzyjnej interwencji pielęgniarskiej. Kluczowe jest wykonanie 12-odprowadzeniowego EKG w ciągu 10 minut od przyjęcia, monitorowanie parametrów życiowych (ciśnienie tętnicze, tętno, saturacja), założenie dwóch dużych dostępów dożylnych oraz pobranie krwi na troponinę. Leczenie farmakologiczne obejmuje podanie kwasu acetylosalicylowego (162-325 mg), nitrogliceryny (0,4 mg podjęzykowo co 5 minut, max 3 dawki), morfiny dożylnej (4-8 mg), beta-blokerów, leków przeciwpłytkowych oraz heparyny w przypadku STEMI. Opieka pielęgniarska koncentruje się na monitorowaniu EKG, enzymów sercowych, bilansu płynów, ocenie stanu psychicznego i fizycznego pacjenta oraz zapobieganiu powikłaniom, takim jak zaburzenia rytmu, wstrząs kardiogenny czy niewydolność serca.
Plan opieki pielęgniarskiej powinien uwzględniać uśmierzanie bólu, poprawę perfuzji i funkcji oddechowej, redukcję lęku oraz edukację pacjenta w zakresie modyfikacji czynników ryzyka i samokontroli. Rehabilitacja kardiologiczna, obejmująca nadzorowane ćwiczenia, poradnictwo dietetyczne i wsparcie psychologiczne, jest niezbędna dla poprawy rokowania i jakości życia. Pielęgniarka odgrywa kluczową rolę w koordynacji opieki multidyscyplinarnej, edukacji dotyczącej farmakoterapii (m.in. ASA, beta-blokery, inhibitory ACE, statyny) oraz wsparciu emocjonalnym pacjenta, co przekłada się na zmniejszenie ryzyka powikłań i nawrotów zawału serca. Wczesne planowanie wypisu i zapewnienie ciągłości opieki są istotne dla skutecznej rehabilitacji i adaptacji pacjenta do nowej sytuacji zdrowotnej.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zawał serca – Charakterystyka, pielęgnacja i opieka
angioplastyka, beta-bloker, bloker receptora angiotensyny, cewnikowanie serca, ciśnienie tętnicze, czynniki ryzyka sercowo-naczyniowe, diagnoza pielęgniarska, dysfunkcja mięśnia sercowego, EKG 12-odprowadzeniowe, inhibitor ACE, kwas acetylosalicylowy, lek przeciwpłytkowy, mięsień sercowy, niedokrwienie mięśnia sercowego, nieskuteczna perfuzja tkankowa, niewydolność serca, parametry życiowe, perfuzja tkankowa serca, rehabilitacja kardiologiczna, rzut serca, saturacja krwi, statyna, STEMI, stent, tętnice wieńcowe, troponina, wstrząs kardiogenny, zaburzenia rytmu serca, zawał serca -
Diagnostyka i diagnoza
Zawał mięśnia sercowego (MI) stanowi nagłe zagrożenie życia, wymagające szybkiej diagnostyki i interwencji. Podstawą rozpoznania jest wykonanie elektrokardiogramu (EKG) w ciągu 10 minut od przyjęcia pacjenta, umożliwiającego identyfikację typu zawału (STEMI vs NSTEMI) oraz lokalizację uszkodzenia mięśnia sercowego. Kluczowe znaczenie mają również badania biochemiczne, zwłaszcza oznaczenie troponin sercowych (T i I), które wykazują wzrost już po 2-3 godzinach od początku zawału i pozostają podwyższone przez kilka dni. Dodatkowo, kinaza kreatynowa MB (CK-MB) wzrasta w ciągu 4-6 godzin i normalizuje się po 24-36 godzinach. Diagnostyka obrazowa, w tym echokardiografia, koronarografia, tomografia komputerowa (CT) oraz rezonans magnetyczny (MRI), pozwala na ocenę funkcji skurczowej lewej komory, identyfikację obszarów niedokrwienia oraz ocenę stanu tętnic wieńcowych, co jest niezbędne do planowania leczenia reperfuzyjnego. Czas od rozpoznania STEMI do rozpoczęcia leczenia reperfuzyjnego („door-to-balloon time”) powinien być krótszy niż 90 minut, co jest kluczowe dla ograniczenia rozległości uszkodzenia mięśnia sercowego i poprawy rokowania pacjenta.
W diagnostyce zawału serca istotne są także różnice płciowe – kobiety częściej prezentują atypowe objawy, takie jak duszność, ból pleców czy zmęczenie, co zwiększa ryzyko opóźnień diagnostycznych i błędnej interpretacji. W ostatnich latach obserwuje się postęp technologiczny, w tym wprowadzenie wysokoczułych testów troponinowych, które umożliwiają wcześniejsze wykrycie uszkodzenia mięśnia sercowego, oraz zastosowanie sztucznej inteligencji w interpretacji EKG, co skraca czas do diagnozy nawet o około 10 minut. Ponadto rozwijane są nowe biomarkery sercowe oraz szybkie testy przyłóżkowe, a także zaawansowane techniki obrazowania perfuzji i obrazowania molekularnego, które poprawiają precyzję oceny uszkodzenia mięśnia sercowego. Kompleksowe podejście diagnostyczne, uwzględniające objawy kliniczne, markery biochemiczne i badania obrazowe, jest niezbędne do skutecznego rozpoznania i leczenia zawału serca, co przekłada się na lepsze wyniki kliniczne.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zawał serca – Diagnostyka i diagnoza
badania biochemiczne krwi, badanie obrazowe, blizna pozawałowa, choroba refluksowa przełyku, echokardiografia, elektrokardiogram, funkcja skurczowa lewej komory, kinaza kreatynowa, koronarografia, marker sercowy, mięsień sercowy, niestabilna dławica piersiowa, oddział intensywnej opieki kardiologicznej, pęknięcie mięśnia brodawkowatego, pęknięcie przegrody międzykomorowej, pracownia hemodynamiki, rezonans magnetyczny serca, rozwarstwienie aorty, sztuczna inteligencja, tętnica wieńcowa, tomografia komputerowa serca, troponina sercowa, wysokoczuły test troponinowy, zapalenie opłucnej, zapalenie osierdzia, zapalenie trzustki, zastawka serca, zator tętnicy płucnej, zawał NSTEMI, zawał serca, zawał STEMI -
Epidemiologia
Zawał serca pozostaje główną przyczyną zachorowalności i śmiertelności na świecie, odpowiadając za około 17,9 miliona zgonów rocznie (32% wszystkich zgonów). Choroba niedokrwienna serca (IHD) stanowi dominującą manifestację chorób sercowo-naczyniowych, z 3,6 miliona nowych przypadków rocznie i 34,9 miliona osób żyjących z IHD w 54 krajach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego. W USA zawał serca występuje co 40 sekund, z 805 000 przypadków rocznie, z czego 200 000 to nawroty. Kluczowe czynniki ryzyka to nadciśnienie tętnicze (odpowiedzialne za prawie 10 milionów zgonów rocznie), hipercholesterolemia, palenie tytoniu, niezdrowa dieta, brak aktywności fizycznej, cukrzyca, otyłość oraz zanieczyszczenie powietrza. Epidemiologia wykazuje zróżnicowanie pod względem płci, wieku i położenia geograficznego, z mężczyznami mającymi 2-3-krotnie wyższe ryzyko oraz wyższą śmiertelnością w populacjach afroamerykańskich i rdzennych mieszkańców Ameryki.
Pomimo spadku wskaźników umieralności z powodu zawału serca w krajach wysoko rozwiniętych (np. 60% spadek w USA od 1950 roku), całkowita liczba przypadków rośnie z powodu starzenia się populacji i wydłużonej przeżywalności. W krajach rozwijających się, zwłaszcza w Azji Południowej i Wschodniej, obserwuje się wzrost zachorowań, z istotnym udziałem czynników środowiskowych, takich jak zanieczyszczenie powietrza. Koszty ekonomiczne chorób sercowo-naczyniowych są ogromne – w USA przekraczają 286 miliardów dolarów rocznie, a w Wielkiej Brytanii i Australii odpowiednio 19 miliardów funtów i 12,7 miliarda dolarów australijskich. Skuteczny nadzór epidemiologiczny, w tym wykorzystanie elektronicznej dokumentacji medycznej (EHR), jest kluczowy dla monitorowania trendów, identyfikacji grup ryzyka oraz oceny efektywności interwencji profilaktycznych i terapeutycznych. Wyzwania obejmują brak krajowych systemów nadzoru w niektórych regionach, rozbieżności danych oraz potrzebę lepszego zrozumienia różnic demograficznych i nowych czynników ryzyka.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zawał serca – Epidemiologia
biomarker zapalny, choroba niedokrwienna serca, choroba sercowo-naczyniowa, choroba układu krążenia, choroba wieńcowa serca, cukrzyca, czynnik ryzyka, DALY, elektroniczna dokumentacja medyczna, hipercholesterolemia, nadciśnienie tętnicze, nadzór epidemiologiczny, niepełnosprawność, niewydolność serca, otyłość, palenie tytoniu, predyspozycja genetyczna, śmiertelność, starzenie się populacji, udar mózgu, wskaźnik umieralności, wskaźnik zgonów, zanieczyszczenie powietrza, zawał mięśnia sercowego, zawał serca -
Leczenie
Zawał serca stanowi stan nagły wymagający natychmiastowej interwencji medycznej, gdzie czas od wystąpienia objawów do rozpoczęcia leczenia (optymalnie 30-90 minut) jest kluczowy dla ograniczenia rozległości uszkodzenia mięśnia sercowego. Leczenie farmakologiczne w fazie ostrej obejmuje podanie kwasu acetylosalicylowego (300 mg do rozgryzienia), podwójną terapię przeciwpłytkową (klopidogrel, prasugrel, tikagrelor przez co najmniej 12 miesięcy), heparynę dożylną, leki fibrynolityczne (tPA, streptokinaza, urokinaza) w ciągu 6-12 godzin od objawów, beta-blokery, inhibitory ACE, statyny oraz nitroglicerynę i tlenoterapię w zależności od wskazań. Interwencje inwazyjne, takie jak angioplastyka wieńcowa (PCI) z implantacją stentu, są preferowaną metodą leczenia zawału STEMI, z celem osiągnięcia czasu „door-to-balloon” poniżej 90 minut. W przypadkach niemożliwych do leczenia PCI stosuje się pomostowanie aortalno-wieńcowe (CABG).
Rehabilitacja kardiologiczna, obejmująca indywidualnie dostosowany program ćwiczeń, edukację, wsparcie psychologiczne oraz optymalizację farmakoterapii, jest integralnym elementem leczenia po zawale, poprawiającym przeżywalność i jakość życia pacjentów. Długoterminowe leczenie farmakologiczne po zawale serca obejmuje leki przeciwpłytkowe, beta-blokery, inhibitory ACE lub ARB, statyny oraz doraźną nitroglicerynę. Kluczowa jest również modyfikacja stylu życia, w tym dieta sercowo-naczyniowa, regularna aktywność fizyczna, rzucenie palenia, kontrola masy ciała i chorób współistniejących. Nowoczesne badania koncentrują się na terapiach regeneracyjnych, lekach przeciwzapalnych, terapiach genowych oraz zaawansowanych technikach obrazowania, które mogą w przyszłości poprawić rokowanie pacjentów po zawale serca.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zawał serca – Leczenie
agregacja płytek krwi, angioplastyka wieńcowa, antagonista receptora angiotensyny II, beta-bloker, ból dławicowy, czynnik ryzyka, farmakoterapia, heparyna, implantacja stentu, incydent sercowo-naczyniowy, inhibitor ACE, inhibitor konwertazy angiotensyny, komórka macierzysta, kwas acetylosalicylowy, lek fibrynolityczny, lek przeciwkrzepliwy, lek przeciwpłytkowy, miażdżyca, nitrogliceryna, podwójna terapia przeciwpłytkowa, pomostowanie aortalno-wieńcowe, przezskórna interwencja wieńcowa, rehabilitacja kardiologiczna, saturacja krwi, statyna, tętnica wieńcowa, tkankowy aktywator plazminogenu, tlenoterapia, uniesienie odcinka ST, uszkodzenie mięśnia sercowego, zabieg interwencyjny, zawał NSTEMI, zawał serca, zawał STEMI -
Objawy
Zawał mięśnia sercowego (myocardial infarction) jest stanem nagłego zagrożenia życia, wynikającym z całkowitego lub częściowego zablokowania tętnicy wieńcowej, najczęściej przez skrzep powstały na pękniętej blaszce miażdżycowej. Klasyfikacja zawałów obejmuje m.in. STEMI, charakteryzujący się uniesieniem odcinka ST w EKG, oraz NSTEMI, związany z częściową niedrożnością tętnicy. W 2023 roku wprowadzono dodatkową klasyfikację opartą na stopniu uszkodzenia tkanek serca, wyróżniającą cztery stadia od przerwanego zawału (stadium 1) do zawału z krwotokiem mikronaczyniowym (stadium 4). Czas od wystąpienia objawów do przywrócenia przepływu krwi jest krytyczny – do 85% uszkodzeń mięśnia sercowego może nastąpić w ciągu pierwszych 2 godzin, co podkreśla konieczność natychmiastowej interwencji.
Objawy zawału serca są zróżnicowane i mogą obejmować ból w klatce piersiowej (90% przypadków), promieniujący do ramion, szyi, żuchwy czy pleców, duszność, zimne poty, nudności, zawroty głowy oraz kołatanie serca. U kobiet częściej występują nietypowe symptomy, takie jak nietypowe zmęczenie, nudności czy ból w nietypowych lokalizacjach, co może opóźniać rozpoznanie. Nieme zawały, częstsze u osób z cukrzycą i starszych, mogą przebiegać bez typowych objawów i być wykrywane jedynie w badaniach EKG lub biochemicznych. Powikłania zawału obejmują arytmie, niewydolność serca, wstrząs kardiogenny, pęknięcie serca, zapalenie osierdzia oraz tętniak serca. Szybka diagnostyka i leczenie są kluczowe dla ograniczenia martwicy kardiomiocytów i poprawy rokowania pacjenta.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zawał serca – Objawy
angina, arytmia, blaszka miażdżycowa, ból w klatce piersiowej, duszność, elektrokardiogram, kardiomiocyty, kołatanie serca, martwica kardiomiocytów, miażdżyca, nasilenie objawów, niedokrwienie, niestrawność, niewydolność serca, nudności, rozwarstwienie tętnicy wieńcowej, skrzep krwi, tętnica wieńcowa, wstrząs kardiogenny, zapalenie osierdzia, zawał NSTEMI, zawał serca, zawał STEMI, zawroty głowy, zimne poty -
Patofizjologia i mechanizm
Zawał serca (infarctus myocardii) jest wynikiem nieodwracalnej martwicy kardiomiocytów spowodowanej przedłużającym się niedokrwieniem mięśnia sercowego, najczęściej w przebiegu choroby wieńcowej. Patomechanizm obejmuje zaburzenie równowagi między zapotrzebowaniem na tlen a jego dostawą, prowadzące do hipoksji, dysfunkcji metabolicznej, skurczowej i rozkurczowej mięśnia sercowego oraz martwicy rozpływnej. W około 90% przypadków zawał jest konsekwencją pęknięcia lub erozji niestabilnej blaszki miażdżycowej, co inicjuje aktywację płytek i kaskadę krzepnięcia, skutkującą zakrzepicą i zamknięciem tętnicy wieńcowej. Typowe biomarkery to podwyższone troponiny I/T oraz CK-MB. Wyróżnia się zawały STEMI (z uniesieniem odcinka ST) i NSTEMI (bez uniesienia ST), a także MINOCA, gdzie nie stwierdza się istotnej choroby wieńcowej. Dysfunkcja mikrokrążenia wieńcowego (średnica 50-200 μm) oraz uszkodzenie reperfuzyjne stanowią dodatkowe mechanizmy patogenetyczne, wpływające na przebieg i rokowanie.
Konsekwencje zawału obejmują upośledzenie funkcji skurczowej i rozkurczowej, przebudowę serca, bliznowacenie, arytmie oraz niewydolność serca, szczególnie gdy uszkodzeniu ulega ponad 40% masy lewej komory. Patogeneza jest wieloczynnikowa, z udziałem czynników genetycznych (np. warianty w loci 9p21) i molekularnych, takich jak mikro-RNA oraz uszkodzenia DNA. Zrozumienie złożonych mechanizmów, od aktywacji blaszki miażdżycowej po dysfunkcję mikrokrążenia, jest kluczowe dla opracowania skutecznych strategii prewencji i terapii. W praktyce klinicznej należy uwzględniać różnorodność etiologiczną zawału, w tym rzadkie przyczyny jak skurcz tętnicy wieńcowej, rozwarstwienie czy zator, co wpływa na indywidualizację leczenia i rokowanie pacjentów.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zawał serca – Patofizjologia i mechanizm
blaszka miażdżycowa, bliznowacenie, choroba wieńcowa, czynnik martwicy nowotworów, dławica naczynioskurczowa, dysfunkcja mikrokrążenia wieńcowego, dysfunkcja śródbłonka, hipoksja, kardiomiocyt, kaskada niedokrwienna, martwica mięśnia sercowego, martwica rozpływna, miażdżyca, mikro-RNA, MINOCA, niedokrwienie, pęknięcie blaszki miażdżycowej, przebudowa serca, reaktywne formy tlenu, rezerwa przepływu wieńcowego, rozwarstwienie tętnicy wieńcowej, skurcz tętnicy wieńcowej, troponina, uszkodzenie reperfuzyjne, zakrzepica tętnicy, zator tętnicy wieńcowej, zawał NSTEMI, zawał serca, zawał STEMI -
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Prognozowanie śmiertelności po ostrym zawale mięśnia sercowego (AMI) opiera się na wieloczynnikowej ocenie ryzyka, uwzględniającej m.in. wiek, markery stanu zapalnego (interleukina-6, fibrynogen, homocysteina), parametry hemostazy (D-dimer, kompleks plazmina-antyplazmina, czynnik VIII), markery stresu sercowego (NT-proBNP) oraz uszkodzenia miocytów (troponina sercowa T). Istotne są także ciśnienie tętnicze rozkurczowe, wskaźniki miażdżycy (CAC, ABI, IMT) oraz parametry funkcji lewej komory, takie jak frakcja wyrzutowa (LVEF) i objętość lewej komory. Wskaźniki śmiertelności wynoszą 3% wewnątrzszpitalnie, 5% po 6 miesiącach i 6% po 12 miesiącach, a w 5-letniej obserwacji po PCI śmiertelność sięga około 4,82%. Wczesna diagnostyka z wykorzystaniem wysokoczułej troponiny sercowej, ultrasonografii płuc (LUS) oraz analizy EKG z zastosowaniem głębokich sieci neuronowych znacząco poprawia dokładność prognozowania.
Nowoczesne metody prognostyczne oparte na sztucznej inteligencji, takie jak Reliable and Interpretable AI System (RIAS), Random Survival Forests (RF), Deep Convolutional Neural Networks oraz system CoDE-ACS, zwiększają precyzję oceny ryzyka śmiertelności i zdarzeń sercowo-naczyniowych nawet o 10-25%. Tradycyjne modele, np. nomogram prognostyczny z C-index 0,839, również pozostają wartościowe. Pomimo postępów, żaden pojedynczy biomarker czy parametr nie wystarcza do kompleksowej oceny ryzyka, co podkreśla konieczność integracji danych klinicznych i biomarkerów. Optymalizacja progów diagnostycznych, zwłaszcza dla NT-proBNP, oraz dalszy rozwój AI i uczenia maszynowego są kluczowe dla spersonalizowanego leczenia i poprawy rokowania pacjentów po zawale serca.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zawał serca – Rokowania, prognozy i postęp choroby
beta-bloker, biomarker, czynnik VIII, D-dimer, elektrokardiogram, fibrynogen, frakcja wyrzutowa lewej komory, hemostaza, homocysteina, interleukina-6, kompleks intima-media, marker stanu zapalnego, miażdżyca, nomogram prognostyczny, NT-proBNP, objętość lewej komory, ostra niewydolność serca, ostry zawał mięśnia sercowego, peptyd natriuretyczny, przezskórna interwencja wieńcowa, Random Survival Forest, sieć neuronowa konwolucyjna, statyna, sztuczna inteligencja, sztuczna sieć neuronowa, transplantacja serca, trimetyloamina N-tlenek, troponina sercowa T, uczenie maszynowe, ultrasonografia płuc, wskaźnik kostka-ramię, zastój płucny, zawał serca, zespół wieńcowy, zwapnienie tętnic wieńcowych -
Zapobieganie i profilaktyka
Zawał serca pozostaje jedną z głównych przyczyn zgonów na świecie, jednak aż 80% przypadków chorób sercowo-naczyniowych można zapobiec poprzez odpowiednią profilaktykę. Kluczowe elementy prewencji obejmują modyfikację czynników ryzyka takich jak nadciśnienie tętnicze (cel terapeutyczny <130/80 mmHg), dyslipidemia (obniżenie LDL), cukrzyca (kontrola HbA1c), otyłość (redukcja masy ciała o 5-10%), palenie tytoniu oraz niezdrowy styl życia. Zalecane są diety śródziemnomorska i DASH, ograniczenie spożycia soli, tłuszczów nasyconych i trans, a także regularna aktywność fizyczna (minimum 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo plus ćwiczenia wzmacniające mięśnie). Farmakoterapia obejmuje stosowanie statyn, leków hipotensyjnych (ACE-I, ARB, beta-adrenolityki) oraz w prewencji wtórnej kwasu acetylosalicylowego w dawce 75-100 mg/dobę. Nowoczesne leki przeciwcukrzycowe (inhibitory SGLT-2, agoniści GLP-1) wykazują dodatkowe korzyści kardioprotekcyjne. Kolchicyna w małej dawce redukuje ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych o około 31% u pacjentów z chorobą wieńcową.
Profilaktyka zawału serca powinna być dostosowana indywidualnie, uwzględniając niemodyfikowalne czynniki ryzyka (wiek, płeć, obciążenie rodzinne) oraz specyfikę chorób współistniejących. Kompleksowa opieka wymaga współpracy interdyscyplinarnej – lekarza POZ, kardiologa, dietetyka, fizjoterapeuty i psychologa – oraz aktywnego zaangażowania pacjenta w modyfikację stylu życia i przestrzeganie farmakoterapii. Regularne monitorowanie parametrów takich jak ciśnienie tętnicze, profil lipidowy, glikemia, masa ciała oraz ocena przestrzegania zaleceń pozwala na optymalizację terapii i zwiększenie skuteczności prewencji. Rehabilitacja kardiologiczna jest kluczowa w prewencji wtórnej, poprawiając wydolność, jakość życia i zmniejszając ryzyko nawrotu zawału. Profilaktyka powinna być procesem ciągłym, rozpoczynającym się jak najwcześniej i kontynuowanym przez całe życie, gdyż każda modyfikacja czynników ryzyka przynosi wymierne korzyści zdrowotne.
Czytaj więcej w pełnym wpisie: Zawał serca – Zapobieganie i profilaktyka
agonista receptora GLP-1, antagonista receptora angiotensyny, antagonista wapnia, beta-adrenolityk, bezdech senny, blaszka miażdżycowa, cholesterol HDL, cholesterol LDL, choroba sercowo-naczyniowa, choroba wieńcowa, ciśnienie tętnicze, cukrzyca typu 2, dieta DASH, dieta śródziemnomorska, diuretyk, dyslipidemia, hemoglobina glikowana, inhibitor konwertazy angiotensyny, inhibitor SGLT-2, insulinooporność, kardiomiopatia alkoholowa, kolchicyna, kwas acetylosalicylowy, miażdżyca, migotanie przedsionków, nadciśnienie tętnicze, niewydolność serca, otyłość, otyłość brzuszna, rehabilitacja kardiologiczna, śródbłonek naczyniowy, statyna, tłuszcz nasycony, tłuszcz trans, triglicerydy, udar mózgu, układ sercowo-naczyniowy, zaburzenie rytmu serca, zawał serca