Działania niepożądane
Metotreksat Accord 100 mg/ml

Metotreksat Accord, stosowany do infuzji, może wywoływać liczne działania niepożądane, których częstość i nasilenie zależą od dawki, czasu ekspozycji oraz drogi podania. Najczęściej obserwuje się wrzodziejące zapalenie jamy ustnej, leukopenię, nudności i wzdęcia, a także objawy ogólne takie jak gorączka, dreszcze i zmęczenie. Wysokie dawki metotreksatu wymagają stosowania kwasu folinowego w celu łagodzenia toksyczności. W przypadku leukopenii zaleca się tymczasowe przerwanie terapii, a wznowienie leczenia powinno odbywać się z dużą ostrożnością. Metotreksat może powodować poważne powikłania hematologiczne (np. pancytopenia, agranulocytoza), zakażenia oportunistyczne, zaburzenia neurologiczne (w tym leukoencefalopatię), uszkodzenia wątroby (w tym marskość po dawce skumulowanej >1,5 g) oraz nefrotoksyczność, wymagającą monitorowania czynności nerek i stężenia leku w surowicy. Działania niepożądane mogą wystąpić w każdym momencie terapii i są w większości odwracalne przy wczesnym rozpoznaniu.

Pobierz ChPL PDF Metotreksat Accord – Koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji – 100 mg/ml
  1. Działania niepożądane leku Metotreksat Accord 100 mg/ml
    1. Znaczenie monitorowania i postępowania
  2. Szczegółowe zestawienie działań niepożądanych leku Metotreksat Accord
  3. Toksyczność ogólnoustrojowa i narządowa
    1. Układ krwiotwórczy
    2. Układ oddechowy
    3. Układ pokarmowy
    4. Wątroba
    5. Nerki
    6. Skóra
    7. Ośrodkowy układ nerwowy
  4. Działania niepożądane po dokanałowym podaniu Metotreksatu
    1. Powikłania po dokanałowym podaniu
  5. Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych
    1. Kolejne rozdziały
Wskazania
  1. chłoniak nieziarniczy
  2. choroba trofoblastyczna
  3. kosmówczak
  4. kostniakomięsak
  5. ostra białaczka limfoblastyczna
  6. rak głowy i szyi
  7. rak pęcherza moczowego
  8. rak piersi
Substancja czynna
  1. metotreksat
Kategoria leku
  1. leki cytostatyczne
  2. leki przeciwnowotworowe

Działania niepożądane leku Metotreksat Accord 100 mg/ml

Metotreksat Accord (koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji) może wywoływać szereg działań niepożądanych, których częstość i nasilenie zależą od podawanej dawki, czasu trwania ekspozycji oraz sposobu podawania. Działania niepożądane mogą wystąpić przy każdej dawce i w dowolnym momencie leczenia. Większość z nich jest odwracalnych pod warunkiem wczesnego rozpoznania. W przypadku wystąpienia ciężkich reakcji konieczne może być zmniejszenie dawki lub przerwanie leczenia oraz wdrożenie odpowiedniego postępowania1.

Najczęściej raportowane działania niepożądane obejmują: wrzodziejące zapalenie jamy ustnej, leukopenię, nudności i wzdęcia. Inne często zgłaszane objawy to złe samopoczucie, nietypowe zmęczenie, dreszcze, gorączka, zawroty głowy i zmniejszona odporność na zakażenia2.

Znaczenie monitorowania i postępowania

Stosowanie kwasu folinowego podczas terapii wysokimi dawkami może przeciwdziałać lub łagodzić wiele działań niepożądanych. W przypadku oznak leukopenii zalecane jest tymczasowe przerwanie leczenia. Jeśli leczenie metotreksatem zostaje wznowione, należy to zrobić z zachowaniem szczególnej ostrożności, po dokładnym rozważeniu konieczności dalszego leczenia. Wymagana jest zwiększona czujność w odniesieniu do nawrotu toksyczności3.

Szczegółowe zestawienie działań niepożądanych leku Metotreksat Accord

Poniżej przedstawiono działania niepożądane według klasyfikacji układów i narządów oraz częstości występowania zgodnie z konwencją MedDRA<sup data-drug="Metotreksat Accord" data-section="Działania niepożądane" title="Klasyfikacja układów i narządów. Bardzo często (≥1/10). Często (≥1/100 do <1/10). Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100). Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000). Bardzo rzadko (4.

Klasyfikacja układów i narządów Bardzo często (≥1/10) Często (≥1/100 do <1/10) Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100) Rzadko (≥1/10 000 do <1/1000) Bardzo rzadko (<1/10 000) Częstość nieznana
Zakażenia i zarażenia pasożytnicze Herpes zoster Posocznica, zakażenia oportunistyczne (w niektórych przypadkach mogą być śmiertelne), zakażenia spowodowane przez wirus cytomegalii
Zaburzenia krwi i układu chłonnego Leukocytopenia, małopłytkowość i niedokrwistość Pancytopenia, agranulocytoza, zaburzenia hematopoezy Niedokrwistość megaloblastyczna Ciężki przebieg zahamowania szpiku kostnego, niedokrwistość aplastyczna, powiększenie węzłów chłonnych, eozynofilia i neutropenia, zaburzenia limfoproliferacyjne Krwotok, krwiak
Zaburzenia układu immunologicznego Reakcje rzekomoanafilaktyczne, alergiczne zapalenie naczyń Immunosupresja, hipogammaglobulinemia
Zaburzenia metabolizmu i odżywiania Cukrzyca
Zaburzenia psychiczne Bezsenność, zaburzenia poznawcze Psychoza
Zaburzenia układu nerwowego Ból głowy, zmęczenie, senność Zawroty głowy, dezorientacja, depresja, drgawki, encefalopatia Nasilone zaburzenia widzenia, zmiany nastroju, niedowłady, zaburzenia mowy w tym dyzartria i afazja, mielopatia Ból, osłabienie mięśni lub parestezje kończyn, miastenia, zmiany odczuwania smaku (metaliczny smak), odczyn oponowy (porażenie, wymioty), ostre aseptyczne zapalenie opon mózgowych
Zaburzenia oka Zaburzenia widzenia, niewyraźne widzenie Zapalenie spojówek, retinopatia, przemijająca ślepota/utrata wzroku, obrzęk wokół oczu, zapalenie powiek, łzawienie, światłowstręt
Zaburzenia serca Zapalenie osierdzia, wysięk osierdziowy, tamponada serca
Zaburzenia naczyniowe Zapalenie naczyń Niedociśnienie, zdarzenia zakrzepowo-zatorowe (zakrzepica tętnicza, zakrzepica mózgowa, zakrzepowe zapalenie żył, zakrzepica żył głębokich, zakrzepica żył siatkówki, zatorowość płucna) Obrzęk mózgu, wybroczyny
Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia Powikłania płucne wskutek śródmiąższowego zapalenia pęcherzyków płucnych/zapalenia płuc i związane z tym zgony Włóknienie płuc Zapalenie gardła, bezdech, astma oskrzelowa Zapalenie płuc wywołane przez Pneumocystis jirovecii, duszność, przewlekła obturacyjna choroba płuc, zakażenia w tym zapalenie płuc Wysięk w jamie opłucnowej, ostry obrzęk płuc
Zaburzenia żołądka i jelit Utrata łaknienia, nudności, wymioty, ból brzucha, zapalenie i owrzodzenia błony śluzowej jamy ustnej i gardła Biegunka (szczególnie w ciągu pierwszych 24-48 godzin po podaniu metotreksatu) Krwawienie z przewodu pokarmowego i owrzodzenie, zapalenie trzustki Zapalenie dziąseł, zapalenie jelit, smoliste stolce (krwawe stolce), zaburzenia wchłaniania Krwawe wymioty, toksyczne rozszerzenie okrężnicy
Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych (AlAT, AspAT, fosfataza zasadowa i bilirubina) Rozwój stłuszczenia, zwłóknienia i marskości wątroby, powikłania cukrzycy, zmniejszenie stężenia albumin w osoczu Ostre zapalenie wątroby i hepatotoksyczność Uaktywnienie przewlekłego zapalenia wątroby, ostre zwyrodnienie wątroby, zapalenie wątroby wywołane przez wirus opryszczki pospolitej, niewydolność wątroby
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej Osutka, rumień, świąd Pokrzywka, nadwrażliwość na światło, pigmentacja skóry, utrata włosów, wzrost guzków reumatycznych, półpasiec, bolesne zmiany blaszki łuszczycowej; ciężkie reakcje toksyczne: zapalenie naczyń, opryszczkowate wykwity skórne, zespół Stevensa-Johnsona, toksyczna martwica naskórka (zespół Lyella) Zwiększenie zmian barwnikowych paznokci, trądzik, wybroczyny, rumień wielopostaciowy, skórne wykwity rumieniowe Czyraczność, teleangiektazje, ostra zanokcica; nokardioza, histoplazmoza, grzybica wywołana przez Cryptococcus oraz rozsianie opryszczki Alergiczne zapalenie naczyń, zapalenie gruczołów potowych, łuszczenie się skóry (złuszczające zapalenie skóry), martwica skóry
Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej Osteoporoza, bóle stawów, bóle mięśni Złamanie przeciążeniowe Martwica kości szczęki (w przebiegu zaburzeń limfoproliferacyjnych)
Zaburzenia nerek i dróg moczowych Zapalenie i owrzodzenie pęcherza moczowego (z możliwym krwiomoczem), trudności w oddawaniu moczu Niewydolność nerek, skąpomocz, bezmocz, azotemia, hiperurykemia, zwiększenie stężenia kreatyniny i białkomocz
Zaburzenia układu rozrodczego i piersi Zapalenie i owrzodzenie pochwy Utrata libido, impotencja, oligospermia, zaburzenia menstruacji, upławy, bezpłodność, ginekomastia
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania Ciężkie reakcje alergiczne prowadzące do wstrząsu anafilaktycznego Gorączka, zaburzenia gojenia ran
Nowotwory łagodne, złośliwe i nieokreślone Chłoniaki (mogą ustąpić po zaprzestaniu leczenia metotreksatem)

Dodatkowo zgłaszano działania niepożądane o nieustalonej częstości: zapalenie płuc wywołane przez Pneumocystis jirovecii (w tym odwracalne przypadki), obumarcie płodu, uszkodzenia płodu i poronienia5.

Toksyczność ogólnoustrojowa i narządowa

Układ krwiotwórczy

Metotreksat może hamować hematopoezę i powodować niedokrwistość, niedokrwistość aplastyczną, pancytopenię, leukopenię, neutropenię i (lub) małopłytkowość. Lek należy podawać ostrożnie u pacjentów z nowotworami złośliwymi i czynnikami wpływającymi na hematopoezę. Podczas leczenia chorób nowotworowych metotreksat należy stosować tylko pod warunkiem, że potencjalne korzyści przewyższają ryzyko zahamowania czynności szpiku6.

Układ oddechowy

Choroby płuc spowodowane przez metotreksat, takie jak ostre lub przewlekłe śródmiąższowe zapalenie płuc, stanowią potencjalnie niebezpieczne powikłania, które mogą pojawić się w dowolnym czasie w trakcie leczenia. Działanie to, zgłaszane nawet podczas leczenia niskimi dawkami, nie zawsze jest w pełni odwracalne. Odnotowano przypadki zgonów7.

Objawy zajęcia płuc, takie jak suchy nieproduktywny kaszel, gorączka, bóle w klatce piersiowej, duszność, niedotlenienie i zmiany naciekowe na zdjęciu RTG płuc lub nieswoiste zapalenie płuc, mogą wskazywać na potencjalnie ciężkie uszkodzenia i wymagają przerwania leczenia oraz starannego zbadania. Należy wykluczyć możliwość zakażenia (w tym zapalenia płuc)8.

Układ pokarmowy

Jeśli wystąpią wymioty, biegunka lub zapalenie jamy ustnej z następczym odwodnieniem, leczenie metotreksatem należy przerwać do czasu ustąpienia dolegliwości. Może wystąpić krwotoczne zapalenie jelit i zgon spowodowany perforacją jelita. Metotreksat należy stosować z dużą ostrożnością u pacjentów z chorobą wrzodową i wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego9.

Zapaleniu jamy ustnej można zapobiec lub je złagodzić stosując płyny do płukania ust z kwasem foliowym10.

Wątroba

Leczenie metotreksatem wiąże się z potencjalnym ryzykiem ostrego zapalenia wątroby i przewlekłej hepatotoksyczności (zwłóknienie i marskość wątroby). Przewlekła toksyczność jest potencjalnie śmiertelna i występuje zwykle po długotrwałym stosowaniu (z reguły po upływie 2 lub więcej lat) oraz po całkowitej skumulowanej dawce większej niż 1,5 g. W badaniach pacjentów z łuszczycą, hepatotoksyczność była proporcjonalna do skumulowanej dawki i ulegała nasileniu pod wpływem alkoholizmu, nadwagi, cukrzycy i wieku11.

Przemijające zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych jest często obserwowane po leczeniu metotreksatem i zazwyczaj nie wymaga dostosowania leczenia. Istniejące nieprawidłowe wartości prób wątrobowych i/lub zmniejszenie stężenia albumin w osoczu może wskazywać na ciężkie uszkodzenie wątroby12.

Metotreksat może powodować uczynnienie zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu B i zaostrzenie zakażenia wirusem zapalenia wątroby typu C, w niektórych przypadkach zakończone zgonem. Badania kliniczne i laboratoryjne powinny być przeprowadzane w celu zbadania wszelkich przypadków choroby wątroby u pacjentów z wcześniejszym zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B lub C13.

W przypadku zaburzenia czynności wątroby, działania niepożądane metotreksatu (w szczególności zapalenie jamy ustnej) mogą ulec nasileniu14.

Nerki

Metotreksat może spowodować uszkodzenie nerek, które może doprowadzić do ostrej niewydolności nerek. Po leczeniu wysokimi dawkami czynność nerek może ulec pogorszeniu do takiego stopnia, że hamowane jest wydalanie metotreksatu, a w rezultacie może wystąpić ogólnoustrojowe działanie toksyczne metotreksatu15.

W celu zapobieżenia niewydolności nerek zaleca się:16

  • Alkalizację moczu
  • Przyjmowanie odpowiedniej ilości płynów (co najmniej 3 l/dobę)
  • Oznaczanie stężenia metotreksatu w surowicy
  • Regularne badanie czynności nerek

Skóra

Ciężkie, w niektórych przypadkach śmiertelne reakcje skórne, w tym martwica toksyczna naskórka (zespół Lyella), zespół Stevensa-Johnsona i rumień wielopostaciowy zgłaszano w ciągu kilku dni od leczenia doustnego, domięśniowego lub dożylnego metotreksatem podanym w dawce pojedynczej lub wielokrotnej17.

Popromienne zapalenie skóry i oparzenia słoneczne mogą ulec nasileniu po zastosowaniu metotreksatu18.

Ośrodkowy układ nerwowy

Istnieją doniesienia o wystąpieniu leukoencefalopatii po leczeniu dożylnym metotreksatem u pacjentów, którzy przeszli radioterapię czaszki i kręgosłupa. U dzieci z ostrą białaczką limfoblastyczną, leczonych umiarkowanie wysokimi dożylnymi dawkami metotreksatu (1 g/m²) zgłaszano niespodziewane zwiększenie częstości ciężkich przypadków neurotoksyczności, często w postaci uogólnionych lub ogniskowych napadów drgawek19.

Przewlekła leukoencefalopatia była również obserwowana u pacjentów leczonych podawanymi wielokrotnie dużymi dawkami metotreksatu z kwasem foliowym, nawet bez jednoczesnej radioterapii czaszki. Leukoencefalopatia występowała również u pacjentów otrzymujących metotreksat w postaci tabletek20.

U pacjentów poddawanych terapii z użyciem wysokich dawek zaobserwowano przejściowy ostry zespół neurologiczny, którego objawy mogą obejmować zaburzenia zachowania, ogniskowe objawy czuciowo-ruchowe, w tym przejściową ślepotę i nieprawidłowe odruchy21.

Przypadki neurologicznych działań niepożądanych, od bólu głowy do porażenia, śpiączki i epizodów udaropodobnych zgłaszano głównie u dzieci i młodzieży otrzymujących jednocześnie cytarabinę22.

Działania niepożądane po dokanałowym podaniu Metotreksatu

Podostra neurotoksyczność jest zazwyczaj odwracalna po zaprzestaniu leczenia metotreksatem23. Działania niepożądane po podaniu dokanałowym przedstawiono w poniższej tabeli:

Klasyfikacja układów i narządów Często (>1/100)
Zaburzenia ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego Ból głowy, chemiczne zapalenie pajęczynówki, podostra neurotoksyczność, martwicza demielinizacyjna leukoencefalopatia
Zaburzenia żołądka i jelit Nudności i wymioty
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania Gorączka

Powikłania po dokanałowym podaniu

Chemiczne zapalenie pajęczynówki może występować w kilka godzin po dokanałowym podaniu metotreksatu. Charakteryzuje się ono występowaniem:24

  • Bólu głowy
  • Bólu pleców
  • Sztywności karku
  • Wymiotów
  • Gorączki
  • Odczynu oponowego
  • Pleocytozy w płynie mózgowo-rdzeniowym podobnej do tej w bakteryjnym zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych

Zapalenie pajęczynówki zwykle ustępuje w ciągu kilku dni.

Podostra neurotoksyczność, częsta po wielokrotnym podaniu dokanałowym, wpływa głównie na funkcje motoryczne mózgu lub rdzenia kręgowego. Może wystąpić:25

  • Niedowład/porażenie kończyn dolnych z zajęciem jednego lub większej liczby korzeni nerwów rdzeniowych
  • Tetraplegia
  • Zaburzenia czynności móżdżku
  • Porażenie nerwów czaszkowych
  • Napady padaczkowe

Martwicza demielinizacyjna leukoencefalopatia może wystąpić kilka miesięcy lub lat po rozpoczęciu leczenia dokanałowego. Zaburzenie to charakteryzuje się postępującym pogorszeniem stanu neurologicznego z podstępnym początkiem, splątaniem, drażliwością i sennością. Ostatecznie może wystąpić ciężkie otępienie, zaburzenia mowy, ataksja, spastyczność, drgawki i śpiączka. Choroba może być śmiertelna26.

Leukoencefalopatia występuje głównie u pacjentów, którzy otrzymują duże dawki dokanałowo podawanego metotreksatu w połączeniu z radioterapią czaszki i (lub) ogólnoustrojowo podawanym metotreksatem27.

Po dokanałowym podaniu metotreksatu należy obserwować pacjenta pod kątem wystąpienia objawów neurotoksyczności (zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, przemijający lub trwały niedowład, encefalopatia)28.

Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego29.

Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane do:30

  • Podmiotu odpowiedzialnego
  • Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych
    • Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
    • Tel.: + 48 22 49 21 301
    • Faks: + 48 22 49 21 309
    • Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 19.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl