Działania niepożądane
Dienogest

Dienogest, progestagen czwartej generacji, stosowany jest zarówno w monoterapii (2 mg) jak i w preparatach złożonych z estrogenami (etynyloestradiol lub estradiol). Charakteryzuje się silnym działaniem progestagennym i umiarkowanym antyandrogennym, bez aktywności androgennej, mineralokortykoidowej czy glukokortykoidowej. Wskazania obejmują leczenie endometriozy, bolesnych miesiączek, doustną antykoncepcję oraz umiarkowany trądzik u kobiet. Najczęstsze działania niepożądane to ból głowy (9,0%), dyskomfort piersi (5,4%), obniżony nastrój (5,1%) oraz trądzik (5,1%). Charakterystyczne są zmiany profilu krwawień menstruacyjnych, z częstością braku miesiączki wzrastającą z 1,7% do 28,2% po 4 okresach referencyjnych 90-dniowych, oraz spadkiem częstości i długości krwawień nieregularnych i przedłużonych. Profil działań niepożądanych obejmuje także zaburzenia psychiczne, metaboliczne, neurologiczne, skórne, żołądkowo-jelitowe i układu rozrodczego, z ryzykiem ciężkich powikłań zakrzepowo-zatorowych głównie przy preparatach złożonych z etynyloestradiolem.

  1. Działania niepożądane dienogestu – wprowadzenie
  2. Najczęstsze działania niepożądane dienogestu
    1. Zmiany profilu krwawień menstruacyjnych
  3. Systematyka działań niepożądanych dienogestu
  4. Ciężkie działania niepożądane
    1. Zakrzepica żylna i tętnicza
    2. Ryzyko raka piersi
    3. Zmniejszenie gęstości mineralnej kości u młodzieży
    4. Inne poważne działania niepożądane
  5. Bezpieczeństwo preparatów z dienogestem w porównaniu do innych hormonalnych środków antykoncepcyjnych
  6. Zestawienie działań niepożądanych dienogestu według częstości występowania
  7. Podsumowanie bezpieczeństwa stosowania dienogestu
    1. Kolejne rozdziały

Działania niepożądane dienogestu – wprowadzenie

Dienogest jest syntetycznym progestagenem czwartej generacji, który występuje w różnych preparatach farmaceutycznych, zarówno jako monoterapia (tabletki zawierające zwykle 2 mg dienogestu), jak i w preparatach złożonych z estrogenami (najczęściej z etynyloestradiolem lub estradiolem). Dienogest charakteryzuje się silnym działaniem progestagennym oraz umiarkowanym działaniem antyandrogennnym, bez istotnej aktywności androgennej, mineralokortykoidowej czy glukokortykoidowej. W zależności od postaci leku, dienogest stosowany jest w leczeniu endometriozy, bolesnych miesiączek, doustnej antykoncepcji oraz w leczeniu trądziku o umiarkowanym nasileniu u kobiet. Podobnie jak w przypadku innych leków hormonalnych, stosowanie dienogestu wiąże się z ryzykiem wystąpienia różnych działań niepożądanych, które mogą mieć istotny wpływ na jakość życia pacjentek oraz bezpieczeństwo terapii.12

Najczęstsze działania niepożądane dienogestu

Na podstawie danych z badań klinicznych, najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi podczas leczenia dienogestem są:3

  • Ból głowy (9,0%)
  • Dyskomfort piersi (5,4%)
  • Obniżony nastrój (5,1%)
  • Trądzik (5,1%)

4

W przypadku złożonych preparatów zawierających dienogest i etynyloestradiol, profil działań niepożądanych może się nieznacznie różnić. W tych przypadkach często zgłaszanymi działaniami niepożądanymi są również ból piersi, nieregularne krwawienia z odstawienia, krwawienia śródcykliczne oraz nudności.5

Zmiany profilu krwawień menstruacyjnych

Jednym z najbardziej charakterystycznych działań niepożądanych dienogestu, zwłaszcza w monoterapii, są zmiany profilu krwawień menstruacyjnych. U większości pacjentek leczonych dienogestem występują różne zaburzenia krwawień, które można podzielić na kilka kategorii. Profil krwawień menstruacyjnych oceniano systematycznie za pomocą dzienniczków pacjentek i analizowano przy użyciu metody WHO 90-dniowego okresu referencyjnego.6

Podczas pierwszych 90 dni leczenia dienogestem występowały następujące profile krwawienia:

  • Brak miesiączki (1,7%)
  • Rzadkie krwawienia (27,2%)
  • Częste krwawienia (13,4%)
  • Nieregularne krwawienia (35,2%)
  • Przedłużone krwawienia (38,3%)
  • Prawidłowe krwawienia (19,7%)

7

Interesujące jest to, że profil krwawień zmienia się wraz z czasem trwania leczenia. Podczas czwartego okresu referencyjnego obserwowano:

  • Brak miesiączki (28,2%) – znaczny wzrost
  • Rzadkie krwawienia (24,2%) – niewielki spadek
  • Częste krwawienia (2,7%) – znaczny spadek
  • Nieregularne krwawienia (21,5%) – znaczny spadek
  • Przedłużone krwawienia (4,0%) – znaczny spadek
  • Prawidłowe krwawienia (22,8%) – niewielki wzrost

8

Te dane wskazują, że w miarę stosowania dienogestu zaburzenia krwawień mają tendencję do poprawy – znacząco spada częstość i długość krwawień, a wzrasta odsetek kobiet bez miesiączki lub z prawidłowymi krwawieniami. Warto zaznaczyć, że zmiany profilu krwawienia menstruacyjnego były rzadko zgłaszane przez pacjentki jako działanie niepożądane.9

Systematyka działań niepożądanych dienogestu

Działania niepożądane dienogestu można uporządkować według układów i narządów zgodnie z klasyfikacją MedDRA. Poniżej zaprezentowano tabelę działań niepożądanych z podziałem na te występujące często (≥1/100 do <1/10) oraz niezbyt często (≥1/1000 do <1/100), na podstawie danych z badań klinicznych obejmujących 332 pacjentki.

Klasyfikacja układów i narządów Często (≥1/100 do <1/10) Niezbyt często (≥1/1000 do <1/100)
Zaburzenia krwi i układu chłonnego niedokrwistość
Zaburzenia metabolizmu i odżywiania zwiększenie masy ciała zmniejszenie masy ciała, wzmożone łaknienie
Zaburzenia psychiczne obniżony nastrój, zaburzenia snu, nerwowość, utrata libido, zmiany nastroju lęk, depresja, nagłe zmiany nastroju
Zaburzenia układu nerwowego ból głowy migrena, zachwianie równowagi autonomicznego układu nerwowego, zaburzenia uwagi
Zaburzenia oka suche oko
Zaburzenia ucha i błędnika szumy uszne
Zaburzenia serca nieswoiste zaburzenia układu krążenia, kołatanie serca
Zaburzenia naczyniowe niedociśnienie tętnicze
Zaburzenia układu oddechowego duszności
Zaburzenia żołądka i jelit nudności, ból brzucha, wzdęcia z oddawaniem gazów, rozdęcie brzucha wymioty, biegunka, zaparcia, dyskomfort w brzuchu, zapalenie żołądka i jelit, zapalenie dziąseł
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej trądzik łysienie, sucha skóra, wzmożona potliwość, świąd, hirsutyzm, łamliwość paznokci, łupież, zapalenie skóry, nieprawidłowy wzrost włosów, reakcja nadwrażliwości na światło, zaburzenia pigmentacji
Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe ból pleców ból kości, kurcze mięśni, ból kończyn, uczucie ciężkości kończyn
Zaburzenia nerek i dróg moczowych zakażenie dróg moczowych
Zaburzenia układu rozrodczego i piersi dyskomfort piersi, torbiel jajnika, uderzenia gorąca, krwawienie z macicy i/lub pochwy (w tym plamienia) kandydoza pochwy, suchość sromu i pochwy, wydzielina z narządu rodnego, ból w obrębie miednicy, zanikowe zapalenie sromu i pochwy, guz piersi, dysplazja włóknisto-torbielowata sutka, stwardnienie piersi
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania osłabienie drażliwość, obrzęk

1011

Ciężkie działania niepożądane

Wśród ciężkich działań niepożądanych związanych ze stosowaniem preparatów zawierających dienogest (szczególnie w skojarzeniu z estrogenami) należy wymienić przede wszystkim zaburzenia zakrzepowo-zatorowe.12

Zakrzepica żylna i tętnicza

U kobiet stosujących złożone hormonalne środki antykoncepcyjne zawierające dienogest i etynyloestradiol odnotowano zwiększone ryzyko zakrzepicy żył i tętnic oraz zdarzeń zakrzepowo-zatorowych, w tym:13

  • Zawału mięśnia sercowego
  • Udaru
  • Przemijającego napadu niedokrwiennego
  • Zakrzepicy żylnej
  • Zatorowości płucnej

14

Ryzyko zakrzepicy żylnej podczas stosowania hormonalnej terapii zastępczej (HTZ) z użyciem dienogestu w połączeniu z estradiolem jest szacowane na 1,3-3-krotny wzrost względnego ryzyka wystąpienia zakrzepicy żylnej (VTE), tj. zakrzepicy żył głębokich lub zatorowości płucnej. Wystąpienie przypadków zakrzepicy jest bardziej prawdopodobne w pierwszym roku stosowania terapii hormonalnej.15

Ryzyko raka piersi

Liczba przypadków rozpoznania raka piersi u kobiet stosujących złożone doustne środki antykoncepcyjne zawierające dienogest i etynyloestradiol jest nieznacznie zwiększona. W związku z tym, że rak piersi występuje rzadko u kobiet w wieku poniżej 40 lat, to liczba rozpoznań jest niewielka w stosunku do całkowitego ryzyka raka piersi. Związek przyczynowo-skutkowy raka piersi ze stosowaniem złożonych doustnych środków antykoncepcyjnych nie jest jednoznacznie ustalony.16

W przypadku stosowania HTZ z dienogestem w połączeniu z estradiolem, ryzyko raka piersi jest bardziej precyzyjnie określone. U kobiet stosujących złożoną terapię estrogenowo-progestagenową przez ponad 5 lat ryzyko zdiagnozowania raka piersi wzrasta 2-krotnie. Poziom ryzyka zależy od czasu stosowania HTZ.17

Zmniejszenie gęstości mineralnej kości u młodzieży

Ważnym działaniem niepożądanym dienogestu, obserwowanym zwłaszcza u młodych pacjentek, jest zmniejszenie gęstości mineralnej kości (BMD). W niekontrolowanym badaniu klinicznym z udziałem 111 dorastających kobiet (w wieku od 12 do <18 lat) leczonych dienogestem, u 103 pacjentek wykonano pomiary BMD. Po 12 miesiącach stosowania około 72% uczestniczek tego badania miało zmniejszoną BMD w odcinku lędźwiowym kręgosłupa (L2-L4).18

Inne poważne działania niepożądane

Wśród innych poważnych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem złożonych hormonalnych środków antykoncepcyjnych zawierających dienogest należy wymienić:19

  • Nowotwory wątroby (łagodne i złośliwe)
  • Zaburzenia czynności wątroby
  • Nadciśnienie tętnicze
  • Hipertriglicerydemia (wzrasta ryzyko zapalenia trzustki)
  • Zmiany tolerancji glukozy lub wpływ na obwodową insulinooporność
  • Rak szyjki macicy
  • Nasilenie objawów dziedzicznego obrzęku naczynioruchowego

20

Ponadto obserwowano wystąpienie lub nasilenie stanów, których związek ze stosowaniem złożonych doustnych środków antykoncepcyjnych nie został jednoznacznie wyjaśniony:

  • Żółtaczka i/lub świąd związany z cholestazą
  • Powstawanie kamieni żółciowych
  • Porfiria
  • Toczeń rumieniowaty układowy
  • Zespół hemolityczno-mocznicowy
  • Pląsawica Sydenhama
  • Opryszczka ciężarnych
  • Utrata słuchu związana z otosklerozą
  • Choroba Leśniowskiego-Crohna
  • Wrzodziejące zapalenie jelita grubego
  • Ostuda (przebarwienia skóry)

21

Bezpieczeństwo preparatów z dienogestem w porównaniu do innych hormonalnych środków antykoncepcyjnych

Profil działań niepożądanych dienogestu jest zbliżony do innych nowoczesnych progestagenów czwartej generacji. Dienogest charakteryzuje się umiarkowanym działaniem antyandorgennym, co może przekładać się na jego korzystny wpływ w leczeniu trądziku, ale jednocześnie może być związane z takimi działaniami niepożądanymi jak obniżenie nastroju czy utrata libido.22

W przypadku złożonych preparatów zawierających dienogest i etynyloestradiol, ryzyko zakrzepowo-zatorowe jest zbliżone do innych złożonych hormonalnych środków antykoncepcyjnych zawierających inne progestageny. Natomiast preparaty dienogestu stosowane w monoterapii (2 mg) nie wykazują zwiększonego ryzyka zakrzepowo-zatorowego, co może być istotną zaletą w porównaniu do złożonych środków hormonalnych.23

Zestawienie działań niepożądanych dienogestu według częstości występowania

Poniższa tabela przedstawia zbiorcze podsumowanie najważniejszych działań niepożądanych dienogestu, uporządkowanych według częstości występowania oraz nasilenia.

Częstość Działania niepożądane Opis i nasilenie
Często występujące (≥1/100 do <1/10) Ból głowy Najczęstsze działanie niepożądane, występujące u ok. 9% pacjentek. Zazwyczaj o łagodnym lub umiarkowanym nasileniu.
Dyskomfort/ból piersi Występuje u ok. 5,4% pacjentek. Zwykle ustępuje podczas kontynuacji leczenia.
Obniżony nastrój Występuje u ok. 5,1% pacjentek. Może prowadzić do depresji lub zaburzeń snu.
Zmiany profilu krwawienia Plamienia, nieregularne krwawienia, przedłużone krwawienia, brak miesiączki. Szczególnie częste w początkowym okresie leczenia.
Niezbyt często występujące (≥1/1000 do <1/100) Zaburzenia psychiczne Depresja, lęk, zaburzenia snu, utrata libido.
Zaburzenia skórne Trądzik, łysienie, suchość skóry, nadmierna potliwość, świąd, hirsutyzm.
Zaburzenia żołądkowo-jelitowe Nudności, wymioty, ból brzucha, wzdęcia, biegunka, zaparcia.
Rzadko występujące (≥1/10 000 do <1/1000) Nowotwory łagodne Mięśniak gładkokomórkowy macicy, tłuszczak piersi.
Zaburzenia metaboliczne Zmiany masy ciała, zaburzenia gospodarki lipidowej.
Potencjalnie ciężkie działania niepożądane (złożone preparaty) Zakrzepica żylna i tętnicza Zawał mięśnia sercowego, udar, zakrzepica żył głębokich, zatorowość płucna.
Nowotwory Nieznacznie zwiększone ryzyko raka piersi, nowotwory wątroby, rak szyjki macicy.
Działania niepożądane u młodzieży Zmniejszenie gęstości mineralnej kości W badaniu klinicznym u 72% nastolatek po 12 miesiącach leczenia dienogestem zaobserwowano obniżenie BMD w odcinku lędźwiowym kręgosłupa.

2425

Podsumowanie bezpieczeństwa stosowania dienogestu

Dienogest jest stosunkowo bezpiecznym progestagenem, szczególnie gdy jest stosowany w monoterapii. Najczęściej występujące działania niepożądane (ból głowy, dyskomfort piersi, obniżony nastrój, trądzik) są zwykle łagodne do umiarkowanych i często ustępują wraz z kontynuacją leczenia. Charakterystycznym działaniem niepożądanym są zmiany profilu krwawień menstruacyjnych, które również mają tendencję do poprawy w miarę trwania terapii.26

Ciężkie działania niepożądane, takie jak zaburzenia zakrzepowo-zatorowe, występują głównie w przypadku złożonych preparatów zawierających dienogest i etynyloestradiol, natomiast monoterapia dienogestem nie wiąże się ze zwiększonym ryzykiem tych powikłań. Zmniejszenie gęstości mineralnej kości u młodzieży jest poważnym działaniem niepożądanym, które wymaga monitorowania podczas długotrwałej terapii dienogestem u nastolatek.27

Przy podejmowaniu decyzji o zastosowaniu dienogestu, zarówno w monoterapii jak i w połączeniu z estrogenami, należy zawsze indywidualnie ocenić stosunek korzyści do ryzyka, uwzględniając wskazania do leczenia, wiek pacjentki, obecność czynników ryzyka oraz dostępne alternatywne metody terapii.28

Kolejne rozdziały

Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.

Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.

  1. 09.04.2026
  2. www.leksykon.com.pl