Właściwości farmakodynamiczne teikoplaniny

Teikoplanina stanowi antybiotyk glikopeptydowy zaliczany do grupy farmakoterapeutycznej leków przeciwbakteryjnych do stosowania ogólnego (kod ATC: J01XA02). Lek wykazuje aktywność wobec szerokiego spektrum bakterii Gram-dodatnich, zarówno tlenowych, jak i beztlenowych.¹

Mechanizm działania

Teikoplanina charakteryzuje się unikalnym mechanizmem działania przeciwbakteryjnego, polegającym na hamowaniu biosyntezy ściany komórkowej bakterii w miejscu innym niż docelowe miejsce działania antybiotyków beta-laktamowych. Działanie polega na blokowaniu syntezy peptydoglikanu poprzez specyficzne wiązanie z resztami D-alanylo-D-alaninowymi, które są kluczowymi komponentami strukturalnymi ściany komórkowej bakterii.²

Mechanizmy oporności

Zidentyfikowano kilka mechanizmów oporności bakterii na teikoplaninę:

• Modyfikacja miejsca docelowego – szczególnie obserwowana u Enterococcus faecium. Polega na zamianie zakończenia D-alanino-D-alaninowego łańcucha aminokwasowego w prekursorze murein na D-Ala-D-mleczan, co znacząco obniża powinowactwo teikoplaniny do punktu uchwytu. Za tę modyfikację odpowiadają nowo syntetyzowane enzymy: D-dehydrogenaza mleczanowa lub ligaza.³
• Nadprodukcja prekursorów murein – mechanizm charakterystyczny dla gronkowców, który prowadzi do zmniejszonej wrażliwości lub pełnej oporności na teikoplaninę. Bakterie produkują zwiększoną ilość prekursorów, do których może przyłączać się teikoplanina, zmniejszając tym samym stężenie wolnego antybiotyku dostępnego do działania przeciwbakteryjnego.⁴

Istotnym aspektem klinicznym jest możliwość występowania oporności krzyżowej między teikoplaniną a innym glikopeptydem – wankomycyną. Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie szczepy oporne na wankomycynę wykazują oporność na teikoplaninę. Niektóre enterokoki o fenotypie Van-B, oporne na wankomycynę, pozostają wrażliwe na teikoplaninę, co może mieć znaczenie w wyborze terapii.⁵

Wartości progowe w badaniach wrażliwości

Europejska Komisja Oznaczania Lekowrażliwości Drobnoustrojów (EUCAST) określiła wartości graniczne minimalnych stężeń hamujących (MIC) dla teikoplaniny (wersja 11.0 z 01.01.2021 r.). Poniższa tabela przedstawia wartości progowe, pozwalające na klasyfikację mikroorganizmów jako wrażliwe lub oporne na teikoplaninę:⁶

IE = Insufficient Evidence (niewystarczające dowody)

Dla szczepów niewrażliwych, które występują rzadko lub nie zostały jeszcze zgłoszone, konieczne jest potwierdzenie wyników identyfikacji i badania wrażliwości oraz przesłanie takich szczepów do laboratorium referencyjnego.⁷

Zależności farmakokinetyczno-farmakodynamiczne

Skuteczność przeciwbakteryjna teikoplaniny zależy przede wszystkim od czasu, przez który stężenie antybiotyku przekracza minimalne stężenie hamujące (MIC) dla danego patogenu. Jest to parametr czasozależny (T>MIC), co oznacza, że aktywność przeciwbakteryjna jest ściśle związana z utrzymaniem odpowiedniego stężenia leku w surowicy przez odpowiednio długi czas.⁸

Spektrum przeciwbakteryjne

Należy podkreślić, że występowanie oporności na teikoplaninę może znacząco różnić się w zależności od regionu geograficznego oraz czasu, dlatego podczas leczenia, zwłaszcza ciężkich zakażeń, istotne jest uzyskanie aktualnych, lokalnych danych dotyczących oporności. W przypadkach wątpliwych, gdy lokalne dane wskazują na możliwość ograniczonej skuteczności leku, zalecana jest konsultacja ze specjalistą w dziedzinie chorób zakaźnych.⁹

Spektrum działania teikoplaniny można podzielić na następujące kategorie:

Gatunki zwykle wrażliwe

Tlenowe bakterie Gram-dodatnie:

• Corynebacterium jeikeium
• Enterococcus faecalis
• Staphylococcus aureus (łącznie ze szczepami metycilinoopornych – MRSA)
• Streptococcus agalactiae
• Streptococcus dysgalactiae subsp. equisimilis
• Streptococcus pneumoniae
• Streptococcus pyogenes
• Paciorkowce grupy viridans

Beztlenowe bakterie Gram-dodatnie:

• Clostridium difficile
• Peptostreptococcus spp.

Powyższe patogeny wykazują naturalną wrażliwość na teikoplaninę, co czyni ją skutecznym lekiem pierwszego wyboru w terapii zakażeń wywołanych przez te mikroorganizmy.¹⁰

Gatunki, wśród których może wystąpić oporność nabyta

Tlenowe bakterie Gram-dodatnie:

• Enterococcus faecium
• Staphylococcus epidermidis
• Staphylococcus haemolyticus
• Staphylococcus hominis

U tych gatunków bakterii może rozwinąć się oporność nabyta na teikoplaninę, co może ograniczać skuteczność leku. Szczególnie często obserwuje się to zjawisko wśród gronkowców koagulazo-ujemnych oraz Enterococcus faecium.¹¹

Gatunki o oporności naturalnej

Teikoplanina nie wykazuje aktywności przeciw następującym drobnoustrojom:

• Wszystkie bakterie Gram-ujemne
• Inne bakterie:
  • Chlamydia spp.
  • Chlamydophila spp.
  • Legionella pneumophila
  • Mycoplasma spp.

Ze względu na naturalną oporność tych patogenów, teikoplanina nie powinna być stosowana w monoterapii zakażeń wywołanych przez te mikroorganizmy.¹²

Warto zaznaczyć, że dla niektórych grup bakterii, takich jak paciorkowce grupy viridans, które stanowią niejednorodną grupę gatunków, dostępne dane mogą być ograniczone. Stopień oporności może znacząco różnić się w zależności od konkretnego gatunku paciorkowca.¹³