Morphea
Leczenie
Morfea, czyli twardzina ograniczona, to rzadkie idiopatyczne zapalenie skóry prowadzące do stwardnienia i zaniku tkanek. Choroba przebiega z aktywnymi zmianami zapalnymi, które po kilku latach ulegają inaktywacji, pozostawiając blizny i przebarwienia. Leczenie zależy od aktywności, głębokości i rozległości zmian oraz obecności objawów pozaskórnych. W terapii miejscowej stosuje się kortykosteroidy (stosowane przez 3-4 tygodnie), takrolimus 0,1% (dwa razy dziennie), kalcypotriol z okluzją oraz imikwimod 5% (3-5 razy tygodniowo). Fototerapia, zwłaszcza UVA1 o dawce średniej 50 J/cm2, jest skuteczna w uogólnionej i powierzchownej morfei, choć dostępność UVA1 jest ograniczona. UVB wąskopasmowe (310-311 nm) jest najczęściej stosowaną alternatywą, a schematy łączone z lekami miejscowymi mogą zwiększać efektywność.
Leczenie Morfei (Twardziny Ograniczonej)
Morfea, znana również jako twardzina ograniczona, jest rzadkim idiopatycznym zaburzeniem zapalnym, które powoduje zmiany stwardnieniowe w skórze. Pacjenci prezentują pojedyncze lub mnogie zmiany zapalne i stwardnieniowe, będące objawami aktywnej choroby. Zmiany te ostatecznie stają się nieaktywne, pozostawiając trwały zanik skóry, tkanek miękkich oraz zmiany pigmentacyjne1. Morfea zazwyczaj ustępuje samoistnie w ciągu kilku lat, często jednak pozostawiając blizny lub obszary ciemniejszej lub przebarwionej skóry2.
Dostępnych jest wiele opcji terapeutycznych dla aktywnej morfei, jednak dowody popierające skuteczność wielu z tych terapii są ograniczone. Większość pacjentów jest leczona poprzez obserwację, leki miejscowe, fototerapię lub ogólnoustrojową terapię immunosupresyjną. Poziom aktywności choroby, głębokość zajęcia tkanek, powierzchnia ciała objęta zmianami oraz obecność zaburzeń czynnościowych, manifestacji pozaskórnych lub zniekształceń kosmetycznych determinują najbardziej odpowiednie podejście do leczenia34.
Leczenie miejscowe
Leczenie miejscowe jest zalecane w przypadku powierzchownych i ograniczonych form morfei oraz może pomóc zmniejszyć świąd5. Opcje terapii miejscowej obejmują:
- Kortykosteroidy miejscowe – są najczęściej przepisywaną terapią (63% przypadków)6. Silne i bardzo silne kortykosteroidy miejscowe mogą pomóc zmniejszyć stan zapalny i zapobiec progresji. Mogą być stosowane przez 3-4 tygodnie7. Przy długotrwałym stosowaniu mogą jednak powodować ścieńczenie skóry8.
- Takrolimus – Takrolimus 0,1% maść stosowana dwa razy dziennie okazała się skuteczna jako monoterapia w ograniczonej morfei płytkowej w porównaniu z placebo w 12-tygodniowym, małym, podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniu9. Działa poprzez tłumienie uwalniania cytokin z komórek T10.
- Kalcypotriol (pochodna witaminy D) – Miejscowy kalcypotriol może być również korzystny, szczególnie gdy stosuje się nocną okluzję (np. folią) w celu zwiększenia penetracji leku11. Kalcypotriol jest syntetycznym analogiem witaminy D-3, który może prowadzić do zmiękczenia zmian morfei12.
- Połączenie kalcypotriolu z dipropionianem betametazonu również okazało się skuteczne13.
- Imikwimod 5% krem stosowany 3-5 razy tygodniowo wykazał zmniejszenie rumienia i stwardnienia zmian w małych seriach przypadków14.
Fototerapia
Fototerapia może zmiękczyć zmiany morfei i ma działanie przeciwzapalne15. Jest uważana za terapię pierwszego rzutu dla pacjentów z uogólnioną, powierzchowną morfeą, ze względu na niski profil działań niepożądanych w porównaniu z lekami immunosupresyjnymi16.
Istnieje wiele rodzajów fototerapii, w tym:
- UVB o wąskim spektrum (310-311 nm)
- UVB o szerokim spektrum
- UVA o szerokim spektrum (320-400 nm)
- UVA1 o długiej fali (340-400 nm, niska lub średnia dawka)
- Fotochemioterapia PUVA (psoralen plus UVA)17
Wszystkie metody okazały się korzystne, przy czym UVA jest najlepiej przebadaną do tej pory18. W randomizowanym badaniu porównującym skuteczność różnych form fototerapii w leczeniu morfei stwierdzono, że średnia dawka UVA1 (50 J/cm2) była znacznie bardziej skuteczna niż wąskopasmowe UVB19.
Jednak nie stwierdzono różnicy w skuteczności klinicznej między wąskopasmowym UVB a UVA1 o niskiej dawce (20 J/cm2) ani między UVA1 o średniej i niskiej dawce20. Mimo tych ustaleń, stosowanie UVA1 jest ograniczone, ponieważ tylko niektóre ośrodki akademickie mają jednostki UVA121.
Fototerapia UVB o wąskim spektrum, choć mniej skuteczna ze względu na ograniczoną penetrację skóry, może również być korzystna i jest najczęściej stosowaną metodą fototerapii u pacjentów22. Schematy łączące terapię UV z miejscowymi kortykosteroidami lub kalcypotriolem mogą być również lepsze niż każda metoda stosowana osobno23.
Leczenie ogólnoustrojowe
Terapia ogólnoustrojowa jest często wskazana dla pacjentów z rozległą aktywną morfeą, która szybko postępuje, powoduje znaczne zniekształcenia kosmetyczne lub towarzyszy jej manifestacja pozaskórna2425.
- Metotreksat (MTX) – Skuteczne leczenie ciężkiej i/lub szybko postępującej morfei z ogólnoustrojowymi kortykosteroidami (np. wysokie dawki dożylne metyloprednizolonu w comiesięcznych pulsach lub doustny prednizon w różnych odstępach czasu) w połączeniu z cotygodniową niską dawką metotreksatu (MTX) zostało opisane w kilku seriach przypadków26. Randomizowane, podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo badanie wykazało skuteczność terapii skojarzonej z doustnym prednizonem i metotreksatem u dzieci z aktywną morfeą27. Sam MTX może również być skuteczny i był z powodzeniem stosowany jako długoterminowa terapia zarówno u dorosłych, jak i u dzieci28. Aby zminimalizować ryzyko nawrotu, zalecany czas trwania leczenia MTX wynosi co najmniej 2 lata29.
- Mykofenolan mofetylu – okazał się alternatywnym środkiem dla metotreksatu30. Uważa się, że działa poprzez mechanizmy przeciwfibrotyczne31. Jest podawany w przypadkach, gdy metotreksat jest przeciwwskazany lub u pacjentów, którzy nie reagują na metotreksat32.
- Kortykosteroidy ogólnoustrojowe – mogą być pomocne w fazie zapalnej morfei, ale mają niewielkie korzyści dla ustalonego stwardnienia i nie są zalecane do długotrwałej monoterapii ze względu na ryzyko działań niepożądanych i tendencję do nawrotu po zaprzestaniu stosowania33.
- Hydroksychlorochina – stosowanie hydroksychlorochiny w leczeniu morfei było popierane, ale niewiele jest dokumentacji sukcesu w literaturze medycznej34. Jednak retrospektywne badanie 84 dorosłych z morfeą leczonych co najmniej 6 miesięcy hydroksychlorochiną wykazało, że 43% pacjentów uzyskało całkowitą odpowiedź, a tylko 7,1% nie odpowiedziało35.
- Inne terapie ogólnoustrojowe – W kilku raportach opisano odpowiedzi ciężkiej morfei na cyklosporynę i ewerolimus36. Bosentan wykazał korzyści w przypadku opornych owrzodzeń skórnych w morfei pandemicznej37.
Leki biologiczne i nowe terapie
Istnieją inne podejścia, które mają na celu zmianę środowiska zapalnego:
- Inhibitory JAK – Ruksolitynib wykazał poprawę fenotypu fibroblastów zapalnych in vitro oraz ustąpienie markerów zapalnych i objawów klinicznych u leczonych pacjentów, bez działań niepożądanych38.
- Abatacept – zgłoszono skuteczność w leczeniu morfei z głębokim zajęciem tkanek w małej serii przypadków39.
- Tocilizumab – zgłoszono skuteczność w leczeniu młodzieńczej morfei u pacjentów, którzy nie odpowiedzieli na metotreksat/mykofenolan w małych seriach przypadków i raportach40. Ostatnio zgłaszano również korzyści u pacjentów z następującymi wariantami morfei, które były oporne na standardowe terapie: młodzieńcza twardzina ograniczona, morfea pansklerotyczna, ECDS i zespół Parry-Romberga oraz uogólniona morfea wywołana inhibitorami punktów kontrolnych41.
- Inne leki biologiczne – obejmują inhibitory TNF-alfa, imatynib i talidomid (induktor interleukiny 12 i czynnika martwicy nowotworu alfa)42.
Fizjoterapia i terapia zajęciowa
Fizjoterapia może być kluczowa dla osób, które mają przykurcze stawów lub głębsze zajęcie mięśni i stawów43. Konsultacja z fizjoterapeutą i terapeutą zajęciowym oraz program fizjoterapii są niezwykle ważne w utrzymaniu zakresu ruchu i funkcji kończyn u pacjentów z liniową lub głęboką morfeą, która przecina linie stawów44.
Programy terapii zazwyczaj obejmują bierne rozciąganie, wzmacnianie mięśni i szyny spoczynkowe45. Jeśli choroba wpływa na stawy, fizjoterapia może pomóc zachować zakres ruchu46.
Leczenie chirurgiczne
Chirurgia ortopedyczna może być wskazana, jeśli pacjenci rozwijają deformacje stawów i kości jako następstwa liniowej lub głębokiej morfei47. Takie interwencje chirurgiczne obejmują uwolnienie przykurczów stawów i procedury wydłużania kończyn48.
Dermatolodzy i chirurdzy plastyczni mogą pomóc skorygować deformacje spowodowane zanikiem tkanki podskórnej49. Rekonstrukcja twarzy i skóry głowy może być korzystna dla pacjentów z cięciem szabli (en coup de sabre) i zespołem Parry-Romberga, z możliwym zastosowaniem ekspansji tkanek i implantów kości autologicznej, tłuszczu lub materiałów syntetycznych50.
Chirurgia plastyczna może być również stosowana w przypadku głębszych form morfei, w szczególności w przypadku en coup de sabre51. Przeszczepy tłuszczu autologicznego mogą być rozważane w przypadku en coup de sabre po ustąpieniu aktywnej fazy choroby52.
Podejście terapeutyczne w zależności od typu morfei
Wybór leczenia zależy od typu morfei, aktywności choroby, głębokości zajęcia tkanek i stopnia progresji53:
Morfea ograniczona (płytkowa)
Dla pacjentów z ograniczonymi zmianami płytkowymi zalecane jest leczenie miejscowe lub lokalna fototerapia54:
- Takrolimus miejscowo dwa razy dziennie55
- Kortykosteroidy miejscowe
- Kalcypotriol miejscowo
- Imikwimod 5%
- Fototerapia UVB dla powierzchownego zajęcia skóry56
Morfea liniowa
Morfea liniowa, szczególnie na głowie lub kończynach, często wymaga bardziej agresywnego leczenia immunosupresyjnego57:
- Metotreksat w połączeniu z krótkim kursem kortykosteroidów ogólnoustrojowych jako terapia pierwszego rzutu58
- Mykofenolan mofetylu jako alternatywa dla metotreksatu
- Fotochemioterapia dla głębszego zajęcia skóry59
Morfea uogólniona
Uogólniona morfea zazwyczaj nie nadaje się do terapii miejscowej ze względu na duży obszar zajęty, dlatego zwykle wymagana jest fototerapia lub immunosupresja60:
- UVA1 lub wąskopasmowe UVB
- Metotreksat z lub bez ogólnoustrojowych kortykosteroidów
- Mykofenolan mofetylu jako alternatywa
Morfea głęboka
Głęboka morfea płytkowa może wymagać fototerapii lub ogólnoustrojowej immunosupresji z metotreksatem i sterydami61. W przypadku opornych przypadków można rozważyć:
- Mykofenolan mofetylu
- Tocilizumab
- Abatacept
- IVIG (immunoglobulina dożylna)62
Monitorowanie leczenia
Progresja choroby i odpowiedź na leczenie mogą być monitorowane za pomocą zdjęć, narzędzia do oceny skórnej twardziny ograniczonej (LoSCAT) i innych wysoce specjalistycznych testów, takich jak termografia w podczerwieni63.
Zaleca się przedłużone kursy leczenia ogólnoustrojowego trwające 4 do 5 lat lub dłużej, aby zminimalizować ryzyko nawrotu64. Jednak wskaźniki nawrotów po przerwaniu leczenia są wysokie, w zakresie 30-40%65.
Dodatkowe wskazówki terapeutyczne
- Leczenie działa najlepiej w chorobie zapalnej66.
- Terapia skierowana na zmniejszenie aktywności zapalnej we wczesnej chorobie jest bardziej skuteczna niż próby zmniejszenia stwardnienia w dobrze ugruntowanych zmianach6768.
- Wszystkim pacjentom będzie mniej swędzić i pojawią się mniej objawów, jeśli zmiany morfei będą utrzymywane w nawilżeniu69.
- Ekspozycja na słońce może być pomocna w przypadku zmian morfei, ale nie należy przesadzać. Dziesięć do 15 minut ekspozycji na południowe światło słoneczne dwa do trzech razy w tygodniu może poprawić zmiany morfei70.
- Ważne jest, aby znaleźć gruby krem nawilżający, który pacjent będzie komfortowo stosował dwa razy dziennie, aby zmniejszyć objawy71.
Podsumowując, leczenie morfei powinno być zindywidualizowane i zależeć od podtypu choroby, aktywności, głębokości zajęcia tkanek i potencjału do powodowania zaburzeń funkcjonalnych. Wcześniejsze rozpoczęcie leczenia może pomóc spowolnić rozwój nowych zmian i pozwolić lekarzowi na identyfikację i leczenie powikłań, zanim się nasilą72. Ważne jest również, aby zrozumieć, że morfea jest chorobą przewlekłą charakteryzującą się okresowymi nawrotami i okresami remisji, dlatego potrzebne są nowe strategie leczenia i długoterminowe badania kontrolne73.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.