Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności
Benzylopenicylina prokainowa

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania benzylopenicyliny prokainowej

Benzylopenicylina prokainowa lecytynowana (Benzylpenicillinum procainicum), substancja czynna produktu leczniczego Penicillinum Procainicum L TZF, wymaga szczególnej uwagi lekarzy przepisujących ten lek. Poniżej przedstawiono szczegółowe informacje dotyczące środków ostrożności oraz potencjalnych zagrożeń związanych z jej stosowaniem.¹

Ryzyko wystąpienia reakcji nadwrażliwości

Pacjenci leczeni benzylopenicyliną prokainową mogą doświadczyć ciężkich reakcji nadwrażliwości, szczególnie osoby z alergią na wiele substancji lub cierpiące na astmę. Przed rozpoczęciem leczenia niezbędne jest zebranie szczegółowego wywiadu alergologicznego, uwzględniającego wcześniejsze reakcje na penicyliny, cefalosporyny i inne leki. Należy pamiętać, że brak wcześniejszych reakcji alergicznych na antybiotyki β-laktamowe nie wyklucza możliwości wystąpienia nadwrażliwości.²

W przypadkach, gdy podanie benzylopenicyliny prokainowej jest konieczne u pacjenta z wywiadem wskazującym na wcześniejsze reakcje alergiczne, a dostępny jest preparat do diagnostyki nadwrażliwości, należy wykonać odpowiednią próbę zgodnie z instrukcją stosowania. Nie zaleca się przeprowadzania prób z użyciem samej penicyliny, ponieważ podanie zbyt wysokiej dawki może spowodować wstrząs, a nawet zgon pacjenta.³

Postępowanie w przypadku wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego

W przypadku wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego lub obrzęku naczynioruchowego należy wdrożyć natychmiastowe postępowanie ratunkowe według określonego schematu:

1. Podanie epinefryny
2. Podanie leku przeciwhistaminowego
3. Podanie kortykosteroidu

Równocześnie konieczne jest monitorowanie podstawowych parametrów życiowych (oddech, tętno, ciśnienie tętnicze krwi).⁴

Dostosowanie dawki w szczególnych grupach pacjentów

Pacjenci z niewydolnością nerek

U pacjentów z ciężką niewydolnością nerek zaleca się rozważenie zmniejszenia dawki benzylopenicyliny prokainowej. W tej grupie chorych benzylopenicylina może osiągać stężenia w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN) powodujące podrażnienie mózgu, drgawki, a nawet śpiączkę.⁵

Pacjenci w podeszłym wieku

Leczenie osób starszych wymaga uwzględnienia prawidłowości funkcjonowania nerek, wątroby i serca. Pacjenci w podeszłym wieku są bardziej narażeni na zaburzenia czynności nerek, dlatego przy doborze dawki należy zachować szczególną ostrożność. Zwykle stosuje się dawkę na dolnej granicy zakresu dawkowania, co jest związane z większą częstością występowania pogorszenia czynności wątroby, nerek lub serca, a także współistnieniem innych chorób i stosowaniem innych leków. Benzylopenicylina prokainowa jest w znacznym stopniu wydalana przez nerki, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych u pacjentów z upośledzoną czynnością nerek. W tej grupie pacjentów wskazane jest rozważenie wykonania badań monitorujących czynność nerek.⁶

Reakcja Jarisch-Herxheimera w leczeniu kiły

U pacjentów leczonych benzylopenicyliną prokainową z powodu kiły może pojawić się reakcja Jarisch-Herxheimera. Objawia się ona gorączką, uczuciem ogólnego rozbicia oraz bólem głowy. Reakcja ta występuje najczęściej podczas leczenia wczesnej kiły i w tym stadium nie stanowi zagrożenia. Natomiast w późnym stadium choroby ze zmianami narządowymi reakcja Jarisch-Herxheimera występuje bardzo rzadko, ale jej pojawienie się może spowodować zaostrzenie choroby, prowadząc do ciężkich powikłań.⁷

Podczas leczenia zakażeń z podejrzeniem kiły pierwotnej lub wtórnej niezbędne jest stosowanie odpowiednich procedur diagnostycznych, w tym badania w ciemnym polu widzenia. W przypadkach, gdy istnieje podejrzenie współwystępowania kiły, zaleca się wykonywanie testów serologicznych raz w miesiącu przez okres co najmniej czterech miesięcy.⁸

Zespół Hoignè

U niektórych osób, szczególnie przy podawaniu dużej dawki pojedynczej (4 800 000 j.m.), może wystąpić nagła reakcja na prokainę w postaci zespołu Hoignè. Zespół ten objawia się zaburzeniami psychicznymi, takimi jak:

• Lęk i niepokój, w tym lęk przed śmiercią
• Dezorientacja
• Pobudzenie, w tym stan pobudzenia ruchowego
• Depresja
• Zaburzenia zachowania
• Osłabienie
• Drgawki
• Halucynacje wzrokowe i słuchowe

Objawy zespołu Hoignè mają charakter przemijający i trwają zwykle od 15 do 30 minut. Wystąpienie tego zespołu w przeszłości nie stanowi przeciwwskazania do ponownego zastosowania benzylopenicyliny prokainowej.⁹

Prawidłowa technika podania i ryzyko powikłań naczyniowo-nerwowych

Benzylopenicylinę prokainową należy wstrzykiwać z dużą ostrożnością, aby uniknąć podania bezpośrednio do tętnicy, w bezpośrednie sąsiedztwo lub w sąsiedztwo nerwów.¹⁰

Przypadkowe wstrzyknięcie dotętnicze benzylopenicyliny prokainowej w postaci proszku do sporządzania zawiesiny do wstrzykiwań lub innych produktów zawierających penicylinę, bezpośrednio do tętnicy lub w miejsce bezpośrednio przylegające do tętnicy, może spowodować poważne uszkodzenia nerwowo-naczyniowe, w tym:

• Martwicze zapalenie rdzenia poprzecznego z trwałym porażeniem
• Zgorzel wymagającą usunięcia zainfekowanych tkanek i częściowej amputacji kończyn
• Martwicę i złuszczanie się tkanek wokół miejsca wstrzyknięcia

Takie ciężkie działania niepożądane raportowano przy wstrzyknięciach wykonywanych w pośladki, uda i okolicę naramienną.¹¹

Inne poważne powikłania, prawdopodobnie związane z podaniem dożylnym benzylopenicyliny prokainowej, obejmują:

• Nagłą bladość
• Purpurę
• Sinicę kończyn (dystalnie i proksymalnie do miejsca wstrzyknięcia), a następnie powstawanie pęcherzy
• Poważny obrzęk wymagający nacięcia powięzi przedniej i/lub tylnej części kończyny dolnej

Wymienione ciężkie działania niepożądane i powikłania występują szczególnie u niemowląt i małych dzieci. W przypadku zakłócenia obiegu krwi, proksymalnie lub dystalnie w stosunku do miejsca wstrzyknięcia, należy natychmiast skonsultować się z właściwym specjalistą.¹²

Ryzyko nadmiernego wzrostu niewrażliwych drobnoustrojów

Podawanie benzylopenicyliny prokainowej, podobnie jak innych antybiotyków, może prowadzić do nadmiernego rozwoju niewrażliwych bakterii lub grzybów. W przypadku pojawienia się zakażeń grzybiczych lub nowych zakażeń bakteryjnych podczas leczenia, antybiotyk należy natychmiast odstawić i wdrożyć odpowiednie leczenie.¹³

Rzekomobłoniaste zapalenie jelit

Antybiotyki o szerokim zakresie działania przeciwbakteryjnego, takie jak penicyliny, cefalosporyny czy makrolidy, mogą niekiedy wywoływać rzekomobłoniaste zapalenie jelit. Zaburzenia prawidłowej flory bakteryjnej w jelitach umożliwiają namnożenie laseczki Clostridium difficile, której toksyny wywołują objawy kliniczne rzekomobłoniastego zapalenia jelit.¹⁴

Pacjenci, u których biegunka wystąpiła podczas stosowania benzylopenicyliny prokainowej lub wkrótce po jej odstawieniu, nie powinni sami jej leczyć, lecz powinni skonsultować się z lekarzem. W przypadku stwierdzenia rzekomobłoniastego zapalenia jelit konieczne jest:

• Natychmiastowe przerwanie podawania benzylopenicyliny prokainowej
• Wdrożenie odpowiedniego leczenia – w lżejszych przypadkach zwykle wystarcza odstawienie leku, w cięższych podaje się doustnie metronidazol lub wankomycynę

Przeciwwskazane jest podawanie leków hamujących perystaltykę jelit lub innych działających zapierająco.¹⁵

Monitorowanie podczas długotrwałego stosowania

U pacjentów, którym benzylopenicylina prokainowa podawana jest przez dłuższy czas w dużych dawkach, zaleca się kontrolowanie czynności nerek i układu krwiotwórczego. Należy pamiętać, że leczenie penicyliną trwające dłużej niż 2 tygodnie może być związane ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia neutropenii i zwiększoną częstością występowania choroby posurowiczej.¹⁶

Wpływ na wyniki badań laboratoryjnych

Podczas stosowania benzylopenicyliny prokainowej może wystąpić fałszywie dodatni wynik testu Coombsa. Należy uwzględnić tę możliwość przy interpretacji wyników badań laboratoryjnych.¹⁷

Postępowanie w zakażeniach paciorkowcowych

W przypadku podejrzenia zakażenia wywołanego przez bakterie z rodzaju Streptococcus wskazane jest przeprowadzenie odpowiednich badań diagnostycznych, w tym badanie lekowrażliwości wyizolowanego drobnoustroju wywołującego zakażenie.¹⁸