Leki w grupie
„antymetabolity”
Antymetabolity to grupa leków cytotoksycznych, które działają poprzez hamowanie metabolizmu komórkowego, blokując działanie określonych enzymów niezbędnych do syntezy DNA i RNA. Poprzez swoje podobieństwo strukturalne do naturalnych metabolitów, wbudowują się w szlaki metaboliczne komórek, zakłócając ich namnażanie. Efektem działania jest zahamowanie podziałów komórkowych, szczególnie intensywnych w komórkach nowotworowych.
Antymetabolity dzielą się na trzy główne podgrupy: analogi kwasu foliowego (antyfolaty), analogi puryn oraz analogi pirymidyn. Antyfolaty, jak metotreksat, hamują reduktazę dihydrofolianową, blokując syntezę kwasu tetrahydrofoliowego. Analogi puryn (np. merkaptopuryna, tioguanina, fludarabina, kladrybina) blokują syntezę zasad azotowych purynowych. Analogi pirymidyn (np. fluorouracyl, cytarabina, gemcytabina, kapecytabina) zakłócają metabolizm pirymidyn, hamując syntezę DNA i RNA.
Do najważniejszych antymetabolitów należą: metotreksat (Methotrexat, Trexan), fluorouracyl (5-FU, Fluorouracil), cytarabina (Alexan, Cytosar), gemcytabina (Gemzar, Gemliquid), kapecytabina (Xeloda), merkaptopuryna (Mercaptopurinum VIS), fludarabina (Fludara) oraz kladrybina (Biodribin).
Główną zaletą antymetabolitów jest ich wysoka skuteczność w leczeniu wielu typów nowotworów, zwłaszcza białaczek, chłoniaków, nowotworów przewodu pokarmowego, piersi i jajnika. Wykazują stosunkowo przewidywalny profil działań niepożądanych. Niektóre antymetabolity, jak metotreksat, są również stosowane w niższych dawkach w leczeniu chorób autoimmunologicznych, takich jak reumatoidalne zapalenie stawów czy łuszczyca.
Niebezpieczeństwa związane ze stosowaniem antymetabolitów wynikają głównie z ich nieselektywnego działania na wszystkie szybko dzielące się komórki organizmu. Mogą powodować supresję szpiku kostnego (trombocytopenia, leukopenia, niedokrwistość), zapalenie błon śluzowych (szczególnie przewodu pokarmowego), hepatotoksyczność oraz nefrotoksyczność. Wymagają regularnego monitorowania parametrów morfologii krwi i funkcji narządów wewnętrznych. Niektóre antymetabolity, jak metotreksat w wysokich dawkach, wymagają stosowania tzw. leukoworyny (folinian wapnia) jako „ratunku” chroniącego zdrowe komórki.