Działania niepożądane deksametazonu

Deksametazon (dostępny jako preparat Dexamethasone Kalceks w formie roztworu do wstrzykiwań/do infuzji 4 mg/ml) charakteryzuje się określonym profilem działań niepożądanych, których występowanie jest ściśle zależne od dawki i czasu trwania terapii. Podczas krótkotrwałego stosowania ryzyko wystąpienia działań niepożądanych jest stosunkowo niewielkie, jednak należy zwrócić szczególną uwagę na możliwość wystąpienia wrzodów żołądka i dwunastnicy, zwłaszcza u pacjentów narażonych na stres. Warto podkreślić, że wrzody te mogą przebiegać z ograniczonymi objawami klinicznymi. Inne powikłania obejmują zmniejszoną tolerancję glukozy oraz obniżoną odporność na zakażenia.¹

Szczególne nasilenie działań niepożądanych obserwuje się w trakcie leczenia długotrwałego, trwającego powyżej 2 tygodni. Objawy mogą przypominać zespół Cushinga, będący skutkiem nasilonych oddziaływań hormonalnych.²

Zakres działań niepożądanych

Działania niepożądane występujące podczas terapii deksametazonem mają częstość określaną jako „nieznana” (nie może być określona na podstawie dostępnych danych), a ich występowanie jest ściśle zależne od dawki i czasu trwania leczenia.³

Zaburzenia o charakterze infekcyjnym

Istotnym zagrożeniem związanym ze stosowaniem deksametazonu jest jego wpływ na procesy infekcyjne. Lek może maskować objawy istniejącego zakażenia, co utrudnia diagnostykę i opóźnia wdrożenie odpowiedniego leczenia przeciwinfekcyjnego. Ponadto może prowadzić do proliferacji lub reaktywacji zakażeń zarówno bakteryjnych, wirusowych, grzybiczych, jak i pasożytniczych, w tym zakażeń oportunistycznych. Dodatkowo obserwowano aktywację owsików.⁴

Zaburzenia hematologiczne

Deksametazon wpływa na parametry morfologii krwi, powodując głównie: umiarkowaną leukocytozę, limfopenię, eozynopenię oraz policytemię.⁵

Reakcje nadwrażliwości

Podczas terapii deksametazonem mogą wystąpić reakcje nadwrażliwości, manifestujące się najczęściej wysypką. W skrajnych przypadkach możliwe są ciężkie reakcje anafilaktyczne, obejmujące: zaburzenia rytmu serca, skurcz oskrzeli, wahania ciśnienia tętniczego (zarówno hipo- jak i hipertensję), zapaść krążeniową, a nawet zatrzymanie akcji serca. Deksametazon powoduje również osłabienie funkcjonowania układu odpornościowego.⁶

Zaburzenia endokrynologiczne

Deksametazon może wywołać objawy przypominające zespół Cushinga, charakteryzujący się m.in. księżycowatą twarzą i otyłością tułowia. Ponadto możliwa jest inaktywacja lub atrofia kory nadnerczy, prowadząca do niewydolności nadnerczowej.⁷

Zaburzenia metaboliczne

Wśród zaburzeń metabolicznych indukowanych deksametazonem występuje retencja sodu z towarzyszącymi obrzękami oraz zwiększone wydalanie potasu, które może prowadzić do zaburzeń rytmu serca. Obserwuje się również przyrost masy ciała, zmniejszoną tolerancję glukozy mogącą prowadzić do cukrzycy, zwiększony apetyt oraz zaburzenia gospodarki lipidowej pod postacią hipercholesterolemii i hipertriglicerydemii.⁸

Zaburzenia psychiczne

Spektrum zaburzeń psychicznych związanych ze stosowaniem deksametazonu jest szerokie i obejmuje: psychozy, depresję, drażliwość, euforię, zaburzenia snu, labilność emocjonalną, stany lękowe, manię, halucynacje, a nawet myśli samobójcze.⁹

Zaburzenia neurologiczne

Deksametazon może prowadzić do rozwoju guza rzekomego mózgu, manifestować padaczkę utajoną oraz zwiększać podatność na drgawki u osób z rozpoznaną padaczką.¹⁰

Zaburzenia okulistyczne

Wśród powikłań okulistycznych związanych z deksametazonem wymienia się: zwiększone ciśnienie wewnątrzgałkowe prowadzące do jaskry, zmętnienie soczewki (zaćma), nasilenie objawów owrzodzenia rogówki, nasilenie wirusowego, grzybiczego i bakteryjnego zapalenia oka, nasilenie bakteryjnego zapalenia rogówki, opadanie powiek, rozszerzenie źrenic, chemozę (obrzęk spojówki) oraz jatrogenną perforację twardówki. W wyjątkowo rzadkich przypadkach może dojść do odwracalnego wytrzeszczu.¹¹

Zaburzenia kardiologiczne

U niemowląt przedwcześnie urodzonych leczonych deksametazonem może rozwinąć się kardiomiopatia przerostowa.¹²

Zaburzenia naczyniowe

Deksametazon może powodować nadciśnienie tętnicze, zwiększać ryzyko miażdżycy i zakrzepicy, wywoływać zapalenie naczyń (również jako zespół odstawienia po długotrwałym leczeniu) oraz zwiększać łamliwość naczyń włosowatych.¹³

Zaburzenia gastroenterologiczne

W obrębie przewodu pokarmowego deksametazon może wywoływać niestrawność, aktywować i przyspieszać rozwój wrzodów żołądka lub dwunastnicy, powodować zapalenie trzustki (szczególnie u pacjentów predysponowanych, np. z powodu alkoholizmu), krwawienia z przewodu pokarmowego oraz zwiększać ryzyko perforacji we wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego.¹⁴

Zaburzenia skórne

Deksametazon może powodować liczne zmiany skórne, takie jak: rozstępy (striae rubra), ścieńczenie skóry (atrofia), punktowe krwawienia pod skórą (wybroczyny), siniaki (ecchymosis), trądzik steroidowy, okołoustne zapalenie skóry, teleangiektazje (rozszerzenia naczyń krwionośnych widoczne jako czerwone „pajączki”), nadmierne owłosienie oraz zmiany pigmentacji skóry.¹⁵

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe

W obrębie układu mięśniowo-szkieletowego deksametazon może powodować osłabienie i zanik mięśni (atrofię), miopatię, zaburzenia ścięgien pod postacią zapalenia, a nawet zerwania, osteoporozę, aseptyczną martwicę kości, opóźnienie wzrostu u dzieci oraz tłuszczakowatość nadtwardówkową.¹⁶

Zaburzenia układu rozrodczego

Deksametazon może powodować zaburzenia wydzielania hormonów płciowych, manifestujące się brakiem miesiączki, hirsutyzmem (nadmiernym owłosieniem typu męskiego u kobiet) oraz impotencją.¹⁷

Inne zaburzenia

Dodatkowo deksametazon może powodować wolniejsze gojenie się ran.¹⁸

Reakcje miejscowe

Przy podaniu miejscowym możliwe jest wystąpienie miejscowego podrażnienia i objawów nadwrażliwości, takich jak uczucie pieczenia i uporczywy ból, szczególnie po podaniu do oka. Istnieje również ryzyko zaniku skóry i tkanki podskórnej, jeśli kortykosteroidy nie są ostrożnie wstrzykiwane do jamy stawowej.¹⁹

Tabela działań niepożądanych deksametazonu

Zgłaszanie działań niepożądanych

Niezwykle istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych:²⁰

• Al. Jerozolimskie 181C
• 02-222 Warszawa
• Tel.: + 48 22 49 21 301
• Faks: + 48 22 49 21 309
• Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl

Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.²¹