Specjalne ostrzeżenia
Haloperidol WZF

Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania haloperydolu

Haloperydol, jako lek przeciwpsychotyczny z grupy pochodnych butyrofenonu, wymaga szczególnej uwagi klinicznej podczas stosowania. Niniejszy artykuł omawia kluczowe aspekty dotyczące bezpieczeństwa i środków ostrożności, które należy wziąć pod uwagę przy ordynowaniu tego leku.¹

Zwiększona śmiertelność wśród osób w podeszłym wieku z otępieniem

U pacjentów w podeszłym wieku z psychozą związaną z otępieniem, którzy otrzymują leki przeciwpsychotyczne, występuje podwyższone ryzyko zgonu. Analizy siedemnastu badań z kontrolą placebo (średni czas trwania 10 tygodni) wykazały, że ryzyko zgonu u tych pacjentów było 1,6 do 1,7 razy większe niż u pacjentów otrzymujących placebo. Podczas typowego 10-tygodniowego badania z grupą kontrolną odsetek zgonów u pacjentów otrzymujących leki przeciwpsychotyczne wynosił 4,5%, w porównaniu do około 2,6% w grupie placebo.²

Przyczyny zgonów były różnorodne, ale większość wiązała się z zaburzeniami sercowo-naczyniowymi (np. niewydolność serca, nagły zgon) lub zakażeniami (np. zapalenie płuc). Badania obserwacyjne wskazują, że leczenie haloperydolem pacjentów w podeszłym wieku wiąże się ze zwiększoną śmiertelnością, przy czym związek ten może być silniejszy dla haloperydolu niż dla atypowych leków przeciwpsychotycznych. Efekt ten jest szczególnie zauważalny w pierwszych 30 dniach od rozpoczęcia leczenia i może utrzymywać się przez co najmniej 6 miesięcy.³

Wpływ na układ sercowo-naczyniowy

Stosowanie haloperydolu wiąże się z ryzykiem wydłużenia odstępu QTc i/lub komorowych zaburzeń rytmu serca, które w rzadkich przypadkach mogą prowadzić do nagłego zgonu. Ryzyko to zwiększa się przy:⁴

• Stosowaniu dużych dawek
• Wysokim stężeniu leku w osoczu
• U pacjentów predysponowanych
• Po podaniu pozajelitowym, szczególnie dożylnym

Szczególną ostrożność należy zachować u pacjentów z:⁵

• Rzadkoskurczem
• Chorobą serca
• Wydłużeniem odstępu QTc w wywiadzie rodzinnym
• Nadużywającymi alkoholu (obecnie lub w przeszłości)
• U osób wolno metabolizujących przy udziale CYP2D6, u których stężenia haloperydolu w osoczu mogą osiągać wysokie wartości

Zaleca się przeprowadzenie badania EKG przed rozpoczęciem leczenia. W trakcie terapii należy rozważyć powtarzanie badań EKG w celu monitorowania odstępu QTc oraz wykrywania ewentualnych komorowych zaburzeń rytmu serca. Jeśli w trakcie leczenia odstęp QT wydłuży się, zaleca się zmniejszenie dawki, natomiast gdy odstęp QTc przekroczy 500 ms, haloperydol należy odstawić.⁶

Zaburzenia elektrolitowe, takie jak hipokaliemia i hipomagnezemia, zwiększają ryzyko wystąpienia komorowych zaburzeń rytmu. Dlatego przed rozpoczęciem leczenia haloperydolem należy zbadać stężenie elektrolitów, a następnie okresowo monitorować je w trakcie terapii.⁷

Zgłaszano również przypadki częstoskurczu i niedociśnienia (w tym niedociśnienia ortostatycznego). Należy zachować ostrożność stosując haloperydol u pacjentów z objawami niedociśnienia lub niedociśnienia ortostatycznego.⁸

Zdarzenia naczyniowo-mózgowe

W randomizowanych badaniach klinicznych z kontrolą placebo, przeprowadzonych wśród pacjentów z otępieniem, odnotowano około 3-krotny wzrost ryzyka naczyniowo-mózgowych zdarzeń niepożądanych podczas stosowania niektórych atypowych leków przeciwpsychotycznych. Badania obserwacyjne wykazały podwyższony odsetek udarów wśród pacjentów w podeszłym wieku otrzymujących leki przeciwpsychotyczne w porównaniu do pacjentów niestosujących takiego leczenia.⁹

Wzrost ryzyka może być wyższy w przypadku stosowania każdej z pochodnych butyrofenonu, w tym haloperydolu. Mechanizm prowadzący do tego wzrostu częstości udarów nie został poznany. Nie można wykluczyć zwiększonego ryzyka również w innych grupach pacjentów. Należy zachować ostrożność podczas stosowania haloperydolu u pacjentów z czynnikami ryzyka udaru.¹⁰

Złośliwy zespół neuroleptyczny

Stosowanie haloperydolu może powodować wystąpienie złośliwego zespołu neuroleptycznego (ZZN) – rzadkiej, ale potencjalnie śmiertelnej reakcji osobniczej. Charakteryzuje się on:¹¹

• Wysoką gorączką
• Uogólnionym wzmożonym napięciem mięśniowym
• Dysfunkcją układu autonomicznego
• Zaburzeniami świadomości
• Podwyższoną aktywnością fosfokinazy kreatyninowej w osoczu

Hipertermia jest często wczesnym objawem tego zespołu. W przypadku wystąpienia objawów ZZN należy niezwłocznie przerwać podawanie leku przeciwpsychotycznego, wdrożyć odpowiednie leczenie objawowe oraz uważnie obserwować pacjenta.¹²

Dyskinezy późne

U niektórych pacjentów po długotrwałym leczeniu lub po zakończeniu stosowania haloperydolu mogą wystąpić dyskinezy późne. Charakteryzują się one przede wszystkim rytmicznymi, mimowolnymi ruchami języka, twarzy, ust lub żuchwy. U części pacjentów objawy te mogą utrzymywać się stale.¹³

Objawy dyskinez późnych mogą być zamaskowane podczas wznawiania leczenia, zwiększania dawki lub zamiany na inny lek przeciwpsychotyczny. Jeśli wystąpią objawy przedmiotowe lub podmiotowe dyskinez późnych, należy rozważyć przerwanie stosowania wszystkich leków przeciwpsychotycznych, w tym haloperydolu.¹⁴

Objawy zespołu pozapiramidowego

Podczas stosowania haloperydolu mogą wystąpić objawy zespołu pozapiramidowego, takie jak:¹⁵

• Drżenie
• Wzmożone napięcie mięśni
• Nadmierne wydzielanie śliny
• Spowolnienie ruchów
• Akatyzja
• Ostra dystonia

Akatyzja charakteryzuje się subiektywnym uczuciem nieprzyjemnego niepokoju i rozdrażnienia oraz potrzebą poruszania się, czemu często towarzyszy niemożność pozostania nieruchomo w pozycji siedzącej lub stojącej. Z większym prawdopodobieństwem objawy te mogą wystąpić w kilku pierwszych tygodniach leczenia. U pacjentów z tego typu objawami zwiększanie dawki może prowadzić do ich nasilenia.¹⁶

Ostra dystonia może wystąpić w pierwszych dniach leczenia haloperydolem, lecz stwierdzano ją także później lub po zwiększeniu dawki. Do objawów dystonii należą między innymi: kręcz szyi, grymasy twarzy, szczękościsk, protruzja języka oraz nietypowe ruchy gałek ocznych, w tym napadowe przymusowe patrzenie z rotacją gałek ocznych. Większe ryzyko tego typu reakcji występuje u mężczyzn oraz w grupach osób w młodszym wieku. Ostra dystonia może wymagać przerwania stosowania leku.¹⁷

Leki przeciwparkinsonowskie o działaniu cholinolitycznym mogą być stosowane w celu opanowania objawów zespołu pozapiramidowego, jednakże nie zaleca się rutynowego ich przepisywania jako środka zapobiegawczego. Jeśli konieczne jest jednoczesne podawanie leków przeciwparkinsonowskich, można kontynuować ich stosowanie po odstawieniu haloperydolu, jeżeli ich wydalanie przebiega szybciej niż haloperydolu. Ma to na celu uniknięcie wystąpienia lub nasilenia objawów zespołu pozapiramidowego.¹⁸

Należy pamiętać o możliwości zwiększenia ciśnienia wewnątrzgałkowego w przypadku jednoczesnego stosowania cholinolityków, w tym leków przeciwparkinsonowskich, z haloperydolem.¹⁹

Napady drgawkowe/Drgawki

Odnotowano, że haloperydol może wywołać napady drgawkowe. Należy zachować ostrożność u pacjentów z padaczką oraz u osób predysponowanych do drgawek, takich jak:²⁰

• Pacjenci odstawiający alkohol
• Pacjenci z uszkodzeniem mózgu

Objawy ze strony wątroby i dróg żółciowych

Haloperydol metabolizowany jest w wątrobie, dlatego zaleca się dostosowanie dawki i zachowanie ostrożności u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby. Odnotowano pojedyncze przypadki zaburzenia czynności wątroby lub zapalenia wątroby, najczęściej z zastojem żółci.²¹

Objawy ze strony układu dokrewnego

Tyroksyna może nasilać działanie toksyczne haloperydolu. U osób z nadczynnością tarczycy leki przeciwpsychotyczne można podawać tylko z zachowaniem ostrożności, jednocześnie zawsze stosując leczenie w celu utrzymania prawidłowej czynności tarczycy.²²

Wpływ haloperydolu na gospodarkę hormonalną obejmuje hiperprolaktynemię, która może wywołać:²³

• Mlekotok
• Ginekomastię
• Skąpe miesiączkowanie
• Brak miesiączki

Badania z zastosowaniem ludzkich hodowli tkankowych wskazują, że prolaktyna może stymulować wzrost komórek nowotworów piersi. Chociaż w badaniach klinicznych oraz epidemiologicznych nie wykazano wyraźnego związku pomiędzy podawaniem leków przeciwpsychotycznych a nowotworami piersi u ludzi, należy zachować ostrożność u pacjentek z nowotworem piersi w wywiadzie. Należy zachować ostrożność stosując haloperydol u pacjentów ze stwierdzoną hiperprolaktynemią oraz u pacjentów z nowotworami prolaktyno-zależnymi.²⁴

Odnotowano przypadki hipoglikemii oraz zespołu nieprawidłowego wydzielania hormonu antydiuretycznego związane ze stosowaniem haloperydolu.²⁵

Żylna choroba zakrzepowo-zatorowa

W związku ze stosowaniem leków przeciwpsychotycznych odnotowano przypadki żylnej choroby zakrzepowo-zatorowej (VTE). Ponieważ u pacjentów leczonych lekami przeciwpsychotycznymi często występują nabyte czynniki ryzyka VTE, przed rozpoczęciem oraz podczas leczenia haloperydolem należy rozpoznać wszystkie możliwe czynniki ryzyka VTE i wdrożyć odpowiednie działania profilaktyczne.²⁶

Odpowiedź na leczenie oraz zakończenie leczenia

W schizofrenii odpowiedź terapeutyczna na leki przeciwpsychotyczne może być opóźniona. Po odstawieniu leków przeciwpsychotycznych nawrót objawów choroby podstawowej może nie być widoczny przez kilka tygodni lub miesięcy.²⁷

Bardzo rzadko donoszono o przypadkach ostrych objawów odstawienia (w tym nudności, wymioty oraz bezsenność) po nagłym odstawieniu wysokich dawek leków przeciwpsychotycznych. Jako środek ostrożności zaleca się stopniowe odstawianie leku.²⁸

Pacjenci z depresją

Jeżeli depresja jest objawem dominującym, zaleca się, aby haloperydol nie był stosowany w monoterapii. Może on być natomiast stosowany w połączeniu z lekami przeciwdepresyjnymi w stanach, gdy współistnieją depresja i psychozy.²⁹

Zmiana fazy choroby z manii na depresję

W leczeniu epizodów maniakalnych w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej istnieje ryzyko zmiany fazy z manii na depresję. Istotne jest obserwowanie pacjentów pod kątem zmiany fazy na depresyjną z towarzyszącym ryzykiem, takim jak zachowania samobójcze, by wdrożyć odpowiednie leczenie, gdy taka zmiana nastąpi.³⁰

Osoby z wolnym metabolizmem przy udziale cytochromu CYP2D6

Haloperydol należy stosować z ostrożnością u pacjentów wolno metabolizujących przy udziale cytochromu P450 2D6, którzy jednocześnie otrzymują inhibitor CYP3A4.³¹

Dzieci i młodzież

Dostępne dane dotyczące bezpieczeństwa stosowania haloperydolu u dzieci i młodzieży wskazują na ryzyko rozwoju objawów pozapiramidowych, w tym dyskinezy późnej, oraz sedacji. Dostępne są ograniczone dane dotyczące bezpieczeństwa leczenia długoterminowego w tej grupie wiekowej.³²

Substancja pomocnicza

Ze względu na zawartość laktozy, haloperydol nie powinien być stosowany u pacjentów z rzadko występującą dziedziczną nietolerancją galaktozy, brakiem laktazy lub zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy.³³