Działania niepożądane
Prednizon

Charakterystyka działań niepożądanych prednizonu

Prednizon jest glikokortykosteroidem o działaniu przeciwzapalnym, immunosupresyjnym i przeciwalergicznym, którego stosowanie wiąże się z ryzykiem wystąpienia szeregu działań niepożądanych. Krótkotrwałe stosowanie prednizonu tylko wyjątkowo prowadzi do działań niepożądanych, natomiast ryzyko ich wystąpienia znacząco wzrasta przy terapii długotrwałej. Działania niepożądane są silnie zależne od dawki i czasu trwania leczenia.^{1 2}

Klasyfikacja częstotliwości występowania działań niepożądanych

Częstość występowania działań niepożądanych określa się w następujący sposób: ^{1/10) Często: (> 1/100, 1/1 000, 1/10 000, < 1/1 000) Bardzo rzadko: (3}

• Bardzo często: (> 1/10)
• Często: (> 1/100, < 1/10)
• Niezbyt często: (> 1/1 000, < 1/100)
• Rzadko: (> 1/10 000, < 1/1 000)
• Bardzo rzadko: (< 1/10 000) w tym pojedyncze przypadki
• Częstość nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych)

^{1/10) Często: (> 1/100, 1/1 000, 1/10 000, < 1/1 000) Bardzo rzadko: (3}

Zaburzenia endokrynologiczne

Stosowanie prednizonu może powodować poważne zaburzenia endokrynologiczne, szczególnie podczas długotrwałej terapii. Do najistotniejszych należą:^{4 5 6}

• Wtórna niedoczynność kory nadnerczy i przysadki – występuje szczególnie u pacjentów leczonych dawkami powyżej 5 mg na dobę, zwłaszcza w sytuacjach stresowych (choroba, uraz, zabieg operacyjny)
• Zespół Cushinga – charakteryzujący się twarzą księżycowatą, otyłością tułowia i hiperwolemią
• Zahamowanie wzrostu u dzieci – istotne powikłanie przy długotrwałej terapii
• Zaburzenia cyklu miesiączkowego
• Zaburzenia gospodarki węglowodanowej – zmniejszona tolerancja węglowodanów, ujawnienie cukrzycy i zwiększone zapotrzebowanie na insulinę i doustne leki hipoglikemizujące u pacjentów z cukrzycą
• Hirsutyzm (nadmierne owłosienie)
• Zaburzone wydzielanie hormonów płciowych – prowadzące do braku miesiączki, hirsutyzmu i impotencji

^{4 7}

Zaburzenia metabolizmu i odżywiania

Długotrwałe stosowanie prednizonu może powodować szereg zaburzeń metabolicznych:^{8 9}

• Zaburzenia gospodarki elektrolitowej:
  • Zatrzymanie sodu z powstawaniem obrzęków
  • Zwiększone wydalanie potasu (ryzyko zaburzeń rytmu serca)
  • Retencja płynów
• Zaburzenia gospodarki węglowodanowej:
  • Hiperglikemia
  • Glukozuria
  • Zmniejszona tolerancja glukozy
  • Cukrzyca
• Zaburzenia gospodarki lipidowej:
  • Hipercholesterolemia
  • Hipertriglicerydemia
• Inne zaburzenia metaboliczne:
  • Ujemny bilans azotowy
  • Wzrost masy ciała
  • Zwiększony apetyt
  • Zasadowica hipokaliemiczna

^{10 11}

Zaburzenia psychiczne

Stosowanie prednizonu może prowadzić do różnorodnych zaburzeń psychicznych, które występują najczęściej w ciągu pierwszych 2 tygodni leczenia. Częstość tych zaburzeń wynosi od 15 do 50% pacjentów i jest zależna od dawki – występują najczęściej u pacjentów leczonych dawkami 40 mg prednizonu na dobę. Szczególnie narażone są kobiety i pacjenci z toczniem rumieniowatym.^{12 13}

• Zaburzenia psychotyczne: objawy schizofrenii, majaczenie
• Zaburzenia afektywne:
  • Mania
  • Depresja
  • Euforia
  • Chwiejność emocjonalna
• Inne zaburzenia psychiczne:
  • Drażliwość
  • Zwiększenie napędu
  • Omamy
  • Niepokój
  • Zaburzenia snu
  • Myśli samobójcze

^{12 13}

Zaburzenia układu nerwowego

W zakresie układu nerwowego prednizon może powodować:^{14 15}

• Wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego z tarczą zastoinową (guz mózgu rzekomy) – najczęściej u dzieci, zwykle po zbyt szybkim zmniejszeniu dawki; objawami są bóle głowy, niewyraźne lub podwójne widzenie
• Rzekomy guz mózgu
• Zaburzenia napadowe:
  • Pojawienie się objawów utajonej padaczki
  • Zwiększenie skłonności do wystąpienia drgawek w przebiegu istniejącej padaczki
  • Drgawki
• Inne objawy neurologiczne:
  • Zawroty głowy
  • Bóle głowy

^{14 15}

Zaburzenia oka

W obrębie narządu wzroku stosowanie prednizonu może powodować:^{16 17}

• Zaćma podtorebkowa tylna – występuje u 2,5 do 60% pacjentów, najczęściej u dzieci; może cofnąć się po zaprzestaniu leczenia lub wymagać leczenia chirurgicznego
• Wzrost ciśnienia śródgałkowego
• Jaskra – zwykle po leczeniu trwającym co najmniej 1 rok
• Nieostre widzenie
• Wytrzeszcz
• Nasilenie owrzodzenia rogówki
• Nasilenie zapalenia wywołanego przez wirusy, bakterie lub grzyby

^{16 17 18}

Zaburzenia żołądka i jelit

Stosowanie prednizonu może powodować poważne powikłania ze strony przewodu pokarmowego:^{19 20}

• Owrzodzenia przewodu pokarmowego:
  • Wrzód trawienny i jego następstwa: perforacje, krwawienia
  • Wrzody żołądka lub jelit
  • Krwawienie z żołądka lub dwunastnicy
  • Wrzodziejące zapalenie przełyku
• Perforacje jelita grubego lub cienkiego – szczególnie u pacjentów ze stanem zapalnym w obrębie jelit
• Zapalenie trzustki
• Inne objawy ze strony przewodu pokarmowego:
  • Wzdęcia
  • Zaburzenia trawienia
  • Rozstrój żołądka

^{19 20 21}

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Prednizon może powodować liczne zmiany skórne:^{22 23}

• Zmiany struktury skóry:
  • Rozstępy skórne (czerwone)
  • Zanik skóry
  • Zaburzone gojenie ran
• Zmiany naczyniowe skóry:
  • Teleangiektazje (rozszerzenie drobnych naczyń krwionośnych)
  • Wybroczyny i wylewy krwawe
  • Siniaki
  • Zwiększona kruchość naczyń włosowatych
• Zmiany dermatologiczne:
  • Trądzik
  • Trądzik steroidowy
  • Zapalenie skóry wokół ust podobne do trądziku różowatego
  • Nadmierne owłosienie
  • Zmiany pigmentacji skóry
  • Rumień
  • Nasilone pocenie
• Reakcje alergiczne:
  • Alergiczne zapalenie skóry
  • Pokrzywka
  • Obrzęk naczynioruchowy

^{22 24}

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Prednizon wpływa istotnie na układ mięśniowo-szkieletowy, powodując:^{25 26}

• Zaburzenia mięśniowe:
  • Osłabienie mięśni
  • Miopatia steroidowa – częściej występuje u kobiet; zwykle rozpoczyna się od mięśni obręczy biodrowej i rozszerza się na proksymalne mięśnie barku i ramienia; rzadko dotyczy mięśni oddechowych
  • Zanik mięśni
  • Utrata masy mięśniowej
• Zaburzenia kostne:
  • Osteoporoza – zależna od dawki, możliwa również po krótkotrwałym podawaniu
  • Kompresyjne złamania kręgosłupa
  • Aseptyczna martwica głowy kości udowej i ramiennej
  • Patologiczne złamania kości długich
• Zaburzenia ścięgien:
  • Dyskomfort ścięgien
  • Zapalenie ścięgna
  • Zerwanie ścięgna
• Inne zaburzenia:
  • Tłuszczakowatość nadtwardówkowa
  • Opóźnienie wzrostu u dzieci
  • Twardzinowy przełom nerkowy
  • Bóle mięśni i bóle stawów po szybkim zmniejszeniu dawki po długotrwałym leczeniu

^{25 27}

Twardzinowy przełom nerkowy

Szczególnie istotnym powikłaniem jest twardzinowy przełom nerkowy, którego ryzyko różni się w zależności od podgrupy pacjentów:^{28 29}

• Największe ryzyko: pacjenci z uogólnioną postacią twardziny układowej
• Najmniejsze ryzyko: pacjenci z ograniczoną postacią twardziny układowej (2%) i z młodzieńczą postacią twardziny układowej (1%)

^{28 29}

Zaburzenia układu immunologicznego i zakażenia

Prednizon wywiera istotny wpływ na układ immunologiczny, skutkując:^{30 31}

• Zwiększonym ryzykiem zakażeń:
  • Maskowanie zakażeń
  • Nasilenie lub wznowa utajonych zakażeń wirusowych
  • Zakażenia grzybicze
  • Zakażenia bakteryjne
  • Zakażenia pasożytnicze i oportunistyczne
  • Aktywacja węgorczycy
• Reakcje immunologiczne:
  • Reakcje alergiczne (np. wysypka polekowa)
  • Ciężkie reakcje anafilaktyczne
  • Zmniejszona odpowiedź immunologiczna

^{30 31}

Zaburzenia krwi i układu chłonnego

W zakresie układu krwiotwórczego prednizon może powodować:³²

• Umiarkowana leukocytoza
• Limfopenia
• Eozynopenia
• Policytemia

³²

Zaburzenia serca i naczyń

W układzie sercowo-naczyniowym prednizon może powodować:^{33 34}

• Zaburzenia serca:
  • Bradykardia (po dużych dawkach)
  • Zastoinowa niewydolność krążenia
• Zaburzenia naczyniowe:
  • Zespoły zakrzepowo-zatorowe
  • Zwiększenie ciśnienia tętniczego krwi
  • Nadciśnienie
  • Zwiększenie ryzyka miażdżycy i zakrzepicy
  • Zapalenie naczyń (także jako zespół odstawienny po długotrwałym leczeniu)

^{33 34}

Tabela działań niepożądanych prednizonu

Postępowanie w przypadku wystąpienia działań niepożądanych

Przy wystąpieniu działań niepożądanych związanych ze stosowaniem prednizonu zaleca się następujące postępowanie:³⁵

• Zaburzenia trawienia i podrażnienie przewodu pokarmowego: podawanie leku w czasie posiłku może zmniejszyć te objawy
• Miopatia steroidowa: jeśli nie można odstawić glikokortykosteroidu, zastąpienie go innym lekiem może złagodzić objawy
• Nasilony katabolizm białek: podczas długotrwałego leczenia może być wskazana większa podaż białka w pokarmie
• Osteoporoza: ryzyko związane z długotrwałym stosowaniem glikokortykosteroidów można zmniejszyć podając wapń i witaminę D lub stosując odpowiednie ćwiczenia fizyczne, jeśli stan pacjenta na to pozwala
• Psychoza lub depresja: należy, jeśli to możliwe, zmniejszyć dawkę lub odstawić lek. W razie potrzeby można stosować fenotiazynę lub związki litu. Przeciwwskazane są trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne, ponieważ mogą nasilać zaburzenia psychiczne wywołane przez glikokortykosteroidy
• Zespół odstawienia glikokortykosteroidów: w celu zmniejszenia niektórych objawów (bez zahamowania osi podwzgórze-przysadka-nadnercza) można podać kwas acetylosalicylowy lub inne niesteroidowe leki przeciwzapalne

³⁵

Należy pamiętać, że skuteczność leków zobojętniających w zapobieganiu owrzodzeniom, krwawieniom z przewodu pokarmowego czy perforacji jelit w związku z zażywaniem kortykosteroidów nie została potwierdzona.³⁶

Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych

Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych.³⁷