Właściwości farmakodynamiczne olanzapiny

Olanzapina jest złożonym lekiem przeciwpsychotycznym, przeciwmaniakalnym oraz stabilizującym nastrój, charakteryzującym się szerokim spektrum działania farmakologicznego na różne układy receptorowe. Substancja ta należy do grupy farmakoterapeutycznej leków przeciwpsychotycznych z podgrupy diazepiny, oksazepiny, tiazepiny i oksepiny oraz posiada kod ATC: N05AH03.¹

Powinowactwo receptorowe

W badaniach przedklinicznych olanzapina wykazuje wysokie powinowactwo (Ki; < 100 nM) do wielu typów receptorów, w tym:

• Receptory serotoninowe: 5HT2A/2C, 5HT3, 5HT6
• Receptory dopaminowe: D1, D2, D3, D4, D5
• Receptory cholinergiczne muskarynowe: M1-M5
• Receptory α1-adrenergiczne
• Receptory histaminowe H1

Ten wieloreceptorowy profil wiązania przekłada się na obserwowane w badaniach behawioralnych na zwierzętach działanie antagonistyczne olanzapiny wobec receptorów serotoninowych, dopaminowych i cholinergicznych.<sup data-drug="Olanzapina Viatris" data-section="Właściwości farmakodynamiczne" title="W badaniach przedklinicznych olanzapina wykazywała powinowactwo (Ki; 2

Mechanizm działania farmakologicznego

Szczegółowe badania mechanizmu działania olanzapiny wykazały kilka istotnych cech odróżniających ją od klasycznych neuroleptyków:

• Większe powinowactwo do receptorów serotoninowych 5HT2 niż dopaminowych D2 w badaniach in vitro
• Wyższa aktywność wobec receptorów 5HT2 niż D2 w modelach in vivo
• Selektywne hamowanie pobudzającej czynności neuronów dopaminergicznych układu mezolimbicznego (A10)
• Minimalny wpływ na drogi w prążkowiu (A9) odpowiedzialne za czynności motoryczne
• Działanie przeciwpsychotyczne w dawkach niższych niż wywołujące katalepsję
• Efekt anksjolityczny (przeciwlękowy) – cecha nieobserwowana przy innych lekach przeciwpsychotycznych

Powyższe właściwości farmakodynamiczne mają istotne znaczenie kliniczne, gdyż wyjaśniają korzystny profil działania terapeutycznego olanzapiny przy jednoczesnym ograniczeniu działań niepożądanych związanych z aktywnością motoryczną.³

Badania obrazowe receptorów

Badania obrazowe z wykorzystaniem zaawansowanych technik neuroobrazowania dostarczyły dodatkowych informacji o mechanizmie działania olanzapiny:

• Badanie PET (pozytronowa tomografia emisyjna) u zdrowych ochotników po podaniu pojedynczej dawki 10 mg wykazało większe wysycenie receptorów serotoninowych 5HT2A niż dopaminergicznych D2
• Badanie SPECT (tomografia emisyjna pojedynczego fotonu) u pacjentów ze schizofrenią wykazało, że osoby odpowiadające na leczenie olanzapiną charakteryzują się mniejszym wysyceniem receptorów D2 w prążkowiu w porównaniu z pacjentami leczonymi rysperydonem i innymi lekami przeciwpsychotycznymi
• Profil wysycenia receptorów u pacjentów skutecznie leczonych olanzapiną był porównywalny do obserwowanego u pacjentów odpowiadających na leczenie klozapiną

Powyższe obserwacje mają istotne znaczenie kliniczne, gdyż korelują z profilem skuteczności i tolerancji olanzapiny, szczególnie w kontekście mniejszego ryzyka wystąpienia objawów pozapiramidowych.⁴

Skuteczność kliniczna olanzapiny

Skuteczność w schizofrenii

Skuteczność olanzapiny w leczeniu schizofrenii została potwierdzona w szeregu badań klinicznych wysokiej jakości:

• W dwóch z dwóch badań kontrolowanych placebo wykazano istotną statystycznie przewagę olanzapiny
• W dwóch z trzech badań porównawczych z innym lekiem przeciwpsychotycznym potwierdzono wyższą skuteczność olanzapiny
• Badania obejmowały łącznie ponad 2900 pacjentów ze schizofrenią
• Wykazano znaczącą poprawę zarówno w zakresie objawów pozytywnych (omamy, urojenia, dezorganizacja), jak i negatywnych (spłycenie afektu, wycofanie społeczne, zubożenie mowy)

Skuteczność olanzapiny dotyczy zatem pełnego spektrum objawów schizofrenii, co ma szczególne znaczenie kliniczne, gdyż objawy negatywne są zazwyczaj trudniejsze do leczenia niż pozytywne.⁵

Skuteczność w depresji towarzyszącej schizofrenii

Międzynarodowe badanie porównawcze z zastosowaniem podwójnie ślepej próby, obejmujące 1481 pacjentów z rozpoznaniem schizofrenii, zaburzeń schizoafektywnych i zaburzeń pokrewnych, którym towarzyszyły objawy depresyjne o różnym nasileniu (średnia wartość 16,6 w Skali Depresji Montgomery-Asberg), wykazało:

• Statystycznie istotną poprawę nastroju w stosunku do stanu początkowego (p = 0,001)
• Wyraźną przewagę olanzapiny (-6,0 punktów) nad haloperydolem (-3,1 punktów)

Wyniki te wskazują na dodatkowe korzyści ze stosowania olanzapiny u pacjentów z objawami depresyjnymi towarzyszącymi schizofrenii, co może przekładać się na lepszą współpracę w leczeniu i poprawę rokowania.⁶

Skuteczność w chorobie afektywnej dwubiegunowej

Olanzapina wykazuje wysoką skuteczność w leczeniu epizodów maniakalnych i mieszanych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej:

• W leczeniu ostrej manii – po 3 tygodniach terapii olanzapina przewyższała zarówno placebo, jak i walproinian sodu w redukcji objawów maniakalnych
• W porównaniu z haloperydolem – porównywalna skuteczność w zakresie remisji objawów manii i depresji po 6 i 12 tygodniach leczenia
• W leczeniu skojarzonym – dodanie olanzapiny (10 mg) do wcześniej stosowanej terapii litem lub walproinianem prowadziło do większej redukcji objawów manii niż monoterapia tymi lekami normotymicznymi po 6 tygodniach terapii

Dane te wskazują na wszechstronne działanie olanzapiny w różnych fazach i wariantach leczenia choroby afektywnej dwubiegunowej, zarówno w monoterapii, jak i w terapii skojarzonej.⁷

Zapobieganie nawrotom w chorobie afektywnej dwubiegunowej

Skuteczność olanzapiny w zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej została potwierdzona w długoterminowych badaniach klinicznych:

Przeprowadzone badania wskazują na skuteczność olanzapiny w zapobieganiu nawrotom choroby afektywnej dwubiegunowej porównywalną z tradycyjnymi lekami normotymicznymi, co daje lekarzom dodatkową opcję terapeutyczną szczególnie istotną u pacjentów nieprzystosowanych do terapii litem.⁸

Stosowanie u dzieci i młodzieży

Dane dotyczące skuteczności olanzapiny u pacjentów młodocianych (13-17 lat) są ograniczone i opierają się głównie na krótkoterminowych badaniach klinicznych:

• Schizofrenia – badania trwające 6 tygodni
• Choroba afektywna dwubiegunowa typu I (mania) – badania trwające 3 tygodnie
• Łącznie badaniami objęto mniej niż 200 pacjentów młodocianych
• Stosowano elastyczne dawkowanie olanzapiny od 2,5 mg do 20 mg/dobę

Istotnym aspektem stosowania olanzapiny u młodzieży jest odmienny profil działań niepożądanych w porównaniu z dorosłymi, w szczególności:

• Znacznie większy przyrost masy ciała
• Większe zmiany parametrów metabolicznych, w tym stężenia cholesterolu całkowitego, cholesterolu LDL, triglicerydów
• Większe zmiany stężenia prolaktyny

Należy podkreślić, że dane dotyczące bezpieczeństwa długotrwałego stosowania olanzapiny u dzieci i młodzieży są ograniczone, a dostępne informacje pochodzą głównie z otwartych, niekontrolowanych badań klinicznych. Ograniczenia te powinny być uwzględniane przy podejmowaniu decyzji o stosowaniu olanzapiny w tej grupie wiekowej.⁹