Działania niepożądane
Benzylopenicylina prokainowa

Działania niepożądane benzylopenicyliny prokainowej

Podczas stosowania benzylopenicyliny prokainowej (lecytynowanej), występującej w produktach leczniczych takich jak Penicillinum Procainicum L TZF, mogą wystąpić różnorodne działania niepożądane, które warto rozpoznać, by zapewnić pacjentom odpowiednie bezpieczeństwo terapii. Niniejszy artykuł szczegółowo opisuje profil bezpieczeństwa tej substancji w oparciu o klasyfikację układów i narządów MedDRA.¹

Klasyfikacja częstości występowania działań niepożądanych

W charakterystyce produktu leczniczego Penicillinum Procainicum L TZF przyjęto następującą klasyfikację częstości występowania działań niepożądanych:²

• rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000)
• bardzo rzadko (<1/10 000)
• częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych)

³

Szczegółowe działania niepożądane według układów

Zaburzenia układu immunologicznego

Jednym z najpoważniejszych działań niepożądanych benzylopenicyliny prokainowej są reakcje nadwrażliwości. Występują rzadko, ale mogą być zagrażające życiu i obejmują: wstrząs anafilaktyczny, obrzęk naczynioruchowy oraz reakcje przypominające chorobę posurowiczą. U pacjentów leczonych z powodu kiły, szczególnie kiły mózgowej, może wystąpić reakcja Jarisch-Herxheimera, która pojawia się bardzo rzadko w późnym stadium choroby.⁴

W przypadku wystąpienia jakichkolwiek objawów reakcji uczuleniowej, należy natychmiast przerwać podawanie benzylopenicyliny prokainowej i wdrożyć odpowiednie leczenie przeciwwstrząsowe.⁵

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

Benzylopenicylina prokainowa może powodować rzadkie zaburzenia hematologiczne, w tym: neutropenię, agranulocytozę, leukopenię, trombocytopenię oraz niedokrwistość. Te powikłania są szczególnie zauważalne u pacjentów otrzymujących wysokie dawki leku przez dłuższy czas.⁶

Zaburzenia układu nerwowego

W trakcie terapii benzylopenicyliną prokainową mogą wystąpić drgawki. Ryzyko to znacząco wzrasta u pacjentów otrzymujących wysokie dawki penicyliny oraz u osób z upośledzoną funkcją nerek. Częstość występowania tego powikłania nie została dokładnie określona.⁷

Zaburzenia żołądka i jelit

W sporadycznych przypadkach, zarówno podczas trwania terapii jak i po jej zakończeniu, może rozwinąć się rzekomobłoniaste zapalenie okrężnicy. Jest to poważne powikłanie, którego częstość występowania jest trudna do określenia na podstawie dostępnych danych.⁸

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Skórne reakcje niepożądane na benzylopenicylinę prokainową mogą obejmować: wysypkę, pokrzywkę, plamicę, rumień wielopostaciowy, a w cięższych przypadkach zespoły o potencjalnie zagrażającym życiu przebiegu, takie jak zespół Stevensa-Johnsona czy toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (TEN). Częstość tych reakcji nie jest dokładnie znana.⁹

Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych

U pacjentów leczonych benzylopenicyliną prokainową mogą wystąpić przemijające zaburzenia funkcji wątroby manifestujące się zwiększeniem aktywności fosfatazy alkalicznej i aminotransferaz w surowicy. Częstość tych działań niepożądanych nie została precyzyjnie określona.¹⁰

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Rzadko podczas stosowania benzylopenicyliny prokainowej mogą wystąpić bóle mięśni i bóle stawów.¹¹

Zaburzenia nerek i dróg moczowych

U pacjentów stosujących benzylopenicylinę prokainową może dojść do przemijającego zwiększenia stężenia mocznika i kreatyniny we krwi, co wskazuje na przejściowe zaburzenia funkcji nerek. Częstość tych działań niepożądanych nie została dokładnie określona.¹²

Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania

Działania niepożądane związane z miejscem podania i reakcjami ogólnoustrojowymi obejmują:¹³

• Rzadko występujące: gorączka, dreszcze
• O nieznanej częstości: ból i podrażnienie w miejscu wstrzyknięcia; po wielokrotnych podaniach benzylopenicyliny prokainowej w ten sam mięsień może dojść do zwłóknienia oraz atrofii mięśnia
• Ważnym powikłaniem jest zespół Hoignè, będący zespołem objawów psychosensorycznych występujących po podaniu penicyliny prokainowej

¹⁴

Zakażenia i zarażenia pasożytnicze

Bardzo rzadko, w trakcie leczenia benzylopenicyliną prokainową, mogą wystąpić zakażenia drożdżakami z rodzaju Candida. Jest to związane z zaburzeniem naturalnej mikroflory organizmu w trakcie antybiotykoterapii.¹⁵

Tabela działań niepożądanych benzylopenicyliny prokainowej

Niebezpieczeństwa związane z działaniami niepożądanymi

Najcięższe działania niepożądane

Wśród działań niepożądanych benzylopenicyliny prokainowej, kilka zasługuje na szczególną uwagę ze względu na potencjalne zagrożenie dla życia pacjenta:¹⁶

• Wstrząs anafilaktyczny – natychmiastowa reakcja nadwrażliwości, która może rozwinąć się w ciągu minut po podaniu leku, objawiając się spadkiem ciśnienia tętniczego, skurczem oskrzeli, obrzękiem krtani i potencjalnie zatrzymaniem krążenia
• Obrzęk naczynioruchowy – obrzęk głębszych warstw skóry i tkanki podskórnej, szczególnie niebezpieczny w obrębie twarzy i górnych dróg oddechowych, gdzie może prowadzić do niedrożności dróg oddechowych
• Zespół Stevensa-Johnsona i TEN – ciężkie reakcje skórne charakteryzujące się rozległym złuszczaniem naskórka oraz martwicą, prowadzące do znacznej utraty powierzchni skóry, zaburzeń elektrolitowych, zakażeń wtórnych i wysokiego ryzyka zgonu
• Agranulocytoza – drastyczny spadek liczby granulocytów obojętnochłonnych, zwiększający podatność na ciężkie infekcje bakteryjne
• Drgawki – szczególnie niebezpieczne u pacjentów z niewydolnością nerek i otrzymujących wysokie dawki antybiotyku

¹⁷

Szczególne grupy ryzyka

Zwiększone ryzyko wystąpienia działań niepożądanych benzylopenicyliny prokainowej dotyczy następujących grup pacjentów:¹⁸

• Pacjenci z niewydolnością nerek – wyższe ryzyko drgawek i toksyczności neurologicznej ze względu na zmniejszone wydalanie antybiotyku
• Pacjenci otrzymujący duże dawki leku przez dłuższy czas – zwiększone ryzyko zaburzeń hematologicznych, w tym neutropenii, agranulocytozy i niedokrwistości
• Osoby z wywiadem alergicznym, szczególnie uczulone na penicyliny lub inne antybiotyki beta-laktamowe
• Pacjenci leczeni z powodu kiły – ryzyko wystąpienia reakcji Jarisch-Herxheimera
• Pacjenci poddawani wielokrotnym wstrzyknięciom w ten sam mięsień – ryzyko zwłóknienia i atrofii mięśnia

¹⁹

Zespół Hoignè – szczególne powikłanie benzylopenicyliny prokainowej

Zespół Hoignè (zwany również psychozą prokainową lub zespołem prokainowym) jest specyficznym powikłaniem występującym po podaniu benzylopenicyliny prokainowej. Jest to reakcja toksyczna na składnik prokainowy leku, a nie reakcja alergiczna. Charakteryzuje się nagłym wystąpieniem objawów psychosensorycznych, które mogą obejmować:²⁰

• Lęk i niepokój
• Dezorientację
• Omamy wzrokowe i słuchowe
• Zaburzenia świadomości
• Drgawki
• Tachykardię
• Hiperwentylację

Zespół ten występuje najczęściej po przypadkowym donaczyniowym podaniu preparatu. Objawy zwykle ustępują samoistnie w ciągu 15-30 minut, ale mogą być bardzo niepokojące dla pacjenta i wymagać odpowiedniego postępowania.

Zgłaszanie działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.²¹