reakcja Jarisch-Herxheimera

Reakcja Jarisch-Herxheimera to ostra odpowiedź immunologiczna organizmu, występująca po rozpoczęciu leczenia antybiotykami niektórych infekcji bakteryjnych, głównie chorób wywoływanych przez krętki. Zjawisko to jest związane z gwałtownym rozpadem dużej liczby patogenów, co powoduje uwolnienie endotoksyn i innych antygenów bakteryjnych, które stymulują wydzielanie cytokin prozapalnych.

Klinicznie reakcja Jarisch-Herxheimera objawia się najczęściej w ciągu 24 godzin od rozpoczęcia antybiotykoterapii. Charakterystyczne symptomy obejmują nagłą gorączkę, dreszcze, bóle głowy i mięśni, przyspieszone tętno, niedociśnienie, nasilenie istniejących zmian skórnych oraz ogólne pogorszenie stanu pacjenta. Objawy zwykle ustępują samoistnie w ciągu 12-24 godzin.

Reakcja ta występuje najczęściej podczas leczenia kiły, boreliozy, gorączki powrotnej, leptospirozy oraz innych zakażeń wywołanych przez krętki. Ryzyko wystąpienia jest szczególnie wysokie w przypadku znacznego obciążenia organizmu patogenami oraz przy stosowaniu wysoce skutecznych antybiotyków, jak penicylina. Chociaż reakcja jest zwykle samoograniczająca, w ciężkich przypadkach może wymagać leczenia objawowego, w tym leków przeciwgorączkowych i płynoterapii.

Powiązane wpisy

Leksykon substancji czynnych
Benzylopenicylina prokainowa – Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności

Benzylopenicylina prokainowa lecytynowana wymaga szczególnej ostrożności ze względu na ryzyko ciężkich reakcji nadwrażliwości, zwłaszcza u pacjentów z alergią na β-laktamy lub astmą. Przed terapią konieczne jest dokładne zebranie wywiadu alergologicznego oraz, w razie potrzeby, wykonanie testów diagnostycznych nadwrażliwości. W przypadku wstrząsu anafilaktycznego należy natychmiast podać epinefrynę, lek przeciwhistaminowy i kortykosteroid, monitorując jednocześnie parametry życiowe. U pacjentów z ciężką niewydolnością nerek wskazane jest zmniejszenie dawki, aby uniknąć neurotoksyczności (drgawki, śpiączka). Osoby starsze wymagają dostosowania dawki ze względu na ryzyko zaburzeń czynności nerek, wątroby i serca. Podawanie dawki 4 800 000 j.m. może wywołać zespół Hoignè, objawiający się przemijającymi zaburzeniami psychicznymi trwającymi 15–30 minut.
alergia wielolekowa, antybiotyk beta-laktamowy, badanie w ciemnym polu widzenia, benzylopenicylina prokainowa, choroba posurowicza, Clostridium difficile, czynność nerek, dysfagia, epinefryna, halucynacje, kiła, kortykosteroid, lęk, lek przeciwhistaminowy, martwicze zapalenie rdzenia poprzecznego, metronidazol, neutropenia, niewrażliwe bakterie, niewydolność nerek, obrzęk naczynioruchowy, ośrodkowy układ nerwowy, reakcja Jarisch-Herxheimera, reakcja nadwrażliwości, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, test Coombsa, test serologiczny, układ krwiotwórczy, wankomycyna, wstrząs anafilaktyczny, wywiad alergologiczny, zakażenie grzybicze, zespół Hoignè, zgorzel
Leksykon chorób i schorzeń
Kiła – Leczenie

Kiła (Syphilis) jest chorobą przenoszoną drogą płciową wywoływaną przez Treponema pallidum, której leczenie opiera się na parenteralnym podawaniu penicyliny G. Benzylopenicylina benzatynowa (Bicillin L-A) jest lekiem pierwszego wyboru we wszystkich stadiach kiły, z dawkami dostosowanymi do stadium choroby: 2,4 mln j. w pojedynczej dawce dla kiły wczesnej (pierwszorzędowa, drugorzędowa, wczesna utajona <1 roku), oraz 2,4 mln j. co tydzień przez 3 tygodnie (łącznie 7,2 mln j.) dla kiły późnej utajonej i trzeciorzędowej bez zajęcia OUN. Neurokiła wymaga leczenia dożylnego wodną krystaliczną penicyliną G w dawce 18-24 mln j./dobę co 4 godziny przez 10-14 dni lub penicyliną prokainową 2,4 mln j. domięśniowo z probenecydem 500 mg p.o. 4x/d przez 10-14 dni. U pacjentów uczulonych na penicylinę stosuje się doksycyklinę, tetracyklinę, ceftriakson lub azytromycynę, jednak nie są one rekomendowane u kobiet ciężarnych i w neurokile, gdzie konieczna jest desensytyzacja i leczenie penicyliną. Leczenie kiły wrodzonej u noworodków obejmuje wodną krystaliczną penicylinę G 100 000-150 000 j./kg/dobę lub penicylinę prokainową 50 000 j./kg/dawkę przez 10 dni.
azytromycyna, benzylopenicylina benzatynowa, ceftriakson, desensytyzacja, doksycyklina, kiła, kiła drugorzędowa, kiła pierwszorzędowa, kiła późna utajona, kiła trzeciorzędowa, kiła układu sercowo-naczyniowego, kiła wczesna utajona, kiła wrodzona, koinfekcja HIV, krętek blady, neurokiła, penicylina G, penicylina prokainowa, płyn mózgowo-rdzeniowy, probenecyd, reakcja Jarisch-Herxheimera, reinfekcja, testy niekrętkowe, tetracyklina
Leksykon leków
Działania niepożądane – Penicillinum procainicum L TZF 2 400 000 j.m.

Penicillinum Procainicum L TZF, zawierający benzylopenicylinę prokainową lecytynowaną, może wywoływać szerokie spektrum działań niepożądanych o różnej częstości i nasileniu, obejmujących układy skórny, hematologiczny, immunologiczny, nerwowy, mięśniowo-szkieletowy, nerkowy oraz wątrobowy. Rzadko obserwuje się poważne zaburzenia hematologiczne, takie jak neutropenia, agranulocytoza, leukopenia, trombocytopenia i niedokrwistość, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu dużych dawek, co wymaga monitorowania morfologii krwi. Reakcje nadwrażliwości, w tym wstrząs anafilaktyczny i obrzęk naczynioruchowy, również występują rzadko, a w przypadku ich wystąpienia konieczne jest natychmiastowe przerwanie terapii. Dodatkowo, bardzo rzadko mogą pojawić się zakażenia drożdżakami Candida, zwłaszcza przy długotrwałej antybiotykoterapii, a także rzekomobłoniaste zapalenie okrężnicy, które wymaga pilnej interwencji.
agranulocytoza, aminotransferaza, artralgia, atrofia mięśni, benzylopenicylina prokainowa lecytynowana, dreszcze, drgawki, działanie niepożądane, fosfataza alkaliczna, gorączka, kandydoza, kiła, kreatynina, leukopenia, mialgia, mocznik, morfologia krwi, neutropenia, niedokrwistość, obrzęk naczynioruchowy, plamica, pokrzywka, reakcja Jarisch-Herxheimera, reakcja nadwrażliwości, rumień wielopostaciowy, rzekomobłoniaste zapalenie okrężnicy, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka, trombocytopenia, wstrząs anafilaktyczny, wysypka, zespół Hoignè, zespół Stevensa-Johnsona, zwłóknienie mięśni
Leksykon substancji czynnych
Benzylopenicylina prokainowa – Działania niepożądane

Benzylopenicylina prokainowa, stosowana m.in. w preparacie Penicillinum Procainicum L TZF, wiąże się z ryzykiem szeregu działań niepożądanych o różnej częstości występowania, klasyfikowanych według MedDRA. Najpoważniejsze z nich to rzadkie reakcje nadwrażliwości, takie jak wstrząs anafilaktyczny i obrzęk naczynioruchowy, które wymagają natychmiastowego przerwania terapii i wdrożenia leczenia przeciwwstrząsowego. U pacjentów z kiłą, zwłaszcza w późnym stadium, może pojawić się bardzo rzadka reakcja Jarisch-Herxheimera. Rzadko obserwuje się hematologiczne powikłania, takie jak neutropenia, agranulocytoza, leukopenia, trombocytopenia i niedokrwistość, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu wysokich dawek. Drgawki, o nieznanej częstości, występują częściej u pacjentów z niewydolnością nerek lub przy dużych dawkach leku. Rzekomobłoniaste zapalenie okrężnicy, reakcje skórne (wysypka, pokrzywka, plamica, rumień wielopostaciowy, zespół Stevensa-Johnsona, TEN) oraz przemijające zaburzenia czynności wątroby i nerek również należą do potencjalnych działań niepożądanych, choć ich częstość nie jest precyzyjnie określona.
agranulocytoza, aminotransferazy, antybiotykoterapia, atrofia mięśnia, benzylopenicylina prokainowa, ból mięśniowy, ból stawowy, choroba posurowicza, drgawki, fosfataza alkaliczna, kandydoza, kreatynina, leukopenia, mocznik, neutropenia, niedokrwistość, niewydolność nerek, obrzęk naczynioruchowy, plamica, pokrzywka, reakcja Jarisch-Herxheimera, rumień wielopostaciowy, rzekomobłoniaste zapalenie okrężnicy, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka, trombocytopenia, wstrząs anafilaktyczny, wysypka skórna, zespół Hoignè, zespół Stevensa-Johnsona
Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Penicillinum procainicum L TZF

Leczenie benzylopenicyliną prokainową lecytynowaną (Penicillinum Procainicum L TZF) wymaga szczególnej ostrożności ze względu na ryzyko ciężkich reakcji nadwrażliwości, zwłaszcza u pacjentów z historią alergii na β-laktamy lub astmą. Przed terapią należy przeprowadzić dokładny wywiad alergologiczny oraz, w razie potrzeby, testy diagnostyczne z użyciem odpowiednich preparatów, unikając testów z samą penicyliną ze względu na ryzyko anafilaksji. W przypadku wstrząsu anafilaktycznego wskazane jest natychmiastowe podanie epinefryny, leków przeciwhistaminowych i kortykosteroidów oraz monitorowanie funkcji życiowych. U pacjentów z niewydolnością nerek i osób starszych zaleca się dostosowanie dawki, gdyż benzylopenicylina jest głównie wydalana przez nerki, a jej akumulacja może prowadzić do neurotoksyczności (drgawki, śpiączka). W trakcie leczenia kiły należy uwzględnić możliwość wystąpienia reakcji Jarisch-Herxheimera, manifestującej się gorączką i bólami głowy, szczególnie w wczesnych stadiach choroby.
antybiotyk, benzylopenicylina prokainowa, choroba posurowicza, Clostridium difficile, epinefryna, kiła, kortykosteroid, lek przeciwhistaminowy, martwicze zapalenie rdzenia poprzecznego, metronidazol, neutropenia, niewydolność nerek, obrzęk naczynioruchowy, paciorkowiec, pacjent geriatryczny, penicylina, prokaina, reakcja Jarisch-Herxheimera, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, test Coombsa, wankomycyna, wstrząs anafilaktyczny, zespół Hoignè, zgorzel
Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Penicillinum procainicum L TZF

Benzylopenicylina prokainowa lecytynowana (Penicillinum Procainicum L TZF) wymaga szczegółowego wywiadu alergologicznego przed rozpoczęciem terapii, zwłaszcza u pacjentów z astmą lub uczulonych na β-laktamy. W przypadku podejrzenia nadwrażliwości zaleca się wykonanie testów diagnostycznych zgodnie z instrukcją, unikając prób z czystą penicyliną ze względu na ryzyko wstrząsu anafilaktycznego. W razie reakcji anafilaktycznej należy natychmiast podać epinefrynę, lek przeciwhistaminowy i kortykosteroid, monitorując funkcje życiowe. U pacjentów z niewydolnością nerek i osób w podeszłym wieku konieczne jest dostosowanie dawki i monitorowanie czynności nerek, wątroby oraz serca. Podawanie dużych dawek (np. 4 800 000 j.m.) może wywołać zespół Hoignè, objawiający się przemijającymi zaburzeniami psychicznymi i neurologicznymi. Należy unikać wstrzyknięć do tętnicy lub w bezpośrednie sąsiedztwo nerwów, aby zapobiec poważnym powikłaniom, takim jak martwicze zapalenie rdzenia czy zgorzel.
antybiotyk beta-laktamowy, astma, badanie lekowrażliwości, badanie w ciemnym polu widzenia, benzylopenicylina prokainowa, choroba posurowicza, Clostridium difficile, drgawki, epinefryna, halucynacje, kiła, kortykosteroid, lek przeciwhistaminowy, martwicze zapalenie rdzenia poprzecznego, metronidazol, nadkażenie, neutropenia, niewydolność nerek, obrzęk naczynioruchowy, ośrodkowy układ nerwowy, penicylina, plamica, reakcja Jarisch-Herxheimera, reakcja nadwrażliwości, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, sinica kończyn, śpiączka, Streptococcus, test Coombsa, test serologiczny, wankomycyna, wstrząs anafilaktyczny, wywiad alergologiczny, zakażenie grzybicze, zespół Hoignè, zgorzel
Leksykon leków
Działania niepożądane – Debecylina 1200000 j.m.

Benzylopenicylina benzatynowa lecytynowana (Debecylina) może wywoływać działania niepożądane obejmujące liczne układy organizmu, z częstością występowania nieznaną. Szczególnie istotne są reakcje nadwrażliwości, od łagodnych zmian skórnych (pokrzywka, świąd, rumień) po zagrażające życiu wstrząsy anafilaktyczne, które wymagają natychmiastowego przerwania terapii i wdrożenia leczenia przeciwhistaminowego, kortykosteroidów oraz adrenaliny w przypadku wstrząsu. U pacjentów leczonych z powodu kiły może wystąpić reakcja Jarisch-Herxheimera, manifestująca się gorączką, dreszczami i bólami mięśni, będąca efektem masowego rozpadu krętków. W trakcie terapii należy monitorować morfologię krwi ze względu na ryzyko neutropenii, eozynofilii, trombocytopenii oraz niedokrwistości hemolitycznej, a także parametry wątrobowe i nerkowe ze względu na możliwe ich zaburzenia.
benzylopenicylina benzatynowa lecytynowana, choroba posurowicza, eozynofilia, hipoksja, krwiomocz, limfadenopatia, mioliza, nefropatia, neuropatia, neutropenia, niedokrwistość hemolityczna, niewydolność nerek, obrzęk naczynioruchowy, pęcherz neurogenny, pokrzywka, poprzeczne zapalenie rdzenia, rabdomioliza, reakcja Jarisch-Herxheimera, rumień, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, śpiączka, świąd, trombocytopenia, uogólnione zapalenie skóry, wstrząs anafilaktyczny, zaburzenie rytmu serca, zapalenie okostnej, zespół Hoignè
Leksykon leków
Działania niepożądane – Penicillinum procainicum L TZF 1 200 000 j.m.

Benzylopenicylina prokainowa lecytynowana (Penicillinum Procainicum L TZF) może wywoływać działania niepożądane o różnym nasileniu i częstości, sklasyfikowane według MedDRA. Bardzo rzadko (<1/10 000) obserwuje się zakażenia drożdżakami Candida, wynikające z zaburzenia flory bakteryjnej. Rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000) występują zaburzenia hematologiczne, takie jak neutropenia, agranulocytoza, leukopenia, trombocytopenia i niedokrwistość, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu dużych dawek. Reakcje nadwrażliwości, w tym wstrząs anafilaktyczny, obrzęk naczynioruchowy, reakcje posurowicze oraz reakcja Jarisch-Herxheimera, również występują rzadko i wymagają natychmiastowego odstawienia leku oraz odpowiedniego leczenia. Drgawki, związane z dużymi dawkami i niewydolnością nerek, oraz rzekomobłoniaste zapalenie okrężnicy, mogą pojawić się z częstością nieokreśloną.
adrenalina, agranulocytoza, aminotransferazy, atrofia mięśnia, benzylopenicylina prokainowa lecytynowana, choroba posurowicza, Clostridioides difficile, drgawki, drożdżaki, fosfataza alkaliczna, glikokortykosteroidy, kandydoza, kreatynina, leki przeciwhistaminowe, leukopenia, mocznik, morfologia krwi, neutropenia, niedokrwistość, obrzęk naczynioruchowy, plamica, pokrzywka, psychoza prokainowa, reakcja Jarisch-Herxheimera, rumień wielopostaciowy, rzekomobłoniaste zapalenie okrężnicy, toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka, trombocytopenia, wstrząs anafilaktyczny, wysypka, zespół Hoignè, zespół Stevensa-Johnsona
Leksykon chorób i schorzeń
Leptospiroza (choroba weila) – Leczenie

Leptospiroza, wywoływana przez bakterie z rodzaju Leptospira, wymaga szybkiego wdrożenia antybiotykoterapii, szczególnie w przypadku objawów klinicznych, aby skrócić czas trwania choroby i ograniczyć wydalanie bakterii. W łagodnych postaciach zaleca się leczenie ambulatoryjne doksycykliną (dorośli 100 mg p.o. 2x/d przez 7 dni; dzieci 2 mg/kg/d w 2 dawkach, max 200 mg/d) lub azytromycyną (dorośli 500 mg p.o. raz dziennie przez 3 dni; dzieci 10 mg/kg pierwszego dnia, następnie 5 mg/kg/d, max 250 mg/d). W ciężkich przypadkach (choroba Weila) konieczna jest hospitalizacja i dożylne podawanie penicyliny G (1,5 mln j. co 6 h przez 7 dni), doksycykliny (100 mg i.v. 2x/d), ceftriaksonu (1-2 g i.v. raz dziennie) lub cefotaksymu (1 g i.v. co 6 h). U dzieci dawki są dostosowane wagowo, a u kobiet w ciąży preferuje się penicylinę, ceftriakson, cefotaksym lub azytromycynę. Wczesne leczenie jest kluczowe dla poprawy rokowania i zapobiegania powikłaniom, takim jak ostra niewydolność nerek czy zajęcie układu oddechowego.
amoksycylina, ampicylina, antybiotykoterapia, azytromycyna, cefotaksym, ceftriakson, choroba Weila, częstoskurcz komorowy, dializa otrzewnowa, doksycyklina, dożylne immunoglobuliny, ECMO, hemodializa, hiperfosfatemia, hiperkaliemia, krwotok płucny, Leptospira, leptospiroza, metyloprednizolon, migotanie przedsionków, narząd wzroku, niewydolność narządowa, ostra niewydolność nerek, penicylina G, plazmafereza, pozaustrojowa oksygenacja membranowa, przedwczesny skurcz komorowy, reakcja Jarisch-Herxheimera, riketsjoza, zespół Weila
Leksykon leków
Specjalne ostrzeżenia – Debecylina

Benzylopenicylina benzatynowa lecytynowana, zawarta w preparacie Debecylina, wymaga szczególnej ostrożności podczas stosowania, zwłaszcza u pacjentów z ostrymi lub ciężkimi zakażeniami, gdzie nie jest lekiem pierwszego wyboru ze względu na wolniejsze osiąganie terapeutycznych stężeń we krwi. W takich przypadkach preferuje się benzylopenicylinę potasową lub sodową podawaną domięśniowo lub dożylnie. Należy zwrócić szczególną uwagę na ryzyko ciężkich reakcji nadwrażliwości, zwłaszcza u pacjentów z dodatnim wywiadem alergicznym, gdzie wskazane jest wykonanie testów diagnostycznych zgodnie z zaleceniami, unikając prób z samą penicyliną ze względu na ryzyko wstrząsu anafilaktycznego. W przypadku wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego lub obrzęku naczynioruchowego, pierwszorzutowym leczeniem jest podanie epinefryny, następnie leków przeciwhistaminowych i kortykosteroidów, przy jednoczesnym monitorowaniu podstawowych funkcji życiowych pacjenta.
antybiotyk beta-laktamowy, benzylopenicylina benzatynowa, benzylopenicylina potasowa, Clostridium difficile, epinefryna, kiła, kortykosteroid, lek hamujący perystaltykę jelit, lek przeciwhistaminowy, martwica tkanek miękkich, metronidazol, niewydolność nerek, obrzęk naczynioruchowy, ostre zakażenie, penicylina, poprzeczne zapalenie nerwu, reakcja Jarisch-Herxheimera, reakcja nadwrażliwości, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, układ krwiotwórczy, wankomycyna, wstrząs anafilaktyczny
Leksykon substancji czynnych
Benzylopenicylina – Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności

Benzylopenicylina wymaga szczególnej ostrożności w stosowaniu ze względu na ryzyko ciężkich reakcji nadwrażliwości, w tym anafilaksji, oraz poważnych działań niepożądanych, takich jak SCAR (m.in. zespół Stevensa-Johnsona, TEN, DRESS, AGEP). Przed rozpoczęciem terapii konieczne jest przeprowadzenie szczegółowego wywiadu alergologicznego, zwłaszcza w kierunku nadwrażliwości na penicyliny, cefalosporyny i inne β-laktamy. W przypadku podejrzenia alergii zaleca się wykonanie testów diagnostycznych zgodnie z instrukcją preparatu, unikając prób z wysokimi dawkami penicyliny ze względu na ryzyko wstrząsu. W razie wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego należy natychmiast podać epinefrynę, leki przeciwhistaminowe i kortykosteroidy oraz monitorować funkcje życiowe. Benzylopenicylina powinna być stosowana ostrożnie u pacjentów z niewydolnością nerek, gdyż duże dawki (10-100 mln j.m./dobę) mogą prowadzić do neurotoksyczności (drgawki, śpiączka) oraz zaburzeń elektrolitowych, zwłaszcza hiperkaliemii i hiponatremii, które mogą skutkować poważnymi powikłaniami kardiologicznymi. Preparaty zawierające potas (np. Penicryl: 5 mln j.m. zawiera 8,42 mmol potasu) wymagają monitorowania stężenia potasu i funkcji nerek, szczególnie przy długotrwałym leczeniu.
alergia krzyżowa, antybiotyk beta-laktamowy, antybiotyk o szerokim zakresie, benzylopenicylina potasowa, ciężka skórna reakcja niepożądana, Clostridium difficile, działanie niepożądane, hiperkaliemia, martwica tkanek miękkich, martwica toksyczno-rozpływna naskórka, niewrażliwe bakterie, niewydolność nerek, obrzęk naczynioruchowy, ostra uogólniona osutka krostkowa, podrażnienie mózgu, poprzeczne zapalenie nerwu, potas, reakcja Jarisch-Herxheimera, reakcja nadwrażliwości, reakcja polekowa z eozynofilią, rzekomobłoniaste zapalenie jelit, test Coombsa, wstrząs anafilaktyczny, zaburzenie czynności nerek, zaburzenie elektrolitowe, zatrucie potasem, zespół Stevensa-Johnsona