Wpływ metotreksatu na płodność, ciążę i laktację

Metotreksat Accord (100 mg/ml, koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji) wymaga szczególnej uwagi w kontekście płodności, ciąży i laktacji ze względu na udowodnione działanie teratogenne oraz potencjalne ryzyko dla rozwijającego się płodu i niemowlęcia. Lekarze powinni przekazać pacjentkom pełne informacje dotyczące ryzyka oraz zalecanych środków ostrożności.¹

Antykoncepcja u kobiet w wieku rozrodczym

Dla kobiet w wieku rozrodczym przyjmujących metotreksat kluczowe jest zapobieganie ciąży. Pacjentki muszą stosować skuteczną metodę antykoncepcji w trakcie leczenia oraz przez co najmniej 6 miesięcy po jego zakończeniu. Przed rozpoczęciem terapii lekarz powinien:²

• Poinformować pacjentkę o ryzyku wad rozwojowych związanych z metotreksatem
• Definitywnie potwierdzić brak ciąży poprzez wykonanie testu ciążowego
• Udzielić porad dotyczących metod zapobiegania i planowania ciąży

Podczas terapii należy powtarzać wykonywanie testów ciążowych, jeśli jest to uzasadnione klinicznie, szczególnie po każdej przerwie w stosowaniu antykoncepcji.³

Antykoncepcja u mężczyzn

Chociaż nie ma jednoznacznych dowodów na obecność metotreksatu w nasieniu, badania na zwierzętach potwierdziły jego działanie genotoksyczne. W związku z tym nie można całkowicie wykluczyć ryzyka genotoksycznego wpływu na plemniki. Dane kliniczne dla mniejszych dawek (poniżej 30 mg/tydzień) nie wskazują na zwiększone ryzyko wad rozwojowych lub poronień w przypadku narażenia ojca, natomiast dla większych dawek brakuje wystarczających danych do oceny ryzyka.⁴

Jako środek ostrożności, lekarz powinien poinformować pacjentów aktywnych seksualnie, że oni lub ich partnerki powinni stosować niezawodne metody antykoncepcji w czasie leczenia oraz przez minimum 3 miesiące po zakończeniu przyjmowania metotreksatu. Mężczyźni przyjmujący metotreksat nie powinni być dawcami nasienia w trakcie terapii i przez 3 miesiące po jej zakończeniu.⁵

Metotreksat w ciąży

Stosowanie metotreksatu w okresie ciąży we wskazaniach nieonkologicznych jest bezwzględnie przeciwwskazane. We wskazaniach onkologicznych nie należy podawać metotreksatu w okresie ciąży, szczególnie w pierwszym trymestrze, chyba że korzyści z leczenia przewyższają potencjalne ryzyko dla płodu.⁶

Jeśli pacjentka zajdzie w ciążę w trakcie leczenia metotreksatem lub w ciągu sześciu miesięcy po jego zakończeniu, lekarz powinien:⁷

• Udzielić szczegółowych porad medycznych dotyczących ryzyka szkodliwego wpływu leczenia na dziecko
• Zlecić serię badań ultrasonograficznych w celu monitorowania prawidłowego rozwoju płodu

Ryzyko związane z metrotreksatem w ciąży

Badania kliniczne wykazały, że narażenie na metotreksat w ciąży wiąże się z istotnym wzrostem częstości występowania niepożądanych zdarzeń położniczych:⁸

W przypadku większych dawek metotreksatu (powyżej 30 mg/tydzień), typowych dla wskazań onkologicznych, przewiduje się jeszcze wyższy wskaźnik poronień samoistnych i wad wrodzonych.⁹

Do udokumentowanych skutków teratogennych metotreksatu u ludzi należą:¹⁰

• Śmierć płodu
• Poronienia
• Wady wrodzone dotyczące:
  • twarzoczaszki
  • układu krążenia
  • ośrodkowego układu nerwowego
  • kończyn
• Wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu płodu

Donoszono o przypadkach prawidłowej ciąży w sytuacjach, gdy zaprzestano stosowania metotreksatu przed zapłodnieniem.¹¹

Karmienie piersią

Metotreksat przenika do mleka kobiecego w stężeniach, które stanowią potencjalne zagrożenie dla zdrowia dziecka, nawet gdy lek stosowany jest w dawkach terapeutycznych. Z tego powodu karmienie piersią jest bezwzględnie przeciwwskazane w trakcie leczenia metotreksatem i musi zostać przerwane przed rozpoczęciem terapii.¹²

Wpływ na płodność

Metotreksat ma potwierdzony wpływ na spermatogenezę i oogenezę, co może prowadzić do czasowego lub trwałego zmniejszenia płodności. Obserwowane efekty obejmują:¹³

• Oligospermię (zmniejszenie liczby plemników)
• Zaburzenia miesiączkowania
• Brak miesiączki (amenorrhea)

W większości przypadków powyższe zaburzenia ustępują po przerwaniu leczenia, jednak w przypadku stosowania większych dawek metotreksatu istnieje ryzyko wystąpienia trwałych zaburzeń płodności ze względu na potencjalne działanie genotoksyczne.¹⁴

Lekarz powinien przed rozpoczęciem terapii we wskazaniach onkologicznych poinformować pacjentów o możliwości zabezpieczenia płodności:¹⁵

1. Kobietom planującym ciążę zaleca się konsultację w poradni genetycznej przed rozpoczęciem leczenia
2. Mężczyznom należy przedstawić możliwość kriokonserwacji nasienia przed rozpoczęciem terapii