Atelektaza
Etiologia i przyczyny
Atelektaza to patologiczne zapadnięcie się części lub całego płuca, prowadzące do zaburzeń wymiany gazowej, wynikające z trzech głównych mechanizmów: zwiększonego ciśnienia opłucnowego, obniżonego ciśnienia pęcherzykowego oraz dysfunkcji surfaktantu. Wyróżnia się atelektazę obturacyjną, spowodowaną niedrożnością dróg oddechowych przez czopy śluzowe, ciała obce, krew, ropę, nowotwory oskrzeli czy ucisk zewnętrzny (np. powiększone węzły chłonne, tętniak aorty), oraz atelektazę nieobturacyjną, obejmującą podtypy takie jak kompresyjna (np. wysięk opłucnowy, odma opłucnowa, guzy śródmiąższowe), adhezyjna (zaburzenia surfaktantu w ARDS, chorobie błon szklistych, mocznicy) i bliznowaciejąca (idiopatyczne włóknienie płuc, gruźlica, zakażenia grzybicze). Specyficzne formy to m.in. atelektaza zastępcza, relaksacyjna, okrągła oraz zespół środkowego płata (Brocka).
Etiologia atelectazy
Atelektaza (Atelectasis) to stan, w którym dochodzi do częściowego lub całkowitego zapadnięcia się płuca, powodujący zaburzenie wymiany gazowej. Etiologia atelektazy jest złożona i obejmuje wiele czynników patofizjologicznych.12 Proces chorobowy rozwija się na skutek trzech głównych mechanizmów: zwiększonego ciśnienia opłucnowego, obniżonego ciśnienia pęcherzykowego oraz zaburzeń w funkcjonowaniu surfaktantu.3
Atelektaza obturacyjna (resorpcyjna)
Atelektaza obturacyjna (resorpcyjna) występuje, gdy powietrze znajdujące się za niedrożnością dróg oddechowych zostaje wchłonięte przez krążącą krew, co prowadzi do zapadnięcia się pęcherzyków płucnych.45 Przyczyny niedrożności dróg oddechowych mogą być różnorodne:
- Wewnątrzświatłowe przeszkody:
- Czop śluzowy – często występuje po zabiegach chirurgicznych, u pacjentów z astmą, mukowiscydozą lub w ciężkich atakach astmy67
- Ciało obce – szczególnie częste u dzieci, które mogą przypadkowo wdychać drobne zabawki lub produkty spożywcze89
- Krew (po urazie płuca)10
- Ropa (w bakteryjnym zapaleniu płuc)11
- Przeszkody w ścianie oskrzela:
- Nowotwory oskrzeli – rak płaskonabłonkowy lub inne guzy wewnątrzoskrzelowe1213
- Zwłóknienie powodujące zwężenie14
- Spontaniczne pęknięcie oskrzela15
- Przeszkody pozaświatłowe (uciskające z zewnątrz):
- Powiększone węzły chłonne1617
- Tętniak aorty18
- Powiększone serce (kardiomegalia)1920
- Nowotwory zewnątrzoskrzelowe21
Atelektaza nieobturacyjna
Atelektaza nieobturacyjna rozwija się bez blokady dróg oddechowych i może mieć różne podtypy:22
Atelektaza kompresyjna (uciskowa)
Atelektaza kompresyjna powstaje w wyniku zewnętrznego ucisku na płuco:2324
- Wysięk opłucnowy – nagromadzenie płynu między płucem a ścianą klatki piersiowej2526
- Odma opłucnowa (pneumothorax) – obecność powietrza w przestrzeni opłucnowej2728
- Duża rozedmowa bulla29
- Guzy wewnątrzopłucnowe lub śródmiąższowe30
- Powiększone narządy jamy brzusznej wywierające ucisk na przeponę31
- Wodobrzusze32
Atelektaza adhezywna (surfaktantowa)
Atelektaza adhezywna występuje w wyniku zaburzeń w produkcji lub funkcjonowaniu surfaktantu płucnego, co zwiększa napięcie powierzchniowe i prowadzi do zapadania się pęcherzyków płucnych:3334
- Zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS)3536
- Choroba błon szklistych (u noworodków)37
- Wdychanie dymu3839
- Operacje z zastosowaniem krążenia pozaustrojowego40
- Mocznica4142
- Przedłużone płytkie oddychanie43
Atelektaza bliznowaciejąca (cicatrization atelectasis)
Atelektaza bliznowaciejąca powstaje w wyniku zwłóknienia i bliznowacenia tkanki płucnej:4445
- Idiopatyczne włóknienie płuc46
- Przewlekła gruźlica4748
- Zakażenia grzybicze4950
- Zwłóknienie popromienne5152
- Martwicze zapalenie płuc5354
Inne podtypy atelektazy
Istnieją również inne, specyficzne podtypy atelektazy:5556
- Atelektaza zastępcza (replacement atelectasis) – gdy guz nowotworowy zastępuje pęcherzyki płucne, typowo obserwowane w raku oskrzelikowo-pęcherzykowym5758
- Atelektaza relaksacyjna – spowodowana utratą kontaktu między płucem a ścianą klatki piersiowej, np. w przypadku odmy opłucnowej59
- Atelektaza okrągła – rzadziej spotykana, często związana z azbestozą, obejmująca fałdowanie się zapadniętej tkanki płucnej na opłucną6061
- Zespół środkowego płata (zespół Brocka) – nawracająca lub stała atelektaza prawego środkowego płata spowodowana zewnętrznymi i wewnętrznymi przyczynami niedrożności oskrzeli6263
Atelektaza pooperacyjna
Najczęstszą przyczyną atelektazy jest atelektaza pooperacyjna, występująca w ciągu 72 godzin od operacji przeprowadzonej w znieczuleniu ogólnym.6465 Szacuje się, że 75-90% pacjentów poddawanych znieczuleniu ogólnemu podczas zabiegu chirurgicznego rozwija pewien stopień atelektazy.66
Znieczulenie ogólne wpływa na atelektazę poprzez kilka mechanizmów:67
- Zmianę regularnego wzorca oddychania68
- Wpływ na wymianę gazową w płucach69
- Hamowanie odruchowego kaszlu i oczyszczania dróg oddechowych70
- Upośledzenie produkcji surfaktantu71
- Ucisk na płuca72
Atelektaza pooperacyjna jest szczególnie częsta po:7374
- Operacjach kardiochirurgicznych, zwłaszcza po operacjach pomostowania tętnic wieńcowych7576
- Operacjach klatki piersiowej77
- Operacjach jamy brzusznej, gdzie ból utrudnia głębokie oddychanie78
Czynniki ryzyka atelektazy
Istnieje wiele czynników ryzyka predysponujących do rozwoju atelektazy:7980
Czynniki demograficzne i fizjologiczne
- Wiek – ryzyko wzrasta z wiekiem8182
- Otyłość – zwiększa ucisk na płuca i ogranicza pojemność oddechową8384
- Ciąża – zwiększa ryzyko ze względu na zmniejszoną czynnościową pojemność zalegającą i podatność płuc85
- Palenie tytoniu – powoduje uszkodzenie płuc i zwiększa produkcję śluzu8687
Choroby współistniejące
- Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)8889
- Astma9091
- Mukowiscydoza9293
- Bezdech senny9495
- Choroby nerwowo-mięśniowe96
- Ciężka skolioza97
Sytuacje kliniczne
- Długotrwałe unieruchomienie lub leżenie w łóżku9899
- Stosowanie leków opioidowych lub sedatywnych, które mogą hamować ośrodek oddechowy100101
- Intubacja dotchawicza102
- Wentylacja mechaniczna103
- Nieprawidłowa kontrola bólu po operacjach104
- Ekspozycja na wysokie stężenie tlenu105
Atelektaza w chorobach współistniejących
Atelektaza może być powikłaniem innych chorób układu oddechowego:106107
Infekcje układu oddechowego
- Zapalenie płuc – może prowadzić do atelektazy poprzez zwiększoną produkcję wydzieliny, obrzęk dróg oddechowych lub bezpośredni ucisk108109
- COVID-19 – zapalenie płuc wywołane wirusem SARS-CoV-2 może prowadzić do atelektazy110111
- Gruźlica – może powodować bliznowacenie i atelektazę bliznowaciejącą112113
Choroby nowotworowe
Nowotwory mogą powodować atelektazę poprzez różne mechanizmy:114
- Guzy wewnątrzoskrzelowe blokujące drogi oddechowe115
- Guzy uciskające drogi oddechowe z zewnątrz116
- Rak oskrzelikowo-pęcherzykowy (dawniej zwany rakiem oskrzelikowo-pęcherzykowym lub BAC) rozwijający się w pęcherzykach płucnych, może powodować atelektazę zastępczą117
- Wysięk nowotworowy – złośliwy wysięk opłucnowy może powodować atelektazę przez ucisk118
Choroby śródmiąższowe płuc
- Idiopatyczne włóknienie płuc119120
- Zwłóknienie popromienne121
- Azbestoza – ekspozycja na azbest może prowadzić do okrągłej atelektazy122
Inne choroby płuc
- Zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS)123124
- Odma opłucnowa (pneumothorax)125126
- Wysięk opłucnowy127128
- Zatorowość płucna129
Atelektaza u populacji szczególnych
Atelektaza u dzieci
U dzieci atelektaza może mieć specyficzne przyczyny:130
- Aspiracja ciała obcego – najczęstsza przyczyna obturacyjnej atelektazy u dzieci131
- Dyskineza rzęsek – zaburzenie oczyszczania dróg oddechowych132
- Niedobory odporności133
- Wady wrodzone pierścieni naczyniowych134
- Tchawica i oskrzela wiotkie (tracheobronchomalacja)135
Atelektaza u noworodków
U noworodków atelektaza może wynikać z:136
- Niedoboru surfaktantu – szczególnie u wcześniaków, prowadzącego do zespołu niewydolności oddechowej noworodków137138
- Niecałkowitego rozprężenia płuc po urodzeniu139
Atelektaza w lotnictwie
Specyficzną formą atelektazy jest atelektaza przyspieszeniowa (acceleration atelectasis) lub tzw. „płuco Huntera” – stan obserwowany u pilotów myśliwców naddźwiękowych, którzy oddychają 100% tlenem. W warunkach znacznego przyspieszenia podczas manewrów lotniczych, może dojść do zapadnięcia się płuc.140
Podsumowanie przyczyn atelektazy
Atelektaza jest złożonym stanem patologicznym, którego etiologia obejmuje szeroki zakres czynników:141142
- Przyczyny obturacyjne: czopy śluzowe, ciała obce, guzy, zewnętrzny ucisk na drogi oddechowe143144
- Przyczyny nieobturacyjne: wysięk opłucnowy, odma opłucnowa, guzy uciskające płuco, zaburzenia surfaktantu, zwłóknienie płuc145146
- Przyczyny jatrogenne: znieczulenie ogólne, mechaniczna wentylacja, tlenoterapia, intubacja147148
- Czynniki ryzyka: otyłość, starszy wiek, palenie tytoniu, choroby współistniejące, immobilizacja149150
Zrozumienie złożonej etiologii atelektazy jest kluczowe dla prawidłowej diagnostyki i skutecznego leczenia tej jednostki chorobowej, która może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak hipoksemia, zmniejszona podatność płuc, infekcje płucne i ostra niewydolność oddechowa.151152
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.