Działania niepożądane
Fludrokortyzon

Działania niepożądane substancji fludrokortyzon

Fludrokortyzon jest syntetycznym mineralokortykosteroidem o silnym działaniu zatrzymującym sód i wodę w organizmie. Większość działań niepożądanych związana jest właśnie z tym działaniem mineralokortykotropowym. Terapeutyczne zastosowanie fludrokortyzonu wiąże się z ryzykiem wystąpienia wielu działań niepożądanych, które mogą dotyczyć różnych układów i narządów, a ich nasilenie zależy od dawki, czasu trwania leczenia oraz indywidualnej wrażliwości pacjenta.¹²

Podczas stosowania fludrokortyzonu w zalecanych dawkach, zwłaszcza w czasie krótkotrwałej terapii, działania niepożądane występują stosunkowo rzadko. Natomiast długotrwałe stosowanie fludrokortyzonu lub jednoczesne podawanie z innymi kortykosteroidami znacząco zwiększa ryzyko ich wystąpienia.³⁴

Warto zauważyć, że fludrokortyzon może maskować objawy zakażenia i zmniejszać ich nasilenie, a także zmniejszać odporność na zakażenie oraz zdolność jego lokalizacji, co może prowadzić do pogorszenia stanu klinicznego pacjenta.⁵

Zaburzenia wodno-elektrolitowe

Do najczęstszych działań niepożądanych związanych ze stosowaniem fludrokortyzonu należą zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej. Wynikają one bezpośrednio z działania mineralokortykotropowego substancji i obejmują:⁶

• Zatrzymywanie sodu i płynów w organizmie
• Obrzęki
• Zastoinowa niewydolność krążenia
• Utrata potasu
• Arytmie lub zmiany w EKG związane z niedoborem potasu
• Zasadowica hipokaliemiczna
• Zwiększone wydalanie wapnia
• Nadciśnienie tętnicze

⁷⁸

Zaburzenia układu krążenia

Fludrokortyzon może prowadzić do poważnych zaburzeń w układzie sercowo-naczyniowym, które mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Do najważniejszych należą:⁹¹⁰

• Nadciśnienie tętnicze – jeden z najczęstszych objawów, spowodowany retencją sodu i wody
• Niewydolność serca – może mieć charakter zastoinowy, wynikający z nadmiernego zatrzymywania płynów
• Przerost serca – następstwo długotrwałego nadciśnienia i zwiększonego obciążenia serca
• Arytmie – związane głównie z niedoborem potasu (hipokaliemią)
• Zmiany w EKG – spowodowane zaburzeniami elektrolitowymi, zwłaszcza hipokaliemią
• Powikłania zakrzepowe – przy stosowaniu wyższych dawek niż zalecane

¹¹¹²

Zaburzenia endokrynologiczne

Długotrwałe stosowanie fludrokortyzonu może prowadzić do wielu zaburzeń endokrynologicznych, w tym:¹³

• Zespół Cushinga – zestaw objawów wynikających z nadmiaru kortykosteroidów, manifestujący się m.in. charakterystycznym rozmieszczeniem tkanki tłuszczowej, zaczerwienieniem twarzy, rozstępami skórnymi
• Zahamowanie wzrostu u dzieci – szczególnie istotne podczas długotrwałej terapii u pacjentów pediatrycznych
• Wtórna niedoczynność kory nadnerczy i przysadki – występuje zwłaszcza w sytuacjach stresowych (choroba, uraz, zabieg operacyjny)
• Zaburzenia metabolizmu węglowodanów – zmniejszona tolerancja glukozy, ujawnienie się cukrzycy utajonej
• Zwiększone zapotrzebowanie na insulinę i leki hipoglikemizujące – u pacjentów z już rozpoznaną cukrzycą
• Nieregularne miesiączkowanie lub jego brak – zaburzenia cyklu miesiączkowego u kobiet
• Wzrost masy ciała – na skutek zwiększonego łaknienia i retencji płynów
• Ujemny bilans białkowy i wapniowy – prowadzący do osłabienia mięśni i osteoporozy

¹⁴¹⁵

Zaburzenia neurologiczne i psychiatryczne

Fludrokortyzon może wpływać na ośrodkowy układ nerwowy, powodując szereg objawów neurologicznych i psychiatrycznych:¹⁶¹⁷

• Zaburzenia emocjonalne – euforia, zaburzenia osobowości, depresja
• Zaburzenia snu – bezsenność
• Drgawki – w tym nasilenie epilepsji u predysponowanych pacjentów
• Wzrost ciśnienia wewnątrzczaszkowego – z tarczą zastoinową (tzw. guz mózgu rzekomy), zwykle po zbyt szybkim zmniejszeniu dawki
• Zawroty głowy i bóle głowy – częste objawy, szczególnie na początku terapii
• Zapalenie nerwu lub parestezje – nieprawidłowe odczucia, np. drętwienie, mrowienie
• Nasilenie objawów psychozy – u pacjentów z zaburzeniami psychotycznymi
• Omamy – zaburzenia percepcji
• Omdlenia – nagła, przejściowa utrata przytomności
• Zaburzenia smaku – zmiana odczuwania smaków

¹⁸¹⁹

Zaburzenia oka

Stosowanie fludrokortyzonu, szczególnie długotrwałe, może powodować następujące zaburzenia dotyczące narządu wzroku:²⁰²¹

• Nieostre widzenie – zaburzenie ostrości widzenia, często przejściowe
• Zaćma podtorebkowa tylna – zmętnienie soczewki, wpływające na ostrość widzenia
• Wzrost ciśnienia śródgałkowego – predysponujący do rozwoju jaskry
• Jaskra – neuropatia nerwu wzrokowego związana z podwyższonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym
• Wytrzeszcz – nieprawidłowe wysunięcie gałki ocznej
• Ścieńczenie rogówki lub twardówki – zwiększające ryzyko perforacji
• Zaostrzenie chorób oczu wywołanych przez grzyby i wirusy – pogorszenie stanu istniejących infekcji

²²²³²⁴

W przypadku preparatów ocznych zawierających fludrokortyzon, jak Cortineff ophtalm. 0,1% i Dicortineff, mogą wystąpić dodatkowe miejscowe działania niepożądane:²⁵²⁶

• Przemijające pieczenie i świąd w okolicy oka
• Łzawienie
• Zaczerwienienie spojówek
• Przejściowe zaburzenie widzenia (ustępujące kilka minut po zastosowaniu preparatu)
• Opóźnione gojenie uszkodzonego nabłonka rogówki
• Ryzyko zakażenia głębszych warstw oka
• Zwiększone ryzyko perforacji w chorobach powodujących rozrzedzenie rogówki lub twardówki, zwłaszcza po długotrwałym leczeniu

²⁷²⁸

Zaburzenia żołądka i jelit

Fludrokortyzon może powodować liczne zaburzenia w obrębie przewodu pokarmowego, szczególnie przy długotrwałym stosowaniu:²⁹³⁰

• Zaburzenia trawienia – dyspepsja, uczucie pełności, zgaga
• Wrzód trawienny z możliwością perforacji i krwawienia
• Perforacje jelita grubego i/lub cienkiego – szczególnie u pacjentów ze stanem zapalnym w obrębie jelit
• Zapalenie trzustki – ostre lub przewlekłe
• Wzdęcia – nadmierne gromadzenie gazów w przewodzie pokarmowym
• Wrzodziejące zapalenie przełyku – stan zapalny z owrzodzeniami błony śluzowej
• Kandydozy – zakażenia grzybicze błon śluzowych
• Biegunka – zwiększona częstość wypróżnień o luźnej konsystencji

³¹³²

Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej

Długotrwałe stosowanie fludrokortyzonu może prowadzić do zmian skórnych charakterystycznych dla kortykosteroidów:³³

• Upośledzone gojenie ran – wydłużony czas gojenia, słabsze bliznowacenie
• Ścieńczenie skóry – zmniejszenie grubości skóry widoczne jako jej przeświecanie
• Wybroczyny i wylewy krwawe – drobne krwawienia podskórne
• Rumień – zaczerwienienie skóry
• Nasilone pocenie – wzmożona potliwość
• Plamica – wybroczyny widoczne jako purpurowe plamy
• Rozstępy skórne – linijne przebarwienia skóry, typowo na brzuchu, udach, ramionach
• Hirsutyzm – nadmierne owłosienie typu męskiego
• Trądzik – zmiany trądzikopodobne, głównie na twarzy
• Zmiany skórne przypominające zmiany towarzyszące toczniowi rumieniowatemu
• Osłabienie reakcji w testach skórnych – zmniejszona reaktywność w testach alergicznych

³⁴³⁵

Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej

Fludrokortyzon może powodować istotne zmiany w układzie mięśniowo-szkieletowym, szczególnie przy długoterminowym stosowaniu:³⁶³⁷

• Osłabienie siły mięśniowej – zmniejszona zdolność do wykonywania wysiłku
• Miopatia posteroidowa – uszkodzenie mięśni wywołane przez steroidy
• Utrata masy mięśniowej – zmniejszenie objętości tkanki mięśniowej
• Osteoporoza – utrata gęstości mineralnej kości
• Kompresyjne złamania kręgosłupa – złamania spowodowane osłabieniem struktury kręgów
• Aseptyczna martwica głowy kości udowej i ramiennej – obumieranie tkanki kostnej bez udziału infekcji
• Patologiczne złamania kości długich – złamania wywołane osłabieniem struktury kości

³⁸³⁹

Zaburzenia układu immunologicznego i zakażenia

Fludrokortyzon, podobnie jak inne kortykosteroidy, wpływa na układ immunologiczny, co może prowadzić do:⁴⁰⁴¹

• Osłabienia odporności na zakażenia
• Maskowania objawów zakażenia i zmniejszenia ich nasilenia
• Aktywacji utajonych zakażeń, np. gruźlicy
• Reakcji nadwrażliwości, w tym alergicznych reakcji skórnych
• Wtórnych infekcji oka przy miejscowym stosowaniu preparatów ocznych

⁴²⁴³⁴⁴

Zespół odstawienia

Nagłe przerwanie długotrwałego leczenia fludrokortyzonem może prowadzić do zespołu odstawienia, który manifestuje się następującymi objawami:⁴⁵

• Ostra niewydolność kory nadnerczy – stan zagrożenia życia
• Hipotensja – niskie ciśnienie tętnicze krwi, mogące prowadzić do wstrząsu
• Gorączka
• Bóle mięśni i stawów
• Nieżyt nosa
• Zapalenie spojówek
• Bolesne, swędzące guzki skórne
• Utrata masy ciała

⁴⁶

W skrajnych przypadkach nagłe odstawienie fludrokortyzonu po długotrwałym stosowaniu może prowadzić nawet do zgonu pacjenta.⁴⁷

Inne działania niepożądane

Fludrokortyzon może powodować również inne działania niepożądane:⁴⁸⁴⁹

• Martwicze zapalenie naczyń krwionośnych lub limfatycznych
• Zakrzepowe zapalenie żył i tętnic
• Leukocytoza – zwiększona liczba leukocytów we krwi
• Obrzęk – gromadzenie się płynu w tkankach

⁵⁰⁵¹

Tabela działań niepożądanych fludrokortyzonu

Bezpieczeństwo stosowania preparatów ocznych zawierających fludrokortyzon

W przypadku preparatów ocznych zawierających fludrokortyzon (Cortineff ophtalm. 0,1%, Dicortineff) istnieją dodatkowe specyficzne zagrożenia związane z miejscowym działaniem niepożądanym:⁵²⁵³

Szczególnie istotne zagrożenia związane z ocznym stosowaniem fludrokortyzonu obejmują:

• Opóźnione gojenie uszkodzonego nabłonka rogówki – stosowanie na ranę rogówki może wydłużyć czas regeneracji nabłonka
• Ryzyko zakażenia głębszych warstw oka – zwiększone wskutek obniżenia lokalnej odpowiedzi immunologicznej
• Zwiększenie ciśnienia śródgałkowego – może wystąpić już po kilku tygodniach stosowania
• Zwiększone ryzyko jaskry – jako następstwo podwyższonego ciśnienia wewnątrzgałkowego
• Tylna zaćma podtorebkowa – skutek intensywnego lub długotrwałego miejscowego podawania
• Ryzyko perforacji – szczególnie wysokie w chorobach powodujących rozrzedzenie rogówki lub twardówki, zwłaszcza po długotrwałym leczeniu
• Uszkodzenie nerwu wzrokowego – możliwe przy długotrwałym wzroście ciśnienia śródgałkowego
• Ubytki w polu widzenia – następstwo uszkodzenia nerwu wzrokowego

⁵⁴⁵⁵

Niebezpieczeństwa związane z odstawieniem leku

Szczególne niebezpieczeństwa związane są z nagłym odstawieniem fludrokortyzonu po długotrwałym stosowaniu. W takiej sytuacji może dojść do ostrej niedoczynności kory nadnerczy, która jest stanem zagrażającym życiu.⁵⁶

Kluczowe objawy zespołu odstawienia fludrokortyzonu obejmują:

• Ostrą niewydolność kory nadnerczy – stan zagrożenia życia charakteryzujący się niewydolnością krążenia, hipoglikemią, zaburzeniami elektrolitowymi
• Hipotensję – niskie ciśnienie tętnicze mogące doprowadzić do wstrząsu
• Gorączkę – podwyższenie temperatury ciała
• Bóle mięśni i stawów – dolegliwości o różnym nasileniu, często uogólnione
• Nieżyt nosa – katar, przekrwienie błony śluzowej nosa
• Zapalenie spojówek – zaczerwienienie, łzawienie, dyskomfort oczu
• Bolesne, swędzące guzki skórne – zmiany skórne o charakterze zapalnym
• Utratę masy ciała – często znaczny spadek wagi w krótkim czasie

⁵⁷

Warto podkreślić, że w skrajnych przypadkach, przy braku odpowiedniego postępowania, zespół odstawienia może prowadzić do zgonu pacjenta, dlatego odstawianie fludrokortyzonu po długotrwałej terapii powinno zawsze odbywać się stopniowo, pod ścisłą kontrolą lekarską.⁵⁸