Choroba castlemana
Etiologia i przyczyny
Choroba Castlemana (CD) to rzadkie zaburzenie limfoproliferacyjne o heterogennej etiologii, obejmujące postać jednoogniskową (UCD) i wieloogniskową (MCD). UCD wiąże się prawdopodobnie z somatycznymi mutacjami w komórkach podścieliska węzłów chłonnych, m.in. mutacją PDGFRB, lub z przesadną reakcją na bodźce antygenowe. MCD dzieli się na podtypy: związany z HHV-8 (wirus mięsaka Kaposiego), POEMS oraz idiopatyczny (iMCD). HHV-8+ MCD występuje głównie u pacjentów z HIV lub immunosupresją, gdzie wirus produkuje wirusową IL-6 (vIL-6), nasilającą proliferację komórek i stan zapalny. iMCD charakteryzuje się nieznaną etiologią, z możliwymi mechanizmami autoimmunologicznymi, autozapalnymi, nowotworowymi lub zakaźnymi, a także podgrupami klinicznymi: TAFRO, IPL i NOS. Centralnym mediatorem patogenezy jest interleukina-6 (IL-6), której nadprodukcja prowadzi do powiększenia węzłów chłonnych, proliferacji limfocytów B i komórek plazmatycznych oraz objawów ogólnoustrojowych.
Etiologia choroby Castlemana
Choroba Castlemana (Castleman disease, CD) to rzadkie zaburzenie limfoproliferacyjne o niejednoznacznej etiologii, charakteryzujące się powiększeniem węzłów chłonnych z charakterystycznymi zmianami histopatologicznymi oraz szerokim spektrum objawów zapalnych i nieprawidłowościami laboratoryjnymi12. Obecnie nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy choroba Castlemana powinna być klasyfikowana jako choroba autoimmunologiczna, nowotworowa czy infekcyjna34.
Etiologia choroby Castlemana różni się w zależności od podtypu klinicznego i histologicznego. Na podstawie lokalizacji zmian wyróżnia się postać jednoogniskową (unicentric Castleman disease, UCD) oraz wieloogniskową (multicentric Castleman disease, MCD)56.
Etiologia jednoogniskowej choroby Castlemana
Dokładna przyczyna jednoogniskowej choroby Castlemana (UCD) pozostaje nieznana78. Najnowsze badania sugerują, że podłożem UCD mogą być somatyczne mutacje w monoklonalnych populacjach komórkowych, prawdopodobnie w komórkach podścieliska węzłów chłonnych9. Alternatywnie, UCD może wystąpić jako przesadna reakcja na prawidłowe bodźce antygenowe, przypominająca zmiany reaktywne10.
Niektóre badania wykazały obecność monoklonalności w komórkach podścieliska węzłów chłonnych, co sugeruje, że UCD może być nowotworem1112. Istnieją dowody na to, że mutacja PDGFRB została udokumentowana w wielu przypadkach UCD13. Zwiększona produkcja interleukiny-6 (IL-6) przez układ odpornościowy może również przyczyniać się do rozwoju choroby, powodując nadmierny rozrost komórek limfatycznych i prowadząc do wielu objawów grypopodobnych typowych dla choroby Castlemana14.
Etiologia wieloogniskowej choroby Castlemana
Wieloogniskowa choroba Castlemana (MCD) może być dodatkowo sklasyfikowana na podstawie przyczyny na trzy podtypy: MCD związane z zespołem POEMS, MCD związane z zakażeniem ludzkim herpeswirusem 8 (HHV-8) oraz idiopatyczna wieloogniskowa choroba Castlemana (iMCD)1516.
MCD związane z HHV-8
Aktywne zakażenie wirusem HHV-8 jest dobrze ustaloną przyczyną MCD związanego z HHV-817. HHV-8 (zwany również wirusem mięsaka Kaposiego, KSHV) to gamma herpeswirus podobny do wirusa Epsteina-Barr (EBV), który został zidentyfikowany zarówno w endemicznym, jak i związanym z HIV mięsaku Kaposiego18. Wirus HHV-8 jest odpowiedzialny za wszystkie objawy i oznaki choroby19.
Niewielka część osób zakażonych tym wirusem, które są albo HIV-pozytywne, albo mają obniżoną odporność z innej przyczyny, rozwija MCD związane z HHV-820. W MCD związanym z HHV-8, niekontrolowane zakażenie HHV-8 powoduje, że układ odpornościowy produkuje nadmierne ilości cytokin, które prowadzą do rozwoju MCD21.
Niemal wszystkie przypadki choroby Castlemana związanej z HIV są HHV-8 pozytywne, w porównaniu do 40-50% przypadków Castlemana niezwiązanych z HIV22. Badania wykazały, że HHV-8 jest obecny u prawie wszystkich pacjentów HIV-pozytywnych z chorobą Castlemana i u mniej niż połowy pacjentów HIV-negatywnych z tą chorobą23.
Wirus HHV-8 powoduje deregulację mediatorów zapalnych, takich jak CD20 i interleukina-6 (IL-6)24. HHV-8 wytwarza własną wirusową IL-6 (vIL-6), która jest kluczowym czynnikiem napędzającym ogólnoustrojowe zapalenie i proliferację komórkową25. Zakażenie rozprzestrzenia się w dwóch przedziałach komórkowych: komórkach śródbłonka limfonaczyniowego i prekursorach komórek plazmatycznych, które różnią się dynamiką proliferacji i produkcją vIL-6, co prowadzi do pleomorficznych obrazów patologicznych i klinicznych26.
MCD związane z POEMS
MCD związane z POEMS występuje, gdy populacja komórek nowotworowych obecna u pacjentów z zespołem POEMS (polineuropatia, organomegalia, endokrynopatia, monoklonalne zaburzenie komórek plazmatycznych i zmiany skórne) może powodować nadmierną produkcję cytokin i MCD u części pacjentów27. MCD związane z POEMS jest uważane za skutek produkcji cytokin przez monoklonalne komórki plazmatyczne, u których doszło do zmian genomowych, takich jak translokacje lub delecje28.
Idiopatyczna wieloogniskowa choroba Castlemana
Najczęstszy podtyp MCD to idiopatyczna wieloogniskowa choroba Castlemana (iMCD)29. Przyczyna iMCD pozostaje nieznana3031. Nie ma dowodów na obecność zespołu POEMS, HHV-8 ani żadnej innej choroby nowotworowej lub zakaźnej u tych pacjentów32.
Heterogeniczność cech klinicznych i nieprawidłowości patologicznych, które nakładają się z szerokim spektrum innych zaburzeń immunologicznych, sugeruje, że wiele procesów, z których każdy wiąże się z dysregulacją immunologiczną i wspólną ścieżką podwyższenia poziomu cytokin, może prowadzić do iMCD u różnych podgrup pacjentów33.
Zaproponowano cztery potencjalne mechanizmy etiologiczne patogenezy iMCD3435:
- Mechanizm autoimmunologiczny – układ odpornościowy może produkować przeciwciała, które atakują zdrowe komórki w organizmie zamiast bakterii i wirusów
- Mechanizm autozapalny – mutacja w genie kontrolującym układy zapalne może przyczyniać się do szkodliwej aktywacji szlaków zapalnych
- Mechanizm nowotworowy – mutacje genetyczne, które rozwijają się w dojrzałych komórkach (mutacje somatyczne), mogą powodować nadmierny rozrost nieprawidłowych komórek, podobnie jak w nowotworach, takich jak chłoniak
- Mechanizm patogenny – nieznany wirus może powodować chorobę, podobnie jak HHV-8 powoduje MCD związane z HHV-8
Wyróżnia się co najmniej trzy podgrupy kliniczne iMCD, które mogą wynikać z różnych etiologii37:
- Zespół TAFRO, HHV-8-negatywna/idiopatyczna MCD (iMCD-TAFRO) – charakteryzuje się małopłytkowością, anasarką, gorączką, mielofibrozą, dysfunkcją nerek lub włóknieniem retikulinowym oraz organomegalią. Przypadki te często mają mieszane lub naczyniowe cechy histopatologiczne i prawidłowe poziomy gamma globulin. Etiologia i typy komórek patologicznych są nieznane38.
- iMCD z idiopatyczną limfadenopatią plazmocytową (iMCD-IPL) – pacjenci często mają nadpłytkowość, hipergammaglobulinemię, mieszane lub plazmocytowe cechy histopatologiczne i bardziej przewlekły przebieg choroby. Etiologia i typy komórek patologicznych są nieznane39.
- Nieokreślone (NOS), HHV-8-negatywna/idiopatyczna MCD (iMCD-NOS) – pacjenci z HHV-8-negatywnym MCD, którzy nie mają iMCD-TAFRO ani iMCD-IPL, są klasyfikowani jako iMCD-NOS. Etiologia i typy komórek patologicznych są nieznane40.
Mechanizmy molekularne w chorobie Castlemana
Mechanizmy molekularne i etiologia UCD i iMCD są słabo zrozumiane, a identyfikacja docelowych mediatorów choroby pozostaje niezaspokojonym klinicznym zapotrzebowaniem41. Większość dowodów wskazuje na proces zapalny mediowany przez interleukinę-6 (IL-6), czynnik wzrostu śródbłonka naczyniowego (VEGF) i/lub chemokiny w iMCD, w porównaniu do procesu limfoproliferacyjnego prawdopodobnie mediowanego przez dysregulowane komórki podścieliska węzłów chłonnych w UCD42.
IL-6 jest kluczowym mediatorem w patogenezie MCD43. Podwyższone poziomy IL-6 obserwuje się również w iMCD, co może być związane z zaostrzeniami choroby44. IL-6 jest cytokiną, która ma wiele różnych efektów, w tym rekrutację i ekspansję limfocytów B i komórek plazmatycznych, powiększenie węzłów chłonnych oraz szereg objawów ogólnoustrojowych45.
Odkryto kilka potencjalnych mechanizmów molekularnych, które mogą przyczyniać się do rozwoju choroby Castlemana4647:
- Polimorfizmy promotora genu IL-6, które prowadzą do konstytutywnej nadekspresji białka IL-6
- Pacjenci mogą mieć albo stałą produkcję IL-6, albo przesadzoną odpowiedź w produkcji IL-6, gdy powinni produkować tylko niewielką ilość
- Potencjalne mutacje w ścieżkach sygnałowych komórek, które mogą prowadzić do tego samego fenotypu nadekspresji IL-6
Badania transkryptomiczne wykazały, że zarówno UCD, jak i iMCD są wzbogacone o elementy kaskady dopełniacza49. Zwiększona transkrypcja genów związanych z dopełniaczem w limfadenopatii Castlemana i dowody na aktywację dopełniacza w charakterystycznie nieprawidłowych ośrodkach rozmnażania podnoszą możliwość aktywacji dopełniacza jako potencjalnego mediatora objawów zapalnych UCD i iMCD50.
Choroba Castlemana a ryzyko nowotworów
U pacjentów z chorobą Castlemana występuje podwyższone ryzyko rozwoju różnych nowotworów51. Z chorobą Castlemana związane są różne nowotwory, w tym proliferacje komórek plazmatycznych, chłoniaki, nowotwory komórek dendrytycznych pęcherzyków i mięsak Kaposiego52.
Przegląd systematyczny literatury zidentyfikował wiele nowotworów hematologicznych związanych z chorobą Castlemana, w tym chłoniaka T-komórkowego angioimmunoblastycznego, chłoniaka z komórek płaszcza, chłoniaka rozlanego z dużych komórek B, chłoniaka Hodgkina, ostrej białaczki szpikowej i szpiczaka mnogiego53. Wśród najczęstszych nowotworów związanych z chorobą Castlemana znajdują się nowotwory hematolimfoidalne, mięsak Kaposiego i mięsak FDC (follicular dendritic cell)54.
Najczęściej obserwowane nowotwory hematolimfoidalne związane z chorobą Castlemana to55:
- Klasyczny chłoniak Hodgkina
- Chłoniak rozlany z dużych komórek B z lub bez związku z HHV8
- Pierwotny chłoniak wysiękowy
- Chłoniak z komórek płaszcza
- Chłoniak z obwodowych komórek T
- Nowotwory komórek plazmatycznych
Udokumentowano również przypadki choroby Castlemana występujące jednocześnie z chłoniakiem typu nosowego z komórek NK/T, szczególnie u pacjentów z współistniejącym zakażeniem EBV i HHV-857.
Czynniki ryzyka choroby Castlemana
Nie ma znanych czynników ryzyka dla jednoogniskowej choroby Castlemana (UCD) i idiopatycznej wieloogniskowej choroby Castlemana (iMCD)5859. Nie ma dowodów na to, by jakiekolwiek produkty spożywcze, styl życia czy narażenie środowiskowe były związane z tymi chorobami60.
Zakażenie HIV lub posiadanie choroby, która zmniejsza skuteczność działania układu odpornościowego, zwiększa ryzyko zachorowania na wieloogniskową chorobę Castlemana związaną z HHV-861. HIV osłabia zdolność układu odpornościowego do kontrolowania zakażenia HHV-8, a uważa się, że HHV-8 następnie powoduje MCD, wytwarzając własną IL-6 i nadmiar komórek limfatycznych62.
Infekcja wirusem HHV-8 (znanym również jako wirus mięsaka Kaposiego) jest jedynym znanym czynnikiem ryzyka dla MCD związanego z HHV-863. Nie ustalono czynników ryzyka dla idiopatycznej wieloogniskowej choroby Castlemana64.
Podsumowanie etiologii choroby Castlemana
Choroba Castlemana obejmuje heterogeniczną grupę rzadkich zaburzeń limfoproliferacyjnych o zróżnicowanej etiologii w zależności od podtypu klinicznego i histologicznego6566.
- Jednoogniskowa choroba Castlemana (UCD): Przyczyna nieznana, ale prawdopodobnie związana z mutacjami somatycznymi w komórkach podścieliska węzłów chłonnych lub przesadzoną odpowiedzią na bodźce antygenowe.
- Wieloogniskowa choroba Castlemana związana z HHV-8 (HHV-8+ MCD): Spowodowana przez aktywne zakażenie wirusem HHV-8, szczególnie u osób z HIV lub z osłabionym układem odpornościowym.
- Wieloogniskowa choroba Castlemana związana z POEMS: Związana z populacją komórek nowotworowych u pacjentów z zespołem POEMS, które produkują nadmierne ilości cytokin.
- Idiopatyczna wieloogniskowa choroba Castlemana (iMCD): Przyczyna nieznana, ale potencjalnie związana z mechanizmami autoimmunologicznymi, autozapalnymi, nowotworowymi lub zakaźnymi.
Centralną rolę w patogenezie choroby Castlemana odgrywa interleukina-6 (IL-6), której nadprodukcja przyczynia się do objawów klinicznych i zmian patologicznych69. W przypadku MCD związanego z HHV-8, wirus produkuje własną wirusową IL-6, która wraz z ludzką IL-6 jest odpowiedzialna za manifestacje kliniczne choroby70.
Badania nad etiologią choroby Castlemana są nadal prowadzone, a dokładne zrozumienie mechanizmów leżących u podstaw różnych podtypów tej choroby może w przyszłości przyczynić się do opracowania bardziej ukierunkowanych i skutecznych metod leczenia71.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.