Atrezja płucna z zachowaną przegrodą międzykomorową
Etiologia i przyczyny
Atrezja płucna z zachowaną przegrodą międzykomorową (PA/IVS) to rzadka wrodzona wada serca (<1% wszystkich wad), charakteryzująca się całkowitą niedrożnością zastawki płucnej przy zachowanej ciągłości przegrody międzykomorowej. Wada ta występuje z częstością 1 na 22 000 do 4,2 na 100 000 żywych urodzeń, bez predylekcji płciowej. Morfologicznie wyróżnia się dwie formy atrezji zastawki: błoniastą (75%) i mięśniową (25%). Towarzyszy jej często hipoplazja lub przerost prawej komory oraz dysplazja zastawki trójdzielnej. Przepływ krwi do płuc odbywa się przez otwór owalny i drożny przewód tętniczy (PDA). Patogeneza pozostaje nie do końca poznana, obejmując pierwotne uszkodzenie zastawki płucnej, zaburzenia przepływu przez zastawkę trójdzielną oraz anomalie naczyń wieńcowych. Badania genetyczne wskazują na silny komponent dziedziczny, z ryzykiem wystąpienia wady u krewnych pierwszego stopnia wynoszącym 48,6%. Wśród powiązanych zespołów genetycznych wymienia się m.in. zespół DiGeorge'a i delecję 22q11.
- Wprowadzenie do atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową
- Anatomia i patofizjologia wady
- Etiologia i przyczyny powstawania atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową
- Nieprawidłowości towarzyszące
- Anomalie prawej komory i zastawki trójdzielnej
- Anomalie tętnic wieńcowych i krążenia wieńcowego
- Inne towarzyszące nieprawidłowości
- Podsumowanie
Wprowadzenie do atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową
Atrezja płucna z zachowaną przegrodą międzykomorową (PA/IVS – Pulmonary Atresia with Intact Ventricular Septum) jest rzadką wrodzoną wadą serca, stanowiącą mniej niż 1% wszystkich wrodzonych wad serca.123 Charakteryzuje się całkowitą niedrożnością zastawki płucnej, uniemożliwiając przepływ krwi z prawej komory serca do płuc, przy zachowanej ciągłości przegrody międzykomorowej (braku ubytku przegrody międzykomorowej).45
Częstość występowania atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową jest szacowana na 1 na 22 000 żywych urodzeń do 4,2 na 100 000 żywych urodzeń.67 Występuje równie często u chłopców jak i dziewczynek, bez wyraźnej predylekcji płciowej.89
Anatomia i patofizjologia wady
Atrezja płucna z zachowaną przegrodą międzykomorową cechuje się kompletną niedrożnością drogi odpływu prawej komory bez żadnego połączenia międzykomorowego.1 W tej wadzie zastawka płucna jest całkowicie zamknięta, co uniemożliwia przepływ krwi z prawej komory do pnia płucnego, a następnie do płuc.10 Niedrożność zastawki może mieć charakter:
- Błoniasty (membranowy) – występuje w około 75% przypadków67
- Mięśniowy (podaortalny) – występuje w pozostałych około 25% przypadków67
Wada ta często wiąże się z nieprawidłowym rozwojem prawej komory, która może być niedorozwinięta (hipoplastyczna) lub przerośnięta (hipertroficzna), co dodatkowo utrudnia funkcjonowanie układu krążenia.1112 Niedrożność zastawki płucnej prowadzi również do nieprawidłowego rozwoju zastawki trójdzielnej, która często jest słabo rozwinięta.1213
Ze względu na brak możliwości przepływu krwi z prawej komory do płuc, krew musi płynąć alternatywnymi drogami. Zazwyczaj odbywa się to przez otwór owalny (foramen ovale) w przegrodzie międzyprzedsionkowej, co pozwala na przepływ krwi z prawego do lewego przedsionka. Następnie krew może dotrzeć do płuc poprzez drożny przewód tętniczy (patent ductus arteriosus – PDA), łączący aortę z tętnicą płucną.1114
Etiologia i przyczyny powstawania atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową
Dokładna przyczyna rozwoju atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową pozostaje w dużej mierze nieznana.151617 Wada ta rozwija się w czasie pierwszych ośmiu tygodni ciąży, kiedy serce płodu się formuje i zaczyna bić.1018 W tym krytycznym okresie rozwoju płodu dochodzi do nieprawidłowego rozwoju zastawki płucnej i struktur prawej komory.
Teorie dotyczące patogenezy
Istnieje kilka teorii wyjaśniających patogenezę atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową:12
- Pierwotne uszkodzenie zastawki płucnej – prowadzące do powstania zastawki atretycznej1
- Nieprawidłowa zastawka żylna – ograniczająca przepływ przez zastawkę trójdzielną do prawej komory1
- Nieprawidłowy rozwój tętnic wieńcowych – jako konsekwencja zaburzeń przepływu krwi1
- Teoria przepływowa – zakładająca, że wczesna anomalia anatomiczna zmniejsza przepływ krwi przez prawe serce, co prowadzi do zmniejszonego wzrostu struktur prawego serca. Zmniejszony wzrost prowadzi do dalszego spadku przepływu przez prawe serce. Ten cykl kończy się nabytą atrezją zastawki płucnej.19
Niektóre badania sugerują, że atrezja zastawki płucnej może być nabyta w trakcie życia płodowego – krytyczne zwężenie zastawki płucnej może postępować do całkowitej atrezji.920 Badania echokardiograficzne płodu udokumentowały przypadki progresji od zwężenia do atrezji zastawki płucnej.20
Czynniki genetyczne
Chociaż dokładny mechanizm genetyczny pozostaje niewyjaśniony, badania genetyczne wskazują, że heterotaksja i zwężenie drogi odpływu z prawej komory są wysoce dziedzicznymi formami wrodzonych wad serca.12 Ryzyko wystąpienia wady w drodze odpływu z prawej komory u krewnych pierwszego stopnia wynosi 48,6%, w porównaniu do 12,9% dla wad zwężających drogę odpływu z lewej komory i 11,7% dla wad stożka tętniczego.2
Zaobserwowano przypadki rodzinnego występowania atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową, w tym sporadyczne doniesienia o rodzeństwie dotkniętym tą wadą.19 Grossfeld i wsp. (1997) zasugerowali dziedziczenie autosomalnie dominujące z niepełną penetracją.21 W jednym z badań zidentyfikowano bialleliczną delecję 55 kb chromosomu 20q13.12 u dziewcząt z tą wadą.21
PA/IVS może być również związana z określonymi zaburzeniami genetycznymi:1722
- Zespół DiGeorge’a
- Zespół velocardiofacial
- Delecja 22q11 (zwłaszcza w formie z ubytkiem przegrody międzykomorowej)23
Ostatnio zasugerowano też możliwe powiązanie między wariantami patogennymi genu SCN5A a powstawaniem atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową.2425 Gen ten jest głównie związany z zespołem Brugadów, rzadkim zespołem arytmicznym, ale może również odgrywać rolę w embriogenezie PA/IVS, prowadząc do nakładających się fenotypów.24
Czynniki środowiskowe
Rola czynników środowiskowych w etiologii PA/IVS jest również słabo poznana. Istnieją jednak pewne dowody sugerujące możliwy wpływ czynników środowiskowych:19
- Ekspozycja na teratogeny podczas drugiego miesiąca ciąży19
- Palenie tytoniu przez matkę w czasie ciąży262711
- Nadużywanie alkoholu lub narkotyków podczas ciąży1126
- Cukrzyca u matki27
- Zakażenie różyczką podczas ciąży28
- Zaburzenia w przepływie krwi płodowej – obserwowano rozwój tej wady w zespole przetoczenia między bliźniętami (twin-twin transfusion)2920
Interesujące doniesienie przedstawili Baetz-Greenwalt i wsp., opisując 14 niemowląt z hipoplazją prawego serca, wszystkie zdiagnozowane w okresie 2 lat na małym obszarze Ohio. W tej grupie 79% miało pozasercowe anomalie, co skłoniło do spekulacji, że ekspozycja środowiskowa w drugim miesiącu ciąży mogła spowodować nowy zespół, który obejmował nieprawidłowości wzrostu prawego serca.19
Nieprawidłowości towarzyszące
Atrezji płucnej z zachowaną przegrodą międzykomorową często towarzyszą inne nieprawidłowości sercowe i naczyniowe:1213
Anomalie prawej komory i zastawki trójdzielnej
- Hipoplazja prawej komory1112
- Przerost prawej komory11
- Słabo rozwinięta zastawka trójdzielna1213
- Dysplazja zastawki trójdzielnej o różnym stopniu nasilenia30
Anomalie tętnic wieńcowych i krążenia wieńcowego
Nieprawidłowości naczyń wieńcowych występują u około 50% pacjentów z atrezją płucną, zachowaną przegrodą międzykomorową i małą prawą komorą.87 Mogą one być wtórne do zaburzeń hemodynamicznych wady lub współistniejącymi nieprawidłowościami morfologicznymi:
- Połączenia wieńcowo-komorowe (sinusoidy) – połączenia między prawą komorą a tętnicami wieńcowymi3132
- Przetoki wieńcowe5
- Zwężenia lub zaniki tętnic wieńcowych5
- Atrezja ujścia tętnicy wieńcowej7
- Dysplazja włóknisto-mięśniowa z ogniskowym zwężeniem światła7
Występowanie tych anomalii ma istotne znaczenie kliniczne, ponieważ może prowadzić do niedokrwienia mięśnia sercowego i zawału serca.733 Duże, nieobstrukcyjne połączenia funkcjonują jako przetoka, ponieważ krew z korzenia aorty swobodnie przepływa do prawej komory podczas rozkurczu. Częściej jednak niedokrwienie wynika z obstrukcyjnych nieprawidłowości światła, od łagodnego pogrubienia błony środkowej i wewnętrznej do całkowitej obliteracji światła.7
Inne towarzyszące nieprawidłowości
- Drożny przewód tętniczy (PDA) – niezbędny dla przepływu krwi do płuc1214
- Ubytek przegrody międzyprzedsionkowej (ASD) lub drożny otwór owalny – obecny w prawie wszystkich przypadkach14
- Rzadko: nieprawidłowości w lewej komorze, zastawce aortalnej i prawym przedsionku12
- Bardzo rzadko: ciężkie zwężenie zastawki aortalnej534
W większości przypadków tętnice płucne są ciągłe i zasilane przez lewostronne drożny przewód tętniczy. Rzadko tętnice płucne mogą być nieciągłe, zasilane przez obustronne przewody tętnicze lub naczynia oboczne aortalno-płucne.31
Pacjenci z atrezją płucną z zachowaną przegrodą międzykomorową mogą wykazywać różne nieprawidłowości miokardium prawej komory, takie jak niedokrwienie, włóknienie, zawał, perforacja, zaburzenia układu włókien, gąbczasty miokardium i włókno-elastoza wsierdzia. Stopień włókno-elastozy wsierdzia jest odwrotnie proporcjonalny do poziomu połączeń komorowo-wieńcowych.35
Podsumowanie
Atrezja płucna z zachowaną przegrodą międzykomorową jest rzadką, ale poważną wrodzoną wadą serca, charakteryzującą się całkowitą niedrożnością zastawki płucnej przy zachowanej przegrodzie międzykomorowej. Dokładna przyczyna tej wady pozostaje nieznana, ale prawdopodobnie wynika z kombinacji czynników genetycznych i środowiskowych.
Patogeneza tej wady może obejmować pierwotne uszkodzenie zastawki płucnej, nieprawidłowości w przepływie przez zastawkę trójdzielną lub zaburzenia w rozwoju naczyń wieńcowych. Badania genetyczne wskazują na silny składnik dziedziczny w przypadku zwężeń drogi odpływu z prawej komory, co sugeruje, że atrezja płucna z zachowaną przegrodą międzykomorową może mieć podłoże genetyczne.
Złożoność tej wady, jej heterogenność anatomiczna i towarzyszące nieprawidłowości strukturalne wymagają indywidualnego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego do każdego pacjenta. Zrozumienie etiologii i patofizjologii tej wady jest kluczowe dla opracowania skutecznych metod jej leczenia i poprawy rokowania u dotkniętych nią pacjentów.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.