Morphea
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Morfea, czyli twardzina ograniczona, to rzadka choroba autoimmunologiczna tkanki łącznej o rocznej zapadalności 0,4-2,7/100 000, charakteryzująca się zapaleniem i włóknieniem skóry oraz tkanek głębszych. Przebieg choroby jest zróżnicowany w zależności od podtypu: morfea plackowata ma zwykle samoograniczający się charakter z aktywnością trwającą średnio 3-5 lat, morfea linijna cechuje się dłuższym czasem trwania i wyższym ryzykiem nawrotów, natomiast morfea uogólniona i głęboka wiążą się z gorszym rokowaniem i większą chorobowością. Dodatnie miano ANA oraz postać uogólniona korelują z cięższym przebiegiem. Wśród powikłań wymienia się przykurcze stawów, deformacje, manifestacje neurologiczne i okulistyczne, a także ryzyko raka kolczystokomórkowego w rzadkich przypadkach. Wskaźniki przeżycia nie odbiegają od populacji ogólnej, jednak ciężkie postacie mogą prowadzić do trwałej niepełnosprawności, a w wyjątkowych sytuacjach do zgonu.
Morfea – Prognozy (przewidywanie przebiegu choroby)
Morfea (twardzina ograniczona) to rzadka choroba autoimmunologiczna tkanki łącznej o rocznej zapadalności 0,4-2,7 przypadków na 100 000 osób, charakteryzująca się procesem zapalnym i włóknieniem skóry oraz tkanek położonych głębiej.12 Ocena rokowania w przypadku morfei jest złożona, a przewidywanie przebiegu choroby może być utrudnione ze względu na różnorodność jej manifestacji klinicznych oraz indywidualny przebieg u poszczególnych pacjentów.
Naturalny przebieg choroby
U zdecydowanej większości pacjentów z morfeą choroba samoistnie wygasa w ciągu 3-5 lat, niezależnie od zastosowanego leczenia.34 Morfea w postaci powierzchownej ograniczonej zazwyczaj ma charakter samoograniczający się, a poszczególne zmiany stopniowo ustępują. Średni czas aktywności choroby w przypadku pojedynczej zmiany wynosi 3-5 lat, jednakże u pacjentów mogą pojawiać się nowe zmiany w ciągu całego życia.5
Przebieg choroby może się różnić w zależności od podtypu morfei:
- Morfea plackowata (ograniczona) – zwykle ma najlepsze rokowanie z tendencją do samoistnego ustępowania6
- Morfea linijna – zmiany utrzymują się dłużej niż w postaci plackowatej, choć z czasem często następuje poprawa. Charakteryzuje się wyższym wskaźnikiem nawrotów w porównaniu z innymi wariantami7
- Morfea uogólniona – wiąże się z gorszym rokowaniem, progresją choroby lub przebiegiem nawracająco-remisyjnym8
- Morfea głęboka – może powodować znaczną chorobowość, szczególnie u dzieci9
- Morfea pansklerodermatyczna u dzieci – rzadka, agresywna i okaleczająca odmiana morfei głębokiej, rozpoczynająca się przed 14. rokiem życia, charakteryzująca się nieubłaganą progresją i ciężką niepełnosprawnością10
Czynniki prognostyczne
Zidentyfikowano kilka czynników, które mogą wpływać na rokowanie u pacjentów z morfeą:
- Początkowa prezentacja w postaci morfei uogólnionej jest związana z gorszym rokowaniem11
- Dodatnie miano przeciwciał przeciwjądrowych (ANA) na początku choroby wiąże się z gorszym rokowaniem12
- Podtyp liniowy może nawracać i aktywować się ponownie, pozostawać bez zmian lub z czasem rozszerzać się13
- Wskaźniki nawrotów są generalnie wyższe u dzieci z morfeą niż u dorosłych (27% vs 17%)14
Ciężkość choroby i powikłania
Morfea zazwyczaj ma łagodny, samoograniczający się przebieg. Wskaźniki przeżycia pacjentów z morfeą nie różnią się od wskaźników dla populacji ogólnej.15 Typowo morfea nie zmienia długości życia pacjentów.16 Jednakże w rzadkich, ciężkich postaciach morfei mogą wystąpić długotrwałe niepełnosprawności, a w skrajnie rzadkich przypadkach może dojść do zgonu.17
Potencjalne powikłania w zależności od podtypu morfei obejmują:
- W morfei linijnej i głębokiej:
- W morfei twarzoczaszkowej (np. en coup de sabre, zespół Parry-Romberga):
- W morfei pansklerodermatycznej:
- Przy znacznym zajęciu ściany klatki piersiowej:
- Trudności w oddychaniu z powodu zwężenia klatki piersiowej29
Depresja i lęk są powszechne wśród pacjentów z morfeą i korelują z rozległością zajęcia skóry.30
Wpływ leczenia na rokowanie
Wczesna identyfikacja aktywności choroby i rozpoczęcie odpowiedniego leczenia ma kluczowe znaczenie dla ograniczenia uszkodzeń w morfei.31 Nieleczona aktywna morfea może prowadzić do trwałych deformacji i upośledzenia funkcji, dlatego wczesna diagnoza i leczenie są niezbędne, aby zminimalizować uszkodzenia.32
Aktywność choroby u pacjentów z morfeą zazwyczaj poprawia się pod wpływem leczenia, jednak konieczne jest długoterminowe monitorowanie, ponieważ przebieg choroby może się nasilać i słabnąć, szczególnie u osób z podtypem uogólnionym.33
Obecnie najczęściej stosowanymi terapiami w morfei są:
- Metotreksat w połączeniu z ogólnoustrojowymi kortykosteroidami – leczenie to zostało prospektywnie zbadane u dużej liczby pacjentów z pozytywnymi wynikami klinicznymi34
- Fototerapia UVA1 – wraz z szerokopasmowym UVA, PUVA i NBUVB przynosi korzyści pacjentom z morfeą, przy czym UVA1 w wysokiej dawce jest prawdopodobnie najbardziej skuteczną opcją35
Do tej pory metotreksat w połączeniu z ogólnoustrojowymi kortykosteroidami oraz UVA1 mają najbardziej przekonujące dane potwierdzające ich stosowanie.36 Jednak te leki immunosupresyjne nie są specyficzne dla choroby, a ich długotrwałe stosowanie wiąże się z wieloma działaniami niepożądanymi.37
Dalsze postępowanie po ustabilizowaniu choroby
Po przejściu aktywnych zmian w stan nieaktywny, leczenie koncentruje się na poprawie jakości życia poprzez rozwiązywanie problemów kosmetycznych i funkcjonalnych.38 Uszkodzenia, które pozostają po ustąpieniu aktywności choroby, obejmują zaniki, zmiany pigmentacji i upośledzenie funkcji.39
Perspektywy na przyszłość
Istnieje kilka obiecujących kierunków badań nad morfeą, które mogą wpłynąć na poprawę rokowania w przyszłości:
- Trwają badania nad imatynibem dla pacjentów z morfeą, a wyniki są oczekiwane40
- Niedawno zakończone badanie bezpieczeństwa tofacytinibu wykazało tendencję do poprawy zwłóknienia skóry bez znaczących skutków ubocznych w ciągu sześciu miesięcy41
- Trwa 5-letnie otwarte badanie oceniające terapię deplecji limfocytów B rytuksymabem u pacjentów z morfeą42
Istnieje krytyczna potrzeba jaśniejszego zdefiniowania patogenezy morfei w celu zidentyfikowania obiecujących celów dla badań mechanistycznych i rozwoju terapeutycznego.43 Lepsze zrozumienie patogenezy choroby pozwoli na udoskonalenie miar wyników oraz opracowanie celów terapeutycznych i nowych biomarkerów.44
Ocena wyniku leczenia
Brak terapii opartych na dowodach w przypadku morfei wynika częściowo z braku powszechnie stosowanej zwalidowanej miary wyników.45 Narzędzie do oceny skórnej twardziny ograniczonej (Localized Scleroderma Cutaneous Assessment Tool, LoSCAT) jest obiecującym, niedawno zwalidowanym narzędziem do oceny skóry, które umożliwia rozróżnienie między aktywnością a uszkodzeniem, jest wrażliwe na zmiany i nie wymaga dodatkowego sprzętu.46 LoSCAT wydaje się być obecnie najbardziej obiecującą miarą wyników w morfei, biorąc pod uwagę łatwość użycia, możliwość zastosowania w klinice bez dodatkowych instrumentów lub obrazowania oraz dobrą wiarygodność między i wewnątrz oceniających.47
Pomimo obiecujących wyników, potrzebna jest dalsza praca, aby lepiej zwalidować te miary przed ich zastosowaniem w klinice i środowiskach badawczych.48
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.