Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Benzylopenicylina

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania benzylopenicyliny

Podczas leczenia benzylopenicyliną należy zachować szczególną ostrożność ze względu na możliwość wystąpienia poważnych działań niepożądanych. Skuteczne i bezpieczne stosowanie tego antybiotyku wymaga dokładnej oceny pacjenta przed rozpoczęciem terapii oraz stałego monitorowania w trakcie leczenia.¹

Reakcje nadwrażliwości i postępowanie w przypadku reakcji alergicznych

U pacjentów leczonych benzylopenicyliną mogą wystąpić ciężkie reakcje nadwrażliwości, zwłaszcza u osób uczulonych na wiele alergenów. Przed wdrożeniem leczenia należy dokładnie przeprowadzić wywiad alergologiczny, określając czy pacjent jest uczulony na penicylinę, cefalosporyny lub inne leki. Należy również zebrać informacje dotyczące wcześniejszych reakcji alergicznych, niezależnie od czynnika wywołującego. Brak danych z wywiadu o nadwrażliwości na antybiotyki β-laktamowe nie wyklucza możliwości wystąpienia takiej reakcji.²³

Istnieje alergia krzyżowa pomiędzy penicylinami i cefalosporynami, co oznacza, że pacjenci z nadwrażliwością na cefalosporyny, penicyliny lub inne antybiotyki beta-laktamowe mogą również wykazywać nadwrażliwość na benzylopenicylinę.⁴

Jeżeli podanie benzylopenicyliny jest niezbędne, a pacjent zgłasza w wywiadzie występowanie reakcji alergicznych i dostępny jest preparat do diagnostyki nadwrażliwości na ten lek, należy wykonać próbę zgodnie z instrukcją stosowania preparatu. Nie zaleca się wykonywania próby z użyciem samej penicyliny, ponieważ podanie zbyt wysokiej dawki może prowadzić do wstrząsu, a nawet śmierci pacjenta.⁵⁶

W razie wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego lub obrzęku naczynioruchowego należy wdrożyć natychmiastowe leczenie, podając w pierwszej kolejności epinefrynę, następnie lek przeciwhistaminowy, a jako ostatni – kortykosteroid. Konieczne jest również monitorowanie podstawowych czynności życiowych (oddech, tętno, ciśnienie tętnicze krwi).⁷⁸

Ciężkie skórne reakcje niepożądane

W związku z leczeniem antybiotykami beta-laktamowymi, w tym penicylinami, zgłaszano występowanie ciężkich skórnych reakcji niepożądanych (SCAR – Severe Cutaneous Adverse Reactions), takich jak:⁹

• Zespół Stevensa-Johnsona (SJS – Stevens-Johnson syndrome)
• Martwica toksyczno-rozpływna naskórka (TEN – toxic epidermal necrolysis)
• Reakcja polekowa z eozynofilią i objawami ogólnymi (DRESS – drug reaction with eosinophilia and systemic symptoms)
• Ostra uogólniona osutka krostkowa (AGEP – acute generalised exanthematous pustulosis)

¹⁰

Jeśli podczas leczenia benzylopenicyliną wystąpi ciężka reakcja alergiczna lub SCAR, należy natychmiast przerwać stosowanie produktu leczniczego i podjąć odpowiednie działania terapeutyczne.¹¹

Zaburzenia czynności nerek i zaburzenia elektrolitowe

Benzylopenicylina powinna być stosowana ostrożnie u pacjentów z niewydolnością nerek. U pacjentów z zaburzoną czynnością nerek benzylopenicylina podana w dużych dawkach może osiągać w OUN stężenie, które może powodować podrażnienie mózgu, drgawki, śpiączkę.¹²¹³

Podczas długotrwałego leczenia penicyliną, zwłaszcza jeśli stosuje się duże dawki, wskazane jest okresowe kontrolowanie czynności nerek, wątroby oraz układu krwiotwórczego.¹⁴¹⁵

Szczególną uwagę należy zwrócić na zawartość potasu w lekach zawierających benzylopenicylinę potasową. Długotrwałe podawanie dużych dawek benzylopenicyliny w postaci soli potasowej (10 do 100 mln j.m./dobę) i/lub długotrwałe stosowanie może spowodować ostre zatrucie potasem, zwłaszcza u osób z zaburzoną czynnością nerek.¹⁶

¹⁷¹⁸

Wysokie dawki benzylopenicyliny potasowej mogą powodować poważne, a nawet zakończone zgonem zaburzenia elektrolitowe, tj. hiperkaliemię i hiponatremię, gdy jest ona podawana dożylnie w dużych dawkach (ponad 10 milionów jednostek). U pacjentów leczonych dużymi dawkami przez czas dłuższy niż 5 dni należy kontrolować równowagę elektrolitową, morfologię krwi i czynność nerek.¹⁹

Zaburzenia czynności nerek mogą prowadzić do znacznego wzrostu stężenia potasu w osoczu krwi, mogącego powodować poważne problemy kardiologiczne. Po szybkim dożylnym podaniu benzylopenicyliny potasowej (10-18 milionów j.m./dobę), obserwowano epizody porażenia wiotkiego, nieprawidłowości w echokardiogramie (skrócenie odstępu QT i szpiczaste załamki T) oraz zatrzymanie krążenia.²⁰

Podawanie dużych dawek benzylopenicyliny potasowej drogą dożylną powinno przebiegać powoli ze względu na potencjalne działania niepożądane związane z zaburzeniami równowagi elektrolitowej wynikającymi z zawartości potasu w penicylinie.²¹

Nadkażenia i rzekomobłoniaste zapalenie jelit

Podawanie antybiotyków może być przyczyną nadmiernego rozwoju niewrażliwych bakterii lub grzybów. W przypadku pojawienia się nowych zakażeń bakteryjnych lub zakażeń grzybiczych podczas leczenia penicyliną, lek należy natychmiast odstawić i wdrożyć odpowiednie leczenie.²²²³²⁴

Antybiotyki o szerokim zakresie działania przeciwbakteryjnego (np. penicyliny, cefalosporyny, makrolidy) mogą niekiedy wywoływać rzekomobłoniaste zapalenie jelit. Zaburzenia prawidłowej flory bakteryjnej w jelitach umożliwiają namnożenie się pałeczki Clostridium difficile (Clostridioides difficile), której toksyny wywołują objawy kliniczne rzekomobłoniastego zapalenia jelit.²⁵²⁶

Pacjenci, u których biegunka wystąpiła podczas stosowania antybiotyku lub wkrótce po jego odstawieniu, nie powinni sami jej leczyć, lecz zwrócić się do lekarza. W przypadku stwierdzenia rzekomobłoniastego zapalenia jelit konieczne jest niezwłoczne przerwanie podawania leku i zastosowanie odpowiedniego leczenia:²⁷²⁸

• W lżejszych przypadkach wystarcza zwykle odstawienie leku
• W cięższych przypadkach podaje się doustnie metronidazol lub wankomycynę
• Przeciwwskazane jest podawanie leków hamujących perystaltykę jelit lub innych działających zapierająco

²⁹³⁰

Reakcja Jarisch-Herxheimera

U niektórych pacjentów podczas leczenia kiły może pojawić się reakcja Jarisch-Herxheimera. Reakcja ta występuje na skutek bakteriolizy i objawia się gorączką, uczuciem ogólnego rozbicia oraz bólem głowy. Najczęściej występuje podczas leczenia wczesnej kiły i jej pojawienie się w tym stadium nie stanowi zagrożenia.³¹³²

U pacjentów w późnym stadium kiły ze zmianami narządowymi reakcja Jarisch-Herxheimera występuje bardzo rzadko, ale pojawienie się jej w tym stadium może spowodować zaostrzenie choroby i w konsekwencji przyczynić się do ciężkich powikłań.³³³⁴

Środki ostrożności dotyczące podawania

Benzylopenicylinę benzatynową należy podawać z dużą ostrożnością, by uniknąć podania leku bezpośrednio do tętnicy lub w jej bezpośrednie sąsiedztwo lub w okolicę nerwów. Nieprawidłowe wstrzyknięcie grozi poprzecznym zapaleniem nerwu z trwałym niedowładem lub martwicą tkanek miękkich, odcinków kończyn dystalnych do miejsca wstrzyknięcia, co niekiedy może prowadzić do amputacji.³⁵

Szczególne grupy pacjentów

U pacjentów w wieku powyżej 60 lat, noworodków i pacjentów z zaburzeniami czynności nerek może wystąpić podrażnienie mózgu i drgawki, zwłaszcza w przypadku zaburzeń czynności nerek i podawania dużych dawek penicyliny, powyżej 18 g osobom dorosłym. Zmniejszenie dawki penicyliny i leczenie lekami przeciwdrgawkowymi zmniejsza nasilenie tych działań.³⁶

U pacjentów z zaburzoną czynnością nerek lub chorobami układu sercowo-naczyniowego należy rozważyć zmniejszenie dawki.³⁷

Wpływ na wyniki badań laboratoryjnych

U pacjentów otrzymujących dożylnie duże dawki penicyliny może wystąpić fałszywie dodatni wynik testów Coombsa.³⁸