Atelektaza
Epidemiologia
Atelektaza, definiowana jako częściowy lub całkowity kolaps tkanki płucnej, charakteryzuje się globalną częstością występowania około 79/100 000 osób, z wyższą częstością u osób starszych (średni wiek około 60 lat) oraz u dzieci poniżej 10 roku życia, szczególnie tych poddanych wentylacji mechanicznej (8-15%). Szczególnie wysoka częstość atelektazy pooperacyjnej sięga do 90% u pacjentów po znieczuleniu ogólnym, zwłaszcza po zabiegach kardiochirurgicznych (90%), chirurgii kręgosłupa (75%) oraz operacjach w górnej części jamy brzusznej (25%). W kontekście COVID-19, atelektaza występuje u 24% pacjentów z zapaleniem płuc, gdzie większe obszary kolapsu korelują z niższym stosunkiem SatO2/FiO2, wyższą częstością przyjęć na OIT oraz dłuższym czasem hospitalizacji. Czynniki ryzyka obejmują m.in. wiek powyżej 65 lat, otyłość, POChP, niedokrwistość (Hb <10 g/dl), znieczulenie ogólne, wentylację mechaniczną, długotrwałe operacje (>2-3 godziny), wysokie FiO2, pozycję leżącą na plecach oraz choroby restrykcyjne płuc.
Epidemiologia atelektazy
Atelektaza (niedodma) to częściowy lub całkowity kolaps tkanki płucnej. Epidemiologia atelektazy nie jest w pełni udokumentowana, ale szacuje się, że globalna częstość występowania wynosi około 79 przypadków na 100 000 osób12. Dokładna prewalencja tej choroby pozostaje nieznana3.
Demografia pacjentów
Atelektaza może występować u pacjentów w każdym wieku, choć niektóre dane wskazują na wyższą częstość u osób starszych45. Średni wiek pacjentów z atelektazą wynosi około 60 lat, szczególnie w przypadku zaokrąglonej niedodmy płuca678. Atelektaza nie wykazuje predylekcji płciowej, rasowej ani socjoekonomicznej – występuje z równą częstością u mężczyzn i kobiet91011.
W populacji pediatrycznej atelektaza występuje częściej u dzieci poniżej 10 roku życia, co wynika z węższych dróg oddechowych, które łatwiej ulegają obturacji przez wydzielinę i stany zapalne oraz są bardziej podatne na ucisk. U tych pacjentów również rzadziej występuje wentylacja oboczna12. Szacuje się, że atelektaza pojawia się u 8-15% dzieci poddanych wentylacji mechanicznej13.
Atelektaza pooperacyjna
Atelektaza pooperacyjna jest niezwykle powszechna14. U pacjentów poddawanych znieczuleniu ogólnemu częstość występowania atelektazy sięga nawet 90%1516. Badania wykazały, że zależne grawitacyjnie części płuc wykazują oznaki atelektazy już w ciągu pięciu minut od rozpoczęcia znieczulenia ogólnego17.
Częstość występowania atelektazy różni się w zależności od rodzaju zabiegu chirurgicznego:
- Zabiegi kardiochirurgiczne – atelektaza występuje u około 90% pacjentów18
- Zabiegi chirurgii kręgosłupa – około 75% przypadków19
- Zabiegi w obrębie górnej części jamy brzusznej – około 25% przypadków20
- Zabiegi endoskopowe – atelektaza radiograficzna występuje u prawie 20% pacjentów21
Atelektaza jest bardziej powszechna po zabiegach kardiochirurgicznych z użyciem krążenia pozaustrojowego niż po innych rodzajach operacji, w tym torakotomiach. Niemniej jednak, pacjenci poddawani zabiegom brzusznym i klatki piersiowej są narażeni na zwiększone ryzyko rozwoju atelektazy2223.
Atelektaza w COVID-19
W przypadku pacjentów z zapaleniem płuc wywołanym przez SARS-CoV-2, atelektaza może pojawić się u nawet 24% chorych. Wśród nich, 19% pacjentów wykazuje małe obszary atelektazy, a 5% pacjentów rozległe obszary atelektazy. Pacjenci z większymi obszarami atelektazy w porównaniu do pacjentów z mniejszymi obszarami wykazują niższy stosunek SatO2/FiO2, wyższy wskaźnik przyjęć na oddział intensywnej terapii oraz dłuższy czas hospitalizacji24.
Czynniki ryzyka rozwoju atelektazy
Istnieje wiele czynników predysponujących do rozwoju atelektazy, które można podzielić na różne kategorie2526:
Czynniki związane z pacjentem
- Wiek – osoby starsze, szczególnie powyżej 65 roku życia27
- Otyłość – z powodu zmniejszonej czynnościowej pojemności zalegającej (FRC)2829
- Ciąża – również z powodu zmniejszonej FRC30
- Przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP)31
- Niedokrwistość przedoperacyjna (hemoglobina <10 g/dl)32
- Zakażenie układu oddechowego w ciągu ostatniego miesiąca33
- Choroby płuc – różne schorzenia płucne34
- Nowotwory35
- Infekcje36
- Gruźlica37
- Palenie tytoniu38
- Niedożywienie39
Czynniki związane z procedurami medycznymi
- Znieczulenie ogólne – w porównaniu do znieczulenia podpajęczynówkowego/zewnątrzoponowego lub innego znieczulenia regionalnego4041
- Wentylacja mechaniczna – szczególnie przy nieadekwatnej objętości oddechowej4243
- Operacje chirurgiczne – zwłaszcza w górnej części jamy brzusznej i klatki piersiowej4445
- Czas trwania operacji – szczególnie procedury trwające 2-3 godziny lub dłużej46
- Operacje w trybie pilnym47
- Wysokie stężenie tlenu (FiO2) podczas znieczulenia48
Inne czynniki
- Pozycja leżąca na plecach49
- Ból pooperacyjny – ograniczający efektywny oddech i kaszel50
- Unieruchomienie51
- Płyn w jamie brzusznej (wodobrzusze)52
- Apraksja przepony – np. wskutek chłodzenia miejscowego nerwu przeponowego podczas operacji kardiochirurgicznych53
- Obecność restrykcyjnych chorób płuc – np. wysięk opłucnowy, odma opłucnowa, zespół ostrej niewydolności oddechowej (ARDS), obrzęk płuc, przewlekła choroba śródmiąższowa płuc oraz guzy opłucnej54
Czynniki ryzyka zaokrąglonej atelektazy
Zaokrąglona atelektaza (rounded atelectasis) występuje u około 65-70% pracowników narażonych na azbest5556. Może być również związana z57:
- Odma opłucnowa w leczeniu gruźlicy
- Zastoinowa niewydolność serca
- Wodobrzusze wątrobowe
- Schyłkowa niewydolność nerek
- Zawał płuca
- Pozapalne zapalenie opłucnej/wysięk parapneumoniczny
Zaokrąglona atelektaza wykazuje predylekcję do dolnych płatów płuc58.
Powikłania i wyniki kliniczne
Atelektaza może prowadzić do szeregu powikłań oraz wpływać na wyniki kliniczne pacjentów59. Jednym z najważniejszych powikłań jest zapalenie płuc. Badania wykazały, że pacjenci z pooperacyjną atelektazą mają 2,33-krotnie wyższe ryzyko wystąpienia zapalenia płuc w porównaniu do pacjentów bez atelektazy60.
Atelektaza związana jest również z dłuższym czasem hospitalizacji6162. W przypadku pacjentów z COVID-19 większe obszary atelektazy korelują z gorszym utlenowaniem i wyższym wskaźnikiem przyjęć na oddziały intensywnej terapii63.
Powikłania pooperacyjne płucne, w tym atelektaza, stanowią główną przyczynę chorobowości i śmiertelności okołooperacyjnej64. Ogólna częstość występowania powikłań płucnych po zabiegach operacyjnych waha się od 5 do 83%, w zależności od populacji pacjentów, rodzaju wykonanego zabiegu, kryteriów definiujących powikłanie i badanego środowiska szpitalnego65.
Nadzór i zapobieganie
Zapobieganie i leczenie atelektazy wymaga współpracy interdyscyplinarnego zespołu66. Wczesne rozpoznanie i leczenie są istotne, gdyż mogą skrócić czas hospitalizacji, zmniejszyć koszty i poprawić wyniki leczenia pacjentów67.
W przypadku atelektazy pooperacyjnej, kluczowe znaczenie ma identyfikacja pacjentów wysokiego ryzyka. Do oceny ryzyka powikłań płucnych po operacji można wykorzystać indeks ryzyka ARISCAT, który uwzględnia następujące czynniki68:
- Wiek (50-80 lat)
- Czas trwania operacji (2-3 godziny)
- Operacja w trybie pilnym
- Niedokrwistość przedoperacyjna (hemoglobina <10 g/dl)
- Zakażenie układu oddechowego w ciągu ostatniego miesiąca
- Nacięcie chirurgiczne w górnej części jamy brzusznej
Pacjenci z ponad 45 punktami w skali ARISCAT mają 42,1% ryzyko wystąpienia pooperacyjnych powikłań płucnych69.
Warto zauważyć, że większość przypadków atelektazy po zabiegach endoskopowych ustępuje samoistnie bez następstw70. Jednak w innych przypadkach, szczególnie u pacjentów wysokiego ryzyka, mogą być konieczne interwencje zapobiegawcze.
Interesująca obserwacja w kontekście nowotworów
Ciekawostką jest, że atelektaza została zgłoszona jako korzystny czynnik prognostyczny raka płuc, chociaż mechanizm leżący u podłoża tego zjawiska nie jest znany71. Badania wykazały, że atelektaza i/lub zapalenie płuc z zatkania były związane z wydłużonym przeżyciem w miejscowo zaawansowanym niedrobnokomórkowym raku płuca (NSCLC). Istniało również wyraźne powiązanie między atelektazą i/lub zapaleniem płuc z zatkania a liczbą płytek krwi i wskaźnikiem sedymentacji krwi72.
Podsumowanie epidemiologiczne
Atelektaza jest powszechnym problemem klinicznym, szczególnie w kontekście pooperacyjnym i na oddziałach intensywnej terapii. Występuje u pacjentów w każdym wieku, bez wyraźnej predylekcji płciowej czy rasowej. Główne czynniki ryzyka obejmują znieczulenie ogólne, zabiegi chirurgiczne (zwłaszcza kardiochirurgiczne i w górnej części jamy brzusznej), wentylację mechaniczną, otyłość, podeszły wiek oraz różne choroby płuc.
Atelektaza zwiększa ryzyko zapalenia płuc i wydłuża czas hospitalizacji, co podkreśla znaczenie skutecznego zapobiegania i wczesnego leczenia tego stanu. Interdyscyplinarne podejście do zarządzania ryzykiem atelektazy jest niezbędne do poprawy wyników leczenia pacjentów i zmniejszenia obciążenia systemu opieki zdrowotnej.7374
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.