Właściwości farmakodynamiczne metoprololu

Metoprolol bursztynianu, substancja aktywna leku Bloxazoc, należy do grupy farmakoterapeutycznej leków beta-adrenolitycznych selektywnych, oznaczonej kodem ATC: C07AB02. Substancja ta wykazuje szereg właściwości farmakodynamicznych istotnych w terapii chorób układu sercowo-naczyniowego.¹

Selektywność receptorowa

Metoprolol charakteryzuje się selektywnym działaniem wobec receptorów beta1-adrenergicznych znajdujących się w sercu. Blokada tych receptorów następuje przy zastosowaniu mniejszych dawek niż te konieczne do wpływu na receptory beta2-adrenergiczne zlokalizowane w naczyniach obwodowych i oskrzelach. Ta selektywność jest zależna od dawki i warto podkreślić, że maksymalne stężenie metoprololu w osoczu po podaniu tabletek o przedłużonym uwalnianiu jest znacznie mniejsze w porównaniu z tą samą dawką w postaci zwykłych tabletek. Prowadzi to do większego stopnia selektywności wobec receptorów beta1 przy stosowaniu postaci o przedłużonym uwalnianiu.²

Podstawowe właściwości farmakodynamiczne

Metoprolol wykazuje niewielkie działanie stabilizujące błony komórkowe i nie ma właściwości stymulujących receptory beta. Jak wszystkie leki beta-adrenolityczne, metoprolol charakteryzuje się ujemnym działaniem inotropowym (zmniejszenie siły skurczu mięśnia sercowego) oraz chronotropowym (zwolnienie częstości akcji serca).³

Terapia metoprololem zmniejsza wpływ katecholamin związany z wysiłkiem fizycznym i stresem psychicznym. Prowadzi to do zmniejszenia częstości akcji serca, rzutu serca oraz ciśnienia tętniczego krwi. W sytuacjach stresowych, którym towarzyszy zwiększone uwalnianie adrenaliny z nadnerczy, metoprolol nie hamuje fizjologicznego rozszerzenia naczyń.⁴

Przewaga nad nieselektywnymi beta-adrenolitykami

W dawkach terapeutycznych metoprolol wykazuje mniejsze działanie zwężające oskrzela w porównaniu z nieselektywnymi beta-adrenolitykami. Ta korzystna właściwość umożliwia leczenie pacjentów z astmą oskrzelową lub innymi obturacyjnymi chorobami płuc przy zastosowaniu metoprololu w skojarzeniu z lekami stymulującymi receptory beta2.⁵

Metoprolol wpływa na wydzielanie insuliny i metabolizm węglowodanów w mniejszym stopniu niż nieselektywne beta-adrenolityki, dzięki czemu może być bezpieczniej stosowany u pacjentów z cukrzycą. Dodatkowo ma mniejszy wpływ na reakcję układu sercowo-naczyniowego podczas hipoglikemii (np. tachykardię), a powrót poziomu glukozy we krwi do normy następuje szybciej niż w przypadku stosowania nieselektywnych beta-adrenolityków.⁶

Działanie w poszczególnych jednostkach chorobowych

Działanie w nadciśnieniu tętniczym

U pacjentów z nadciśnieniem tętniczym metoprolol skutecznie obniża ciśnienie krwi przez ponad 24 godziny. Efekt hipotensyjny utrzymuje się zarówno w pozycji stojącej i leżącej, jak i podczas wysiłku fizycznego. W początkowym okresie leczenia obserwuje się wzrost oporu naczyń obwodowych, jednak podczas długotrwałej terapii obniżenie ciśnienia krwi wynika przede wszystkim ze zmniejszenia oporu naczyniowego przy niezmienionej pojemności minutowej serca.⁷

Badania potwierdziły, że metoprolol zmniejsza ryzyko śmierci związanej z chorobami sercowo-naczyniowymi u mężczyzn z umiarkowanym lub ciężkim nadciśnieniem tętniczym. Co istotne, podczas terapii nie występują zaburzenia równowagi elektrolitowej.⁸

Działanie u dzieci i młodzieży

W czterotygodniowym badaniu klinicznym z udziałem 144 dzieci w wieku od 6 do 16 lat z nadciśnieniem pierwotnym wykazano, że metoprolol efektywnie obniża ciśnienie tętnicze krwi. Zaobserwowano następujące obniżenie ciśnienia skurczowego:

Dla ciśnienia rozkurczowego spadek wyniósł odpowiednio 3,1 mmHg (p = 0,655), 4,9 mmHg (p = 0,280), 7,5 mmHg (p = 0,017) w grupie metoprololu oraz 2,1 mmHg w grupie placebo. Maksymalna dawka dobowa wynosiła 200 mg. Nie zaobserwowano istotnych różnic w redukcji ciśnienia tętniczego w zależności od wieku, stadium dojrzałości według skali Tannera czy rasy pacjentów.⁹

Działanie w przewlekłej niewydolności serca

Badanie MERIT-HF (Metoprolol CR/XL Randomised Intervention Trial in Congestive Heart Failure) obejmujące 3991 pacjentów z niewydolnością serca (klasa II-IV wg NYHA) i zmniejszoną frakcją wyrzutową (≤ 0,40) wykazało, że metoprolol zwiększa przeżywalność oraz zmniejsza liczbę hospitalizacji. Podczas długotrwałego leczenia u pacjentów obserwowano ogólne zmniejszenie objawów choroby, co potwierdzały zarówno zmiany w klasyfikacji NYHA, jak i wyniki ogólnej oceny leczenia.¹⁰

Dodatkowo udowodniono, że leczenie metoprololem prowadzi do korzystnych zmian hemodynamicznych:

• zwiększenia frakcji wyrzutowej lewej komory serca
• zmniejszenia końcowoskurczowej objętości lewej komory
• zmniejszenia końcoworozkurczowej objętości lewej komory

Te parametry są istotnym wskaźnikiem poprawy funkcji mięśnia sercowego.¹¹

Działanie w tachyarytmii i zawale serca

W przypadku tachyarytmii (przyspieszonych, nieprawidłowych rytmów serca) metoprolol blokuje efekt zwiększonej aktywności sympatykolitycznej, co prowadzi do zwolnienia akcji serca. Mechanizm tego działania obejmuje przede wszystkim ograniczenie automatyzmu komórek rozrusznikowych, a także wydłużenie czasu przewodzenia nadkomorowego.¹²

Szczególnie istotne jest działanie metoprololu po zawale mięśnia sercowego. Lek zmniejsza ryzyko ponownego zawału i śmierci sercowej, ze szczególnym wpływem na redukcję ryzyka nagłego zgonu w okresie pozawałowym. Ta właściwość ma kluczowe znaczenie w poprawie rokowania u pacjentów po przebytym zawale serca.¹³