Zawał serca
Objawy
Zawał mięśnia sercowego (myocardial infarction) jest stanem nagłego zagrożenia życia, wynikającym z całkowitego lub częściowego zablokowania tętnicy wieńcowej, najczęściej przez skrzep powstały na pękniętej blaszce miażdżycowej. Klasyfikacja zawałów obejmuje m.in. STEMI, charakteryzujący się uniesieniem odcinka ST w EKG, oraz NSTEMI, związany z częściową niedrożnością tętnicy. W 2023 roku wprowadzono dodatkową klasyfikację opartą na stopniu uszkodzenia tkanek serca, wyróżniającą cztery stadia od przerwanego zawału (stadium 1) do zawału z krwotokiem mikronaczyniowym (stadium 4). Czas od wystąpienia objawów do przywrócenia przepływu krwi jest krytyczny – do 85% uszkodzeń mięśnia sercowego może nastąpić w ciągu pierwszych 2 godzin, co podkreśla konieczność natychmiastowej interwencji.
Zawał serca – objawy i przebieg
Zawał serca (myocardial infarction) to stan nagłego zagrożenia życia, w którym dochodzi do ograniczenia lub całkowitego zatrzymania dopływu krwi do serca, co powoduje obumieranie mięśnia sercowego. Najczęstszą przyczyną zawału jest zablokowanie tętnicy wieńcowej przez skrzep krwi, który tworzy się na pękniętej blaszce miażdżycowej.12 Ten proces, nazywany miażdżycą (atherosclerosis), polega na stopniowym gromadzeniu się złogów tłuszczu, cholesterolu i innych substancji w tętnicach wieńcowych, co ostatecznie prowadzi do zmniejszenia przepływu krwi dostarczającej tlen do serca.3
Z każdą minutą opóźnienia w przywróceniu przepływu krwi do serca zwiększa się obszar uszkodzenia mięśnia sercowego, co może prowadzić do trwałego uszkodzenia serca, a nawet śmierci.4 Czas jest czynnikiem krytycznym – im szybciej zostanie przywrócony przepływ krwi, tym mniejsze będą uszkodzenia serca i tym większe szanse na przeżycie.5
Klasyfikacja zawałów serca
Zawały serca można klasyfikować na różne sposoby. Jednym z nich jest podział ze względu na zmiany widoczne w elektrokardiogramie (EKG):67
- Zawał STEMI (ST-elevation myocardial infarction) – spowodowany całkowitym zablokowaniem tętnicy wieńcowej, charakteryzujący się uniesieniem odcinka ST w EKG8
- Zawał NSTEMI (non-ST-elevation myocardial infarction) – wywołany częściowym zablokowaniem tętnicy i znacznym ograniczeniem przepływu krwi9
W 2023 roku wprowadzono także system klasyfikacji zawałów serca oparty na stopniu uszkodzenia tkanek serca, dzielący zawały na cztery stadia:1011
- Stadium 1: Tzw. „przerwany zawał” (aborted myocardial infarction), w którym nie dochodzi do obumarcia tkanek serca
- Stadium 2: Dochodzi do martwicy kardiomiocytów (komórek mięśnia sercowego), ale bez uszkodzenia struktur mikronaczyniowych
- Stadium 3: Powoduje zarówno martwicę kardiomiocytów, jak i niedrożność mikronaczyniową
- Stadium 4: Najcięższe stadium, powodujące znaczną martwicę kardiomiocytów i krwotok mikronaczyniowy w sercu
Warto podkreślić, że ciężkość objawów nie zawsze odpowiada tym stadiom, co oznacza, że nawet lekkie objawy mogą towarzyszyć poważnemu uszkodzeniu serca.12
Objawy zawału serca
Objawy zawału serca mogą się różnić u poszczególnych osób i nie zawsze występują w jednakowym nasileniu. Niektórzy pacjenci doświadczają tylko łagodnych objawów, inni mają objawy bardzo nasilone, a jeszcze inni mogą nie odczuwać żadnych dolegliwości (tzw. niemy zawał).1314
Najczęstsze objawy zawału serca
Do najczęstszych objawów zawału serca należą:151617
- Ból lub dyskomfort w klatce piersiowej – najczęstszy objaw, występujący u około 90% osób doświadczających zawału. Może być odczuwany jako ucisk, ściskanie, ciężar, pełność, pieczenie lub ból, zazwyczaj zlokalizowany w środkowej lub lewej części klatki piersiowej. Ból ten zwykle trwa dłużej niż kilka minut lub może ustępować i nawracać.1819
- Ból lub dyskomfort promieniujący do innych części ciała – ból może promieniować do jednego lub obu ramion, barków, pleców, szyi, żuchwy, zębów lub górnej części brzucha2021
- Duszność – może występować sama lub towarzyszyć bólowi w klatce piersiowej2223
- Zimne poty – nagłe pocenie się, często określane jako „zimny pot”2425
- Nudności lub wymioty2627
- Zawroty głowy lub uczucie oszołomienia2829
- Uczucie zmęczenia lub osłabienia3031
- Niepokój – może pojawić się uczucie lęku lub nadchodzącej katastrofy3233
- Kołatanie serca – świadomość przyspieszonej lub nieregularnej akcji serca3435
Różnice w objawach u kobiet i mężczyzn
Choć zarówno u kobiet, jak i u mężczyzn najczęstszym objawem zawału serca jest ból w klatce piersiowej, kobiety częściej niż mężczyźni doświadczają nietypowych objawów lub objawów, które rzadziej kojarzone są z zawałem:363738
- Nietypowe zmęczenie – skrajne wyczerpanie, nawet bez wysiłku, jest jednym z najczęściej zgłaszanych objawów u kobiet39
- Duszność40
- Nudności, wymioty lub niestrawność – objawy mogą przypominać problemy żołądkowe41
- Ból w innych częściach ciała – kobiety częściej odczuwają ból w plecach, szyi, żuchwie, ramionach lub brzuchu42
- Zawroty głowy lub uczucie oszołomienia – te objawy mogą występować bez typowego dyskomfortu w klatce piersiowej43
- Uczucie niepokoju44
Mężczyźni natomiast częściej doświadczają klasycznych objawów zawału, takich jak intensywny ból lub ucisk w klatce piersiowej, który może promieniować do ramion, szyi lub żuchwy.45 Różnice w objawach mogą prowadzić do opóźnień w rozpoznaniu zawału u kobiet, które mogą przypisywać swoje dolegliwości mniej poważnym przyczynom, takim jak refluks żołądkowy, grypa czy zwykłe starzenie się.46
Tzw. „niemy zawał” serca
U niektórych osób zawał serca może przebiegać bez typowych objawów lub z objawami tak łagodnymi, że są one ignorowane lub błędnie interpretowane. Takie zawały określa się jako „nieme zawały” (silent heart attacks).4748
Nieme zawały są częstsze u:4950
- Osób z cukrzycą – uszkodzenie nerwów spowodowane cukrzycą może wpływać na sposób odczuwania bólu
- Osób starszych
Objawy niemego zawału mogą obejmować:5152
- Łagodne uczucie dyskomfortu w klatce piersiowej
- Nietypowe zmęczenie
- Lekką duszność
- Dolegliwości przypominające niestrawność
- Objawy grypopodobne
Niemy zawał może zostać wykryty później podczas rutynowych badań, takich jak elektrokardiogram (EKG) lub badania biochemiczne krwi, które wykazują podwyższony poziom enzymów sercowych.53
Charakterystyka bólu zawałowego
Ból w klatce piersiowej podczas zawału ma swoją charakterystyczną naturę, co może pomóc w odróżnieniu go od innych rodzajów bólu:5455
- Lokalizacja – zwykle występuje w środkowej części klatki piersiowej lub po lewej stronie56
- Charakter – opisywany jako ucisk, ściskanie, ciężar, pełność, pieczenie lub ból57
- Promieniowanie – może promieniować do ramion, barków, szyi, żuchwy, pleców lub górnej części brzucha58
- Czas trwania – zazwyczaj trwa dłużej niż 15 minut, choć może ustępować i nawracać59
- Nasilenie – może być łagodny lub silny60
- Reakcja na odpoczynek – w przeciwieństwie do bólu związanego z dławicą piersiową, ból zawałowy nie ustępuje po odpoczynku ani po zażyciu nitrogliceryny61
Ważne jest, aby pamiętać, że ból w klatce piersiowej podczas zawału może być mylnie interpretowany jako niestrawność lub zgaga.62 Ponadto, nie każdy zawał serca powoduje typowy, silny ból – u niektórych osób, zwłaszcza u kobiet, osób starszych i osób z cukrzycą, objawy mogą być łagodniejsze lub całkowicie nietypowe.63
Przebieg i progresja zawału serca
Zawał serca może mieć różny przebieg, od nagłego i intensywnego początku do stopniowego narastania objawów w ciągu godzin, dni, a nawet tygodni.6465
Fazy zawału serca
Zawał serca może przebiegać w następujących fazach:6667
- Faza prodromalna (wczesne objawy ostrzegawcze) – u ponad 50% osób, które doświadczyły zawału, występują objawy zwiastujące w dniach, tygodniach lub nawet miesiącach poprzedzających zawał, takie jak:
- Faza ostra – objawy stają się bardziej intensywne i stałe:
- Faza uszkodzenia – jeśli przepływ krwi nie zostanie szybko przywrócony, zaczyna się obumieranie komórek mięśnia sercowego:
- Nieodwracalne uszkodzenie mięśnia sercowego zaczyna się już po około 30 minutach od zablokowania tętnicy77
- Im dłużej trwa niedokrwienie, tym większy obszar serca zostaje uszkodzony78
Czas trwania objawów zawału serca
Objawy zawału serca mogą trwać różnie długo:7980
- Typowo objawy zawału trwają dłużej niż kilka minut, często przez 30 minut lub dłużej81
- Pełny zawał z całkowitym zablokowaniem tętnicy może trwać znacznie dłużej, czasem ponad 20 minut82
- Objawy mogą pojawiać się i ustępować, ale zwykle nie ustępują całkowicie83
- Jeśli objawy trwają ponad godzinę bez leczenia, może to prowadzić do znacznego uszkodzenia serca84
Warto podkreślić, że objawy zawału serca zazwyczaj nie utrzymują się przez wiele dni – jeśli dolegliwości trwają dłużej, może to wskazywać na przewlekłe schorzenie serca lub inny stan.85
Czynniki wpływające na przebieg zawału
Przebieg zawału serca może być różny w zależności od kilku czynników:8687
- Lokalizacja i zakres blokady – im większa tętnica wieńcowa została zablokowana, tym poważniejsze konsekwencje88
- Czas do uzyskania pomocy – im dłuższy czas bez leczenia, tym większe uszkodzenie serca89
- Wiek – starszy wiek zwykle wiąże się z gorszym rokowaniem90
- Płeć – kobiety mogą mieć gorsze rokowanie, częściowo ze względu na późniejsze zgłaszanie się po pomoc medyczną i częściej występujące nietypowe objawy91
- Choroby współistniejące – cukrzyca, nadciśnienie i inne choroby mogą wpływać na przebieg zawału92
- Wcześniejsze zawały – przebyty zawał zwiększa ryzyko kolejnego i może wpływać na jego przebieg93
Mechanizm powstawania zawału serca
Zawał serca zwykle powstaje w wyniku stopniowego procesu, który prowadzi do ograniczenia lub całkowitego zablokowania przepływu krwi do mięśnia sercowego:9495
- Miażdżyca – w tętnicach wieńcowych (zaopatrujących serce w krew) gromadzą się złogi tłuszczu, cholesterolu i innych substancji, tworząc blaszki miażdżycowe96
- Pęknięcie blaszki miażdżycowej – powierzchnia blaszki może ulec uszkodzeniu lub pęknięciu97
- Tworzenie skrzepu – w miejscu pęknięcia blaszki tworzy się skrzep krwi98
- Zablokowanie tętnicy – skrzep może całkowicie lub częściowo zablokować przepływ krwi przez tętnicę wieńcową99
- Niedokrwienie i martwica – obszar mięśnia sercowego zaopatrywany przez zablokowaną tętnicę nie otrzymuje wystarczającej ilości tlenu i składników odżywczych, co prowadzi do obumierania komórek sercowych100
Warto wspomnieć, że nie wszystkie zawały serca są spowodowane zablokowaniem tętnic. Około 5% zawałów ma inne przyczyny, takie jak:101102103
- Skurcz tętnicy wieńcowej – silne zwężenie tętnicy wieńcowej, która nie jest zablokowana
- Spontaniczne rozwarstwienie tętnicy wieńcowej – rozdarcie w ścianie tętnicy wieńcowej
- Infekcje wirusowe – np. COVID-19
- Zwiększone zapotrzebowanie serca na tlen – np. w przypadku gorączki, szybkiej akcji serca, nadczynności tarczycy, przy zbyt małej liczbie czerwonych krwinek lub niskim ciśnieniu krwi
Powikłania zawału serca
Zawał serca może prowadzić do różnych powikłań, które mogą wystąpić zarówno w trakcie ostrego epizodu, jak i w późniejszym okresie:104105
- Zaburzenia rytmu serca (arytmie) – nieprawidłowy rytm serca, który może prowadzić do nagłego zatrzymania krążenia106
- Niewydolność serca – gdy uszkodzony mięsień sercowy nie jest w stanie skutecznie pompować krwi, co prowadzi do gromadzenia się płynów w płucach i innych tkankach107
- Wstrząs kardiogenny – uszkodzenie mięśnia sercowego powoduje, że serce staje się nieskuteczne w dostarczaniu krwi do organizmu108
- Pęknięcie serca – rozerwanie struktur serca109
- Zapalenie osierdzia – zapalenie błony otaczającej serce110
- Tętniak serca – wybrzuszenie ściany serca w miejscu, gdzie mięsień sercowy został osłabiony przez zawał111
Ryzyko powikłań jest większe w przypadku:112113
- Rozległego uszkodzenia mięśnia sercowego
- Opóźnienia w uzyskaniu pomocy medycznej
- Starszego wieku
- Chorób współistniejących, takich jak cukrzyca czy nadciśnienie
- Wcześniejszego zawału serca
Znaczenie szybkiej reakcji i leczenia
Niezwykle ważne jest szybkie rozpoznanie objawów zawału serca i natychmiastowe wezwanie pomocy medycznej (telefon na numer 112 lub 999).114115 Czas jest kluczowym czynnikiem w leczeniu zawału serca – im szybciej zostanie przywrócony przepływ krwi do serca, tym mniejsze będą uszkodzenia mięśnia sercowego.116
Korzyści z szybkiego leczenia:117118
- Ograniczenie obszaru uszkodzenia mięśnia sercowego
- Zmniejszenie ryzyka powikłań
- Zwiększenie szans na przeżycie
- Skrócenie czasu rekonwalescencji
- Poprawa długoterminowego rokowania
Warto pamiętać, że do 85% uszkodzeń serca może nastąpić w ciągu pierwszych 2 godzin zawału.119 Najlepszym czasem na leczenie zawału serca jest pierwsza lub druga godzina od wystąpienia objawów – dłuższe oczekiwanie oznacza większe uszkodzenie serca i niższe szanse na przeżycie.120
Nawet jeśli nie jesteśmy pewni, czy doświadczamy zawału serca, lepiej szukać pomocy medycznej za wcześnie niż za późno. Nie należy ignorować objawów, nawet jeśli wydają się łagodne – lepiej być ostrożnym i uniknąć trwałego uszkodzenia serca.121
Podsumowanie
Zawał serca to stan nagłego zagrożenia życia, który wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Rozpoznanie objawów zawału i szybka reakcja mogą uratować życie i zapobiec trwałemu uszkodzeniu serca.122123
Najważniejsze objawy zawału serca to:124125
- Ból lub dyskomfort w klatce piersiowej
- Ból promieniujący do ramion, szyi, żuchwy, pleców lub brzucha
- Duszność
- Zimne poty
- Nudności lub wymioty
- Zawroty głowy lub omdlenie
Pamiętajmy, że objawy zawału serca mogą różnić się u poszczególnych osób, a zwłaszcza u kobiet, które częściej doświadczają nietypowych objawów.126 Nie każdy zawał objawia się silnym bólem w klatce piersiowej, a niektóre zawały mogą przebiegać prawie bezobjawowo (nieme zawały).127
W przypadku podejrzenia zawału serca należy natychmiast wezwać pomoc medyczną, dzwoniąc na numer alarmowy 112 lub 999. Nie należy samodzielnie prowadzić samochodu do szpitala ani zwlekać z wezwaniem pomocy.128 Szybka interwencja medyczna i przywrócenie przepływu krwi do serca są kluczowe dla minimalizacji uszkodzeń mięśnia sercowego i zwiększenia szans na przeżycie.129
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.