Zapalenie wsierdzia
Diagnostyka i diagnoza
Zapalenie wsierdzia (endocarditis) to poważne, potencjalnie śmiertelne zapalenie wewnętrznej wyściółki serca, najczęściej obejmujące zastawki. Diagnostyka opiera się na zmodyfikowanych kryteriach Duke’a z 2023 roku, które uwzględniają trzy grupy kryteriów dużych: mikrobiologiczne (np. dodatnie posiewy krwi z typowymi patogenami, utrzymujące się dodatnie posiewy, przeciwciała IgG przeciwko Coxiella burnetii w mianie ≥1:800), obrazowe (typowe zmiany echokardiograficzne, nieprawidłowa aktywność wokół sztucznej zastawki w 18F-FDG PET/CT lub scyntygrafii leukocytów) oraz chirurgiczne (identyfikacja drobnoustrojów w materiale operacyjnym). Kryteria małe obejmują m.in. gorączkę ≥38°C, predysponujące stany serca, zjawiska naczyniowe i immunologiczne oraz wyniki badań laboratoryjnych i obrazowych nie spełniające kryteriów dużych. Posiewy krwi, pobierane w trzech zestawach po 10 ml każda, są kluczowe i dodatnie w ponad 90% przypadków, jednak ujemne posiewy (2,5-31%) często wynikają z wcześniejszej antybiotykoterapii lub zakażeń trudnych do hodowli (HACEK, Coxiella, Bartonella). Diagnostyka uzupełniana jest badaniami laboratoryjnymi (morfologia, CRP, OB, czynnik reumatoidalny, serologia) oraz multimodalnym obrazowaniem: echokardiografia przezklatkowa (TTE, czułość ~65%) i przezprzełykowa (TEE, czułość 90-100%), tomografia komputerowa 4D CT, 18F-FDG PET/CT oraz scyntygrafia leukocytarna, a także MRI mózgu i serca.
- Diagnostyka Zapalenia Wsierdzia
- Badania Laboratoryjne
- Badania Obrazowe
- Diagnostyka Zapalenia Wsierdzia z Ujemnymi Posiewami Krwi
- Podejście Diagnostyczne w Różnych Scenariuszach Klinicznych
- Zapalenie wsierdzia zastawek natywnych (NVE)
- Zapalenie wsierdzia zastawek sztucznych (PVE)
- Zapalenie wsierdzia związane z urządzeniami elektronicznymi (CIED-IE)
- Zespół Diagnostyczny w Zapaleniu Wsierdzia
- Czynniki Wpływające na Opóźnienie Diagnostyki
- Podsumowanie Diagnostyki Zapalenia Wsierdzia
Diagnostyka Zapalenia Wsierdzia
Zapalenie wsierdzia (endocarditis) to potencjalnie śmiertelne schorzenie, charakteryzujące się zapaleniem wewnętrznej wyściółki serca, zwykle obejmującym zastawki sercowe. Wczesne rozpoznanie ma kluczowe znaczenie dla rozpoczęcia odpowiedniego leczenia i ograniczenia powikłań. Diagnostyka zapalenia wsierdzia stanowi jednak wyzwanie ze względu na niespecyficzne objawy i zmienną prezentację kliniczną.12
Kryteria diagnostyczne
Diagnoza zapalenia wsierdzia opiera się głównie na zmodyfikowanych kryteriach Duke’a, które łączą objawy kliniczne, wyniki badań mikrobiologicznych oraz echokardiograficznych. W 2023 roku International Society for Cardiovascular Infectious Diseases zaproponowało znaczące aktualizacje tych kryteriów w związku ze zmianami w mikrobiologii, diagnostyce, epidemiologii i leczeniu.12
Według zaktualizowanych kryteriów Duke’a, rozpoznanie pewnego zapalenia wsierdzia wymaga spełnienia jednego z poniższych warunków:12
Rozpoznanie możliwego zapalenia wsierdzia wymaga:1
Kryteria duże
Zaktualizowane kryteria Duke’a z 2023 roku obejmują trzy podsekcje kryteriów dużych:1
1. Mikrobiologiczne kryteria duże:
- Dodatnie posiewy krwi z typowymi drobnoustrojami wywołującymi zapalenie wsierdzia (pobrane z dwóch oddzielnych próbek)1
- Utrzymujące się dodatnie posiewy krwi: co najmniej dwa posiewy pobrane w odstępie >12 godzin lub trzy (lub więcej) posiewy pobrane w odstępie co najmniej 1 godziny2
- Przeciwciała IgG przeciwko Coxiella burnetii w mianie ≥1:8001
2. Kryteria obrazowe (duże):
- Echokardiogram wykazujący zmiany typowe dla zapalenia wsierdzia: wegetacje, ropień, perforacja zastawki, nowa dehiscencja zastawki sztucznej1
- Nieprawidłowa aktywność wokół miejsca implantacji sztucznej zastawki stwierdzona w badaniu 18F-FDG PET/CT (jeśli zastawka implantowana >3 miesiące wcześniej) lub w scyntygrafii znakowanymi leukocytami1
3. Chirurgiczne kryteria duże (nowy dodatek z 2023 roku):1
- Identyfikacja drobnoustrojów w kontekście klinicznych objawów aktywnego zapalenia wsierdzia2
Kryteria małe
Kryteria małe obejmują:1
- Predysponujące stany serca lub używanie narkotyków dożylnych2
- Gorączka ≥38°C3
- Zjawiska naczyniowe (duże zatory tętnicze, septyczne zawały płuc, tętniaki mykotyczne, krwotok wewnątrzczaszkowy, krwotok podspojówkowy, zmiany Janewaya)4
- Zjawiska immunologiczne (kłębuszkowe zapalenie nerek, guzki Oslera, plamki Rotha, czynnik reumatoidalny)5
- Dodatnie wyniki posiewów krwi niespełniające kryteriów dużych lub serologiczne dowody aktywnego zakażenia6
- Wyniki echokardiografii zgodne z zapaleniem wsierdzia, ale niespełniające kryteriów dużych7
Badania Laboratoryjne
Posiewy krwi
Posiewy krwi są kluczowym elementem diagnostyki zapalenia wsierdzia, gdyż identyfikacja czynnika etiologicznego ma zasadnicze znaczenie dla optymalizacji terapii antybiotykowej.12
Zalecenia dotyczące pobierania próbek do posiewów krwi:12
- Pobranie trzech zestawów próbek krwi w odstępach 30-minutowych przed rozpoczęciem antybiotykoterapii1
- W przypadku stanu podostrego, zaleca się pobieranie próbek w odstępie co najmniej godziny między pierwszym a ostatnim pobraniem1
- Krew powinna być pobierana z różnych miejsc wkłucia1
- Każda próbka powinna zawierać co najmniej 10 ml krwi (mniej u dzieci)1
- Próbki należy inkubować zarówno w warunkach tlenowych, jak i beztlenowych2
Posiewy krwi są dodatnie w ponad 90% przypadków zapalenia wsierdzia, jeśli przestrzegane są optymalne warunki pobierania i hodowli.1 Ujemne posiewy krwi występują w 2,5-31% przypadków zapalenia wsierdzia, często opóźniając diagnozę i rozpoczęcie leczenia.1
Najczęstszą przyczyną ujemnych posiewów krwi jest wcześniejsze stosowanie antybiotyków. Inne przyczyny to zakażenie trudnymi do hodowli drobnoustrojami, takimi jak bakterie z grupy HACEK, Coxiella burnetii, Bartonella spp., czy grzyby.12
Inne badania laboratoryjne
Oprócz posiewów krwi, w diagnostyce zapalenia wsierdzia przydatne są również inne badania laboratoryjne:11
- Morfologia krwi – może wykazać podwyższoną liczbę białych krwinek, co wskazuje na zakażenie, lub anemię, która jest częstym objawem zapalenia wsierdzia2
- Białko C-reaktywne (CRP) – podwyższone poziomy świadczą o procesie zapalnym1
- OB (odczyn Biernackiego) – podwyższony w stanach zapalnych2
- Czynnik reumatoidalny – często dodatni w zapaleniu wsierdzia1
- Badania serologiczne – szczególnie ważne w przypadku ujemnych posiewów krwi; obejmują testy na obecność przeciwciał przeciwko Coxiella burnetii, Bartonella spp., Mycoplasma pneumoniae, Legionella spp. i Chlamydia spp.12
- Badanie moczu – może wykazać krwinkomocz, który jest jednym z objawów zapalenia wsierdzia1
Nowsze markery laboratoryjne, które mogą być pomocne w diagnostyce, obejmują troponinę I, D-dimery, średnią objętość płytek krwi (MPV) i przeciwciała przeciwko beta-2-glikoproteinie I.1
Badania Obrazowe
Echokardiografia
Echokardiografia jest podstawowym narzędziem diagnostycznym w zapaleniu wsierdzia i powinna być wykonana natychmiast po podejrzeniu tego schorzenia.12
Dostępne są dwa rodzaje echokardiografii:12
1. Echokardiografia przezklatkowa (TTE):
- Jest badaniem pierwszego wyboru ze względu na dostępność, nieinwazyjność i niski koszt1
- Polega na umieszczeniu głowicy ultrasonograficznej na klatce piersiowej1
- Czułość wynosi około 65%, a swoistość około 95%1
- Może być niewystarczająca do wykrycia małych wegetacji (<10 mm) lub oceny zastawek sztucznych1
2. Echokardiografia przezprzełykowa (TEE):
- Zapewnia znacznie bardziej szczegółowe obrazy serca1
- Polega na wprowadzeniu elastycznej rurki z przetwornikiem przez gardło do przełyku1
- Czułość wynosi 90-100% dla zapalenia wsierdzia zastawek natywnych1
- W przypadku zastawek sztucznych czułość TEE przekracza 90%, podczas gdy czułość TTE wynosi około 50%1
- Jest metodą inwazyjną z niskim, ale określonym ryzykiem powikłań1
Echokardiografia może wykazać:1
- Wegetacje (skupiska bakterii) na zastawkach serca lub innych strukturach wewnątrzsercowych1
- Ropnie lub pseudotętniaki1
- Perforacje zastawek2
- Nową niedomykalność zastawki (regurgitację) lub zwężenie zastawki (stenozę)2
- Problemy z istniejącymi sztucznymi zastawkami serca3
Wytyczne American College of Cardiology i American Heart Association zalecają wykonanie echokardiografii w celu identyfikacji nieprawidłowości zastawkowych u wszystkich pacjentów, u których istnieje umiarkowane lub wysokie podejrzenie zapalenia wsierdzia.1
TEE jest preferowaną początkową formą obrazowania u pacjentów z podejrzeniem zapalenia wsierdzia, którzy mają umiarkowane do wysokiego prawdopodobieństwo przed testem, w tym osoby z zastawkami sztucznymi, posiewami krwi wykazującymi obecność gronkowców lub z urządzeniami wewnątrzsercowymi (np. rozrusznikiem).1
Inne metody obrazowania
Echokardiografia, choć kluczowa, może nie wykryć do 30% przypadków zapalenia wsierdzia, szczególnie jeśli pacjent ma sztuczną zastawkę lub wszczepione urządzenie elektroniczne.12 Dlatego w diagnostyce zapalenia wsierdzia coraz częściej wykorzystuje się inne metody obrazowania:1
1. Tomografia komputerowa (CT):
- Czterowymiarowa tomografia komputerowa (4D CT) jest rozsądną alternatywą dla TEE1
- Może być wykorzystana jako badanie drugiego rzutu, jeśli echokardiografia jest niejednoznaczna2
- Pozwala na trójwymiarową ocenę zastawek serca i tkanek okołozastawkowych1
- Dokładnie identyfikuje okołozastawkowe rozszerzenie infekcji, ropnie i pseudotętniaki2
- Przydatna w ocenie zastawki aortalnej, korzenia aorty i wykrywaniu powikłań zakrzepowo-zatorowych tętnic wieńcowych3
2. Badania medycyny nuklearnej:
- Pozytonowa tomografia emisyjna z 18F-fluorodeoksyglukozą (18F-FDG PET/CT):
- Zwiększa czułość kryteriów Duke’a w diagnostyce zapalenia wsierdzia1
- Szczególnie wartościowa w przypadkach, gdy wyniki echokardiografii są niejednoznaczne1
- Wykazuje wyższą czułość w wykrywaniu zapalenia wsierdzia zastawek sztucznych (PVE) i zapalenia wsierdzia związanego z wszczepionymi urządzeniami elektronicznymi (CIED-IE)1
- Może wykrywać zapalenie wsierdzia we wczesnym stadium, gdy echokardiografia jest początkowo ujemna1
- Z wysoką czułością wykrywa zakażenia kieszeni rozrusznika, ale ma mniejszą czułość w wykrywaniu zakażeń elektrod1
- Scyntygrafia znakowanymi leukocytami (WBC SPECT/CT):
3. Rezonans magnetyczny (MRI):
- Mózgowy MRI jest bardziej czuły niż mózgowa tomografia komputerowa w wykrywaniu zatorów w mózgu1
- Sercowy MRI, zazwyczaj wykonywany z kontrastem gadolinowym, umożliwia lepszą trójwymiarową ocenę struktur serca i morfologii niż echokardiografia czy CT2
- Może wykryć naciekową chorobę serca, zapalenie mięśnia sercowo-osierdziowego i wiele innych schorzeń3
Diagnostyka Zapalenia Wsierdzia z Ujemnymi Posiewami Krwi
Zapalenie wsierdzia z ujemnymi posiewami krwi (BCNIE) stanowi do 20% przypadków zapalenia wsierdzia i jest definiowane jako zapalenie wsierdzia bez jednoznacznej etiologii mikrobiologicznej po posiewie co najmniej trzech próbek krwi pobranych niezależnie, z ujemnymi wynikami po 5 dniach inkubacji.11
BCNIE stanowi wyzwanie kliniczne i wiąże się ze zwiększoną śmiertelnością. W przypadku BCNIE zalecane są dodatkowe metody diagnostyczne:11
1. Badania serologiczne:
- Powinny być wykonane, gdy posiewy krwi pozostają ujemne po 48 godzinach1
- Szczególnie przydatne w wykrywaniu Coxiella burnetii (miano przeciwciał IgG ≥1:800) i Bartonella spp. (miano IgG ≥1:800)2
2. Badania molekularne:
- Reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR):
- Sekwencjonowanie metagenomiczne:
- Ukierunkowane sekwencjonowanie metagenomiczne (tMGS)1
- Shotgun metagenomic sequencing (sMGS), w którym wszystkie sekwencje DNA genomowego są ekstrahowane z próbki krwi lub wydzieliny2
- Sekwencjonowanie nowej generacji ma dużą wartość w rozróżnianiu gatunków paciorkowców i zakażeń polimikrobowych1
3. Badanie materiału pooperacyjnego:
- Materiał pobrany podczas operacji kardiochirurgicznej powinien być poddany badaniu histopatologicznemu i mikrobiologicznemu1
- Jest to szczególnie ważne w przypadkach BCNIE, ponieważ może dostarczyć informacji o drobnoustrojach i poprawić terapię antybiotykową2
- Należy jednak zauważyć, że posiewy z tkanek zastawek serca mają niską czułość (6-26%)3
Podejście Diagnostyczne w Różnych Scenariuszach Klinicznych
Zapalenie wsierdzia zastawek natywnych (NVE)
W przypadku podejrzenia zapalenia wsierdzia zastawek natywnych, zalecane podejście diagnostyczne obejmuje:11
- Dokładny wywiad i badanie fizykalne ze szczególnym uwzględnieniem objawów gorączki, nowego szmeru serca oraz czynników ryzyka1
- Pobranie trzech zestawów posiewów krwi przed rozpoczęciem antybiotykoterapii1
- Wykonanie TTE jako badania pierwszego rzutu1
- W przypadku wysokiego klinicznego podejrzenia zapalenia wsierdzia i ujemnego lub niejednoznacznego wyniku TTE, wykonanie TEE1
- Dodatkowe badania laboratoryjne (morfologia, CRP, OB, czynnik reumatoidalny)1
- Zastosowanie kryteriów Duke’a do oceny prawdopodobieństwa zapalenia wsierdzia2
Zapalenie wsierdzia zastawek sztucznych (PVE)
Diagnostyka zapalenia wsierdzia zastawek sztucznych jest bardziej wymagająca ze względu na mniejszą czułość konwencjonalnych metod obrazowania. Zalecane podejście:11
- TEE jako badanie pierwszego wyboru ze względu na wyższą czułość w porównaniu z TTE1
- Uzupełnienie diagnostyki o zaawansowane metody obrazowania:
- W przypadku ujemnych posiewów krwi, rozważenie badań serologicznych i molekularnych1
Zapalenie wsierdzia związane z urządzeniami elektronicznymi (CIED-IE)
W przypadku podejrzenia zapalenia wsierdzia związanego z wszczepionymi urządzeniami elektronicznymi, zalecane są:11
- 18F-FDG PET/CT i WBC SPECT/CT – mają wysoką czułość, swoistość i negatywną wartość predykcyjną dla zakażeń związanych z wszczepionymi urządzeniami elektronicznymi1
- Szczególnie zalecane u pacjentów z podejrzeniem zakażenia, ale ujemnymi lub niejednoznacznymi wynikami echokardiografii2
- 18F-FDG PET/CT wykrywa zakażenia kieszeni urządzenia z wysoką czułością, ale ma mniejszą czułość w wykrywaniu zakażeń elektrod2
Zespół Diagnostyczny w Zapaleniu Wsierdzia
Ze względu na złożoność diagnostyki i leczenia zapalenia wsierdzia, coraz częściej zalecane jest multidyscyplinarne podejście w postaci zespołu ds. zapalenia wsierdzia (Endocarditis Team).11
Taki zespół powinien składać się z:12
- Kardiologów1
- Kardiochirurgów2
- Specjalistów chorób zakaźnych3
- Mikrobiologów4
- Specjalistów obrazowania, w tym kardiologów wyszkolonych w multimodalnym obrazowaniu, radiologów i specjalistów medycyny nuklearnej5
Najnowsze wytyczne Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) z 2023 roku zalecają włączenie zespołu ds. zapalenia wsierdzia jak najszybciej, aby pomóc w dalszym zarządzaniu pacjentami z podejrzeniem zapalenia wsierdzia.1
Wczesne zaangażowanie zespołu multidyscyplinarnego ma kluczowe znaczenie dla efektywnej, bezpiecznej i skutecznej opieki nad pacjentem.1
Czynniki Wpływające na Opóźnienie Diagnostyki
Szybka diagnoza zapalenia wsierdzia jest kluczowa dla rozpoczęcia odpowiedniego leczenia i zapobiegania powikłaniom. Jednak w wielu przypadkach diagnoza jest opóźniona. Czynniki związane z opóźnieniem diagnozy zapalenia wsierdzia obejmują:11
- Niewłaściwe wcześniejsze stosowanie antybiotyków – może maskować objawy i prowadzić do ujemnych posiewów krwi1
- Brak wysokiej gorączki (≥38°C) – zapalenie wsierdzia może przebiegać z mniej nasilonymi objawami gorączkowymi2
- Niższe poziomy CRP (<10 mg/dl) – mniej nasilony stan zapalny może być trudniejszy do rozpoznania3
- Brak korzystania z karetki pogotowia przy przybyciu do szpitala – może wskazywać na mniej ostry przebieg choroby, co opóźnia diagnostykę4
Badania pokazują, że czas między wizytą pacjenta w klinice/szpitalu a dniem pobrania posiewów krwi lub rozważeniem diagnozy zapalenia wsierdzia wymaga znacznej poprawy.1
Podsumowanie Diagnostyki Zapalenia Wsierdzia
Diagnostyka zapalenia wsierdzia wymaga kompleksowego podejścia, uwzględniającego zarówno objawy kliniczne, jak i wyniki badań laboratoryjnych i obrazowych. Kluczowe elementy skutecznej diagnostyki obejmują:11
- Wysoki poziom podejrzenia klinicznego, szczególnie u pacjentów z czynnikami ryzyka i gorączką o niejasnym pochodzeniu1
- Pobranie odpowiedniej liczby posiewów krwi przed rozpoczęciem antybiotykoterapii1
- Wczesne wykonanie echokardiografii (TTE lub TEE, w zależności od sytuacji klinicznej)1
- W przypadkach niejednoznacznych, uzupełnienie diagnostyki o zaawansowane metody obrazowania (CT, PET/CT, SPECT/CT, MRI)1
- Zastosowanie zmodyfikowanych kryteriów Duke’a do oceny prawdopodobieństwa zapalenia wsierdzia1
- Multidyscyplinarne podejście z udziałem zespołu ds. zapalenia wsierdzia1
Ważne jest również, aby pamiętać, że żaden pojedynczy objaw, badanie lub test nie jest idealnie czuły lub swoisty dla zapalenia wsierdzia, a diagnoza opiera się na konstelacji cech klinicznych.1
Wczesna i dokładna diagnoza zapalenia wsierdzia jest kluczowa, ponieważ opóźniona lub przeoczona diagnoza może mieć katastrofalne konsekwencje, takie jak niewydolność serca, tworzenie się ropni, zaburzenia przewodzenia przedsionkowo-komorowego, dysfunkcja zastawki sztucznej i zdarzenia zatorowe.1
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.