Mechanizm działania metotreksatu

Metotreksat należy do grupy farmakoterapeutycznej antagonistów kwasu foliowego o działaniu cytostatycznym, oznaczonej kodem ATC: L01BA01. Jego działanie farmakodynamiczne opiera się na hamowaniu procesów metabolicznych komórek, które są niezbędne do ich prawidłowego wzrostu i podziału.¹

Główny mechanizm działania polega na hamowaniu enzymu reduktazy dihydrofolianowej, co wynika z faktu, że metotreksat charakteryzuje się znacznie wyższym powinowactwem do tego enzymu niż jego naturalny substrat – kwas foliowy. Blokada ta prowadzi do zahamowania konwersji kwasu foliowego do jego aktywnej formy – kwasu tetrahydrofoliowego, który jest niezbędny w wielu procesach metabolicznych komórki.²

Specyficzność fazowa metotreksatu

Istotną cechą farmakodynamiczną metotreksatu jest jego specyficzność wobec fazy S cyklu komórkowego – fazy syntezy DNA. Oznacza to, że lek działa selektywnie na komórki znajdujące się w tym etapie cyklu komórkowego, w którym zachodzi replikacja materiału genetycznego.³

Konsekwencje metaboliczne działania metotreksatu

Zahamowanie aktywności reduktazy dihydrofolianowej przez metotreksat powoduje szereg istotnych zaburzeń metabolicznych w komórce:

• Blokada syntezy kwasu tetrahydrofoliowego, który jest niezbędnym kofaktorem w syntezie puryn i pirymidyn
• Zahamowanie syntezy DNA wskutek niedoboru nukleotydów
• Zablokowanie powstawania nowych komórek poprzez uniemożliwienie prawidłowego podziału komórkowego

Te procesy prowadzą ostatecznie do zatrzymania proliferacji komórkowej, co stanowi podstawę działania przeciwnowotworowego metotreksatu.⁴

Tkanki docelowe i selektywność działania

Działanie farmakodynamiczne metotreksatu nie jest jednakowe we wszystkich tkankach organizmu. Największą wrażliwość na ten lek wykazują tkanki charakteryzujące się szybką proliferacją komórkową, co jest związane z jego specyficznością do fazy S cyklu komórkowego.

Do tkanek wykazujących szczególną wrażliwość na działanie metotreksatu należą:

• Komórki nowotworowe – charakteryzujące się niekontrolowanym, przyspieszonym podziałem
• Komórki szpiku kostnego – odpowiedzialne za hematopoezę
• Komórki płodowe – wykazujące intensywną proliferację w okresie rozwoju prenatalnego
• Komórki nabłonka – szczególnie te o wysokim wskaźniku odnowy
• Komórki policzka i śluzówki jelit – podlegające ciągłej wymianie i regeneracji

Ta selektywność działania w stosunku do szybko dzielących się komórek stanowi podstawę zarówno działania terapeutycznego, jak i profilu działań niepożądanych metotreksatu.⁵

Parametry farmakodynamiczne produktu Metotreksat Accord

Produkt leczniczy Metotreksat Accord w postaci koncentratu do sporządzania roztworu do infuzji zawiera 100 mg metotreksatu w każdym ml roztworu, co zapewnia możliwość uzyskania odpowiedniego stężenia leku w zależności od objętości preparatu:⁶

Produkt Metotreksat Accord charakteryzuje się wartością pH w zakresie 7,0-9,0, co jest istotnym parametrem farmakodynamicznym, wpływającym na stabilność i rozpuszczalność substancji czynnej.⁷

Należy zwrócić uwagę, że produkt zawiera również 10,60 mg/ml (0,461 mmol/ml) sodu, co może mieć znaczenie u pacjentów z zaburzeniami gospodarki sodowej i należy uwzględnić to w kontekście ogólnego działania farmakodynamicznego produktu.⁸