Zapalenie wsierdzia
Leczenie
Zapalenie wsierdzia (endocarditis) to ciężka infekcja wsierdzia lub zastawek serca, najczęściej o etiologii bakteryjnej, wymagająca szybkiej diagnostyki i agresywnej antybiotykoterapii. Kluczowe jest pobranie co najmniej dwóch, najlepiej trzech zestawów posiewów krwi przed rozpoczęciem leczenia, co umożliwia ukierunkowanie terapii. Leczenie obejmuje dożylne podawanie wysokich dawek antybiotyków przez 2-8 tygodni, z hospitalizacją co najmniej przez pierwszy tydzień. Terapia empiryczna różni się w zależności od rodzaju zastawki (natywna vs sztuczna) i lokalnych wzorców oporności, np. wankomycyna 15 mg/kg i.v. co 8-12 h plus ceftriakson 2 g i.v./dobę dla zastawki natywnej. Po identyfikacji patogenu i antybiogramie terapia jest dostosowywana, np. penicylina G 12-18 mln j./dobę przez 4 tygodnie dla paciorkowców wrażliwych na penicylinę, czy nafcylina 2 g i.v. co 4 h przez 4-6 tygodni dla MSSA. Monitorowanie stężeń leków (wankomycyna: szczyt 30-45 µg/ml, minimalne 10-15 µg/ml; gentamycyna: 3-4 µg/ml i <1 µg/ml) jest niezbędne dla optymalizacji terapii i minimalizacji toksyczności.
- Zapalenie wsierdzia – definicja i wprowadzenie
- Ogólne zasady leczenia zapalenia wsierdzia
- Antybiotykoterapia w zapaleniu wsierdzia
- Podstawowe zasady antybiotykoterapii
- Antybiotykoterapia empiryczna
- Antybiotykoterapia celowana
- Monitorowanie leczenia przeciwdrobnoustrojowego
- Doustna antybiotykoterapia w zapaleniu wsierdzia
- Leczenie chirurgiczne zapalenia wsierdzia
- Wskazania do leczenia chirurgicznego
- Czas wykonania operacji
- Rodzaje zabiegów chirurgicznych
- Leczenie zapalenia wsierdzia związanego z urządzeniami wszczepianymi
- Leczenie podtrzymujące i zapobiegawcze
- Rokowanie i efekty leczenia zapalenia wsierdzia
- Podsumowanie i przyszłe kierunki
Zapalenie wsierdzia – definicja i wprowadzenie
Zapalenie wsierdzia (endocarditis) to poważna infekcja wewnętrznej wyściółki serca (wsierdzia) lub zastawek serca. Najczęściej ma charakter bakteryjny, choć może być również spowodowane przez grzyby i inne patogeny. Jest to schorzenie o wysokiej śmiertelności, wymagające szybkiej identyfikacji czynnika etiologicznego oraz starannie dobranej antybiotykoterapii1. Zapalenie wsierdzia może wystąpić zarówno na zastawkach natywnych, jak i sztucznych (protezach zastawkowych), a także może dotyczyć wszczepialnych urządzeń kardiologicznych12. Bez szybkiego i agresywnego leczenia zapalenie wsierdzia może być śmiertelne3.
Ogólne zasady leczenia zapalenia wsierdzia
Leczenie zapalenia wsierdzia obejmuje kilka kluczowych elementów: szybką diagnostykę, odpowiednią antybiotykoterapię oraz, w niektórych przypadkach powikłanego zapalenia wsierdzia, leczenie chirurgiczne4. Właściwe leczenie wymaga podejścia interdyscyplinarnego z udziałem specjalistów chorób zakaźnych, kardiologii i kardiochirurgii, którzy wspólnie podejmują decyzje dotyczące terapii przeciwdrobnoustrojowej oraz oceniają potrzebę interwencji chirurgicznej5.
Kluczowe jest, aby przed rozpoczęciem antybiotykoterapii pobrać co najmniej dwa (najlepiej trzy) zestawy posiewów krwi z dwóch różnych miejsc żylnych. Umożliwi to ukierunkowanie leczenia antybiotykami na podstawie wyników posiewów i antybiogramów6. W przypadkach o przebiegu powolnym, niepowikłanym, antybiotykoterapię można odroczyć do czasu otrzymania wyników posiewów. Natomiast u pacjentów z ostrym początkiem choroby lub cechami powikłanego zapalenia wsierdzia, należy niezwłocznie wdrożyć leczenie empiryczne7.
Antybiotykoterapia w zapaleniu wsierdzia
Podstawowe zasady antybiotykoterapii
Leczenie zapalenia wsierdzia wymaga stosowania wysokich dawek antybiotyków podawanych dożylnie, zazwyczaj przez 2-8 tygodni8. Początkowo pacjent powinien być hospitalizowany przez co najmniej tydzień, aby monitorować skuteczność leczenia oraz obserwować potencjalne powikłania9. Gdy stan pacjenta się poprawi (ustąpienie gorączki i poważnych objawów), może być on wypisany ze szpitala i kontynuować leczenie antybiotykami w warunkach ambulatoryjnych lub domowych10.
Skuteczne leczenie przeciwdrobnoustrojowe w zapaleniu wsierdzia opiera się na sterylizacji wegetacji i całkowitej eradykacji drobnoustrojów. Ze względu na dużą koncentrację patogenów w wegetacjach (10-100 milionów bakterii na gram tkanki), ich głębokie położenie w skrzeplinie oraz obecność biofilmu utrudniającego działanie antybiotyków, konieczne jest stosowanie leków bakteriobójczych11.
Antybiotykoterapia empiryczna
Przed uzyskaniem wyników posiewów krwi, w przypadkach wymagających niezwłocznego leczenia, stosuje się terapię empiryczną ukierunkowaną na najczęstsze patogeny12. Wybór antybiotyków zależy od tego, czy zapalenie wsierdzia dotyczy zastawki natywnej czy sztucznej, oraz od lokalnych wzorców oporności drobnoustrojów13.
Dla pacjentów z zapaleniem wsierdzia zastawki natywnej, którzy nie używają dożylnie narkotyków, empiryczne leczenie obejmuje zazwyczaj wankomycynę (15 mg/kg i.v. co 8-12 godzin) w połączeniu z ceftriaksonem (2 g i.v. dziennie)14. U pacjentów z podejrzeniem zapalenia wsierdzia zastawki sztucznej, terapia empiryczna powinna być szersza i obejmować MRSA, enterokoki oraz patogeny Gram-ujemne15. Zalecane jest podawanie wankomycyny, gentamycyny i rifampicyny16.
Według zaleceń American Heart Association (AHA), początkowo empiryczna terapia w zapaleniu wsierdzia zastawki natywnej może obejmować wankomycynę lub ampicylinę z sulbaktamem (Unasyn) w połączeniu z aminoglikozydem (plus rifampicyna u pacjentów z zastawkami sztucznymi)17.
Antybiotykoterapia celowana
Po uzyskaniu wyników posiewów krwi i antybiogramu, terapia antybiotykowa powinna zostać dostosowana do zidentyfikowanego patogenu i jego wrażliwości na antybiotyki18. Wybór antybiotyku zależy również od tego, czy infekcja dotyczy zastawki natywnej czy sztucznej19.
Schematy leczenia dla najczęstszych patogenów według zaleceń AHA20:
Zapalenie wsierdzia paciorkowcowe
Dla zapalenia wsierdzia zastawki natywnej wywołanego przez wrażliwe na penicylinę paciorkowce zieleniejące, S. bovis lub inne paciorkowce (MIC penicyliny ≤0,1 µg/ml):
- Penicylina G 12-18 milionów jednostek/dobę i.v. w ciągłym wlewie lub w 6 równych dawkach przez 4 tygodnie21
- Alternatywnie, ceftriakson 2 g i.v. lub i.m. raz dziennie przez 4 tygodnie22
Dla paciorkowców względnie opornych na penicylinę (MIC 0,1-0,5 µg/ml):
- Penicylina G 18 milionów jednostek/dobę i.v. przez 4 tygodnie w połączeniu z gentamycyną przez pierwsze 2 tygodnie23
W przypadku zapalenia wsierdzia zastawki sztucznej wywołanego przez paciorkowce, leczenie powinno trwać dłużej (6 tygodni), a gentamycyna powinna być podawana przez co najmniej pierwsze 2 tygodnie24.
Zapalenie wsierdzia gronkowcowe
Dla zapalenia wsierdzia zastawki natywnej wywołanego przez metycylinowrażliwe S. aureus (MSSA):
- Nafcylina lub oksacylina 2 g i.v. co 4 godziny przez 4-6 tygodni25
- Możliwe dodanie gentamycyny przez pierwsze 3-5 dni w celu przyspieszenia eliminacji bakteriemii26
Dla zapalenia wsierdzia zastawki natywnej wywołanego przez metycylinooporne S. aureus (MRSA):
- Wankomycyna przez 6 tygodni27
- Alternatywnie, daptomycyna (6 mg/kg/24h) została zatwierdzona do leczenia bakteriemii S. aureus i prawostronnego zapalenia wsierdzia28
- Linezolid może dawać lepsze wyniki niż wankomycyna w leczeniu infekcji wywołanych przez MRSA i MSSA29
W przypadku zapalenia wsierdzia zastawki sztucznej wywołanego przez gronkowce, zalecana jest terapia skojarzona obejmująca nafcylinę lub oksacylinę (dla MSSA) lub wankomycynę (dla MRSA) w połączeniu z rifampicyną przez co najmniej 6 tygodni oraz gentamycyną przez pierwsze 2 tygodnie30.
Zapalenie wsierdzia enterokokowe
Dla zapalenia wsierdzia wywołanego przez enterokoki wrażliwe na penicylinę i gentamycynę:
- Penicylina G 18-30 milionów jednostek/dobę i.v. w połączeniu z gentamycyną 1 mg/kg i.m. lub i.v. co 8 godzin przez 4-6 tygodni31
- Alternatywnie, ampicylina 12 g/dobę i.v. w połączeniu z gentamycyną32
Dla enterokoków opornych na penicylinę, ale wrażliwych na wankomycynę:
- Wankomycyna w połączeniu z gentamycyną przez 6 tygodni33
Połączenie inhibitora syntezy ściany komórkowej (penicylina, ampicylina) z aminoglikozydem (gentamycyna, streptomycyna) jest konieczne do osiągnięcia działania bakteriobójczego przeciwko enterokokom34.
Zapalenie wsierdzia wywołane przez grupę HACEK
Dla zapalenia wsierdzia wywołanego przez drobnoustroje z grupy HACEK:
- Ceftriakson 2 g dziennie i.v. lub i.m. przez 4 tygodnie35
- W przypadku zastawki sztucznej, leczenie powinno trwać 6 tygodni36
Zapalenie wsierdzia grzybicze
Zapalenie wsierdzia wywołane przez grzyby jest rzadkie i występuje głównie po operacjach zastawek sztucznych oraz u osób używających dożylnie narkotyków37. W takich przypadkach stosuje się leki przeciwgrzybicze, a często konieczna jest również interwencja chirurgiczna38. Niektórzy pacjenci wymagają długotrwałego przyjmowania leków przeciwgrzybiczych, aby zapobiec nawrotom zapalenia wsierdzia39.
Monitorowanie leczenia przeciwdrobnoustrojowego
W trakcie leczenia zapalenia wsierdzia konieczne jest regularne monitorowanie skuteczności terapii. Obejmuje to kontrolę parametrów klinicznych (ustąpienie gorączki i innych objawów), badania laboratoryjne oraz badania obrazowe40.
W przypadku stosowania niektórych antybiotyków, takich jak wankomycyna czy aminoglikozydy, zaleca się monitorowanie stężenia leku w surowicy, aby zapewnić odpowiedni poziom terapeutyczny i zminimalizować ryzyko działań niepożądanych41. Dla wankomycyny docelowe stężenia szczytowe i minimalne wynoszą odpowiednio 30-45 µg/ml i 10-15 µg/ml, natomiast dla gentamycyny – 3-4 µg/ml i poniżej 1 µg/ml42.
U pacjentów z zapaleniem wsierdzia wywołanym przez paciorkowce wrażliwe na penicylinę poprawa następuje zwykle w ciągu 3-7 dni od rozpoczęcia leczenia. Natomiast pacjenci z zapaleniem wsierdzia gronkowcowym reagują wolniej43.
Doustna antybiotykoterapia w zapaleniu wsierdzia
Tradycyjnie leczenie zapalenia wsierdzia opiera się na dożylnym podawaniu antybiotyków. Jednak w ostatnich latach pojawiły się dowody sugerujące, że u wybranych pacjentów można rozważyć przejście na doustną terapię antybiotykową w późniejszej fazie leczenia4445.
Kandydatami do takiej zmiany są pacjenci, którzy szybko uzyskali eliminację bakteriemii, szybko ustąpiła u nich gorączka i nie ma dowodów na zatory czy wzrost wegetacji. Dodatkowo nie powinno być potrzeby pilnej interwencji chirurgicznej, a co najmniej jeden z przepisanych antybiotyków musi osiągać udokumentowane stężenia bakteriobójcze przy podaniu doustnym46.
Badania wykazały, że pacjenci z lewostronnym zapaleniem wsierdzia w stabilnym stanie, którzy otrzymali co najmniej 10 dni dożylnych antybiotyków, mogą przejść na leczenie doustne na pozostałą część terapii47. Dowody przemawiające za stosowaniem leczenia doustnego są najlepiej udokumentowane dla patogenów Gram-dodatnich, takich jak enterokoki, MRSA i gronkowce koagulazo-ujemne48.
Leczenie chirurgiczne zapalenia wsierdzia
Wskazania do leczenia chirurgicznego
Około 15-25% pacjentów z zapaleniem wsierdzia ostatecznie wymaga interwencji chirurgicznej49. Wskazania do leczenia chirurgicznego w zapaleniu wsierdzia zastawki natywnej obejmują50:
- Niewydolność serca oporna na standardowe leczenie medyczne
- Zapalenie wsierdzia grzybicze (z wyjątkiem wywołanego przez Histoplasma capsulatum)
- Utrzymująca się posocznica po 72 godzinach odpowiedniej antybiotykoterapii
- Nawracające zatory septyczne, szczególnie po 2 tygodniach antybiotykoterapii
- Pęknięcie tętniaka zatoki Valsalvy
- Zaburzenia przewodzenia spowodowane ropniem przegrody
- Infekcja płatka przedniego zastawki mitralnej u pacjentów z zapaleniem wsierdzia zastawki aortalnej
Operacja wymiany zastawki powinna być przeprowadzona niezwłocznie, jeśli wystąpi którykolwiek z następujących stanów51:
- Umiarkowana do ciężkiej niewydolność serca
- Dysfunkcja zastawki
- Tworzenie się ropnia okołozastawkowego lub mięśnia sercowego
- Obecność niestabilnej zastawki, która odrywa się od pierścienia zastawkowego
- Więcej niż jeden epizod zatorowy z utrzymującymi się wegetacjami widocznymi w przezprzełykowym badaniu echokardiograficznym
- Obecność wegetacji większych niż 1 cm średnicy
W przypadku zapalenia wsierdzia zastawki sztucznej, jeśli nie reaguje ono na leczenie przeciwdrobnoustrojowe i wyniki posiewów krwi pozostają dodatnie lub dochodzi do nawrotu bakteriemii, zastawka sztuczna powinna zostać wymieniona52.
Czas wykonania operacji
Według wytycznych American Association for Thoracic Surgery (AATS), gdy wskazanie do operacji zostanie ustalone, zabieg powinien być wykonany jak najszybciej53. Wytyczne AATS podkreślają, że powód i czas operacji nie mogą być rozpatrywane oddzielnie, ale muszą być analizowane łącznie54.
Zalecenia dotyczące czasu wykonania operacji w zapaleniu wsierdzia55:
- W ciągu 24-48 godzin od rozpoznania w przypadku ciężkiej niedomykalności zastawki lub zmiany destrukcyjnej/penetrującej z niestabilnością hemodynamiczną lub objawami niewydolności serca klasy III lub IV według NYHA
- W ciągu 1 tygodnia od rozpoznania w przypadku ciężkiej niedomykalności zastawki lub zmiany destrukcyjnej/penetrującej bez niestabilności hemodynamicznej lub objawów niewydolności serca klasy III lub IV; lub w przypadku opornej infekcji (definiowanej jako ropień, utrzymująca się bakteriemia, oporny drobnoustrój lub nawracające zapalenie wsierdzia zastawki sztucznej)
- W ciągu 24-48 godzin od rozpoznania w celu zapobiegania zatorom (zdefiniowanym jako nawracające zatory z pozostałymi wegetacjami lub wegetacjami o wielkości ≥10 mm bez wcześniejszego epizodu zatorowego)
W przypadku pacjentów z udarem i deficytami neurologicznymi, czas operacji jest ustalany przez wyważenie potrzeby operacji serca z ryzykiem powiększenia udaru lub wywołania krwawienia śródczaszkowego podczas zabiegu56.
Rodzaje zabiegów chirurgicznych
Operacja zapalenia wsierdzia może obejmować napranie lub wymianę uszkodzonej zastawki serca, usunięcie zakażonej tkanki oraz drenaż ropni57. Główne zabiegi chirurgiczne stosowane w leczeniu zapalenia wsierdzia to58:
- Naprawa uszkodzonej zastawki serca – może być atrakcyjną alternatywą dla wymiany zastawki u niektórych pacjentów, szczególnie w przypadku zastawki mitralnej59
- Wymiana uszkodzonych zastawek serca na sztuczne – wykorzystuje się zastawkę mechaniczną lub biologiczną (tkankową) wykonaną z tkanki naturalnej (np. świńskiej, bydlęcej lub ludzkiej)60
- Drenaż ropni, które mogły się rozwinąć w mięśniu sercowym61
Zaletą zastawki biologicznej jest to, że nie zawiera metalu, więc długotrwałe stosowanie leków przeciwzakrzepowych nie jest konieczne. Zastawki mechaniczne zawierają materiały, które są bardziej podatne na tworzenie skrzepów krwi i wymagają stosowania leków przeciwzakrzepowych. Zaletą jest jednak to, że służą przez wiele lat62.
W przypadku prawostronnego zapalenia wsierdzia, leczenie jest zwykle zachowawcze. Jeśli konieczna jest operacja, preferuje się naprawę zastawki zamiast jej wymiany, aby uniknąć przyszłej infekcji zastawki sztucznej z powodu dalszego stosowania narkotyków dożylnych63.
Leczenie zapalenia wsierdzia związanego z urządzeniami wszczepianymi
W przypadku zapalenia wsierdzia obejmującego wszczepione urządzenie kardiologiczne, konieczne jest całkowite usunięcie stymulatora serca lub defibrylatora, w tym wszystkich elektrod i generatora64. Wytyczne AHA dotyczące infekcji wszczepialnych urządzeń kardiologicznych zalecają całkowite usunięcie zakażonego urządzenia i elektrod u wszystkich pacjentów z potwierdzoną infekcją, co wykazano przez zapalenie wsierdzia zastawkowe i/lub elektrodowe lub posocznicę65.
Wytyczne AHA zalecają, że jeśli posiewy krwi były dodatnie przed usunięciem urządzenia, należy pobrać posiewy krwi po usunięciu urządzenia, a wszczepienie nowego urządzenia powinno być opóźnione do czasu, gdy posiewy krwi będą ujemne przez co najmniej 72 godziny66.
Leczenie podtrzymujące i zapobiegawcze
Leczenie powikłań zapalenia wsierdzia
Poza antybiotykoterapią i ewentualnym leczeniem chirurgicznym, ważne jest również leczenie powikłań zapalenia wsierdzia. Obejmuje to67:
- Leczenie niewydolności serca
- Suplementację tlenową w razie potrzeby
- Hemodializę w przypadku ciężkiej niewydolności nerek
Interwencje wewnątrznaczyniowe mogą być stosowane w leczeniu ostrych, dużych zatorów septycznych68.
Profilaktyka antybiotykowa
Osoby z wysokim ryzykiem zapalenia wsierdzia mogą wymagać profilaktyki antybiotykowej przed określonymi zabiegami stomatologicznymi i innymi procedurami medycznymi69. Według American Heart Association, profilaktyka antybiotykowa jest zalecana przed zabiegami stomatologicznymi dla osób z określonymi schorzeniami serca70.
Pacjenci, którzy zostali skutecznie leczeni z powodu zapalenia wsierdzia w przeszłości, wymagają profilaktyki antybiotykowej przed określonymi zabiegami stomatologicznymi i innymi procedurami71. Wytyczne AATS sugerują, że pacjenci, którzy przeszli operację z powodu zapalenia wsierdzia, stanowią grupę wysokiego ryzyka nawrotu zapalenia wsierdzia i powinni otrzymać profilaktykę72.
Opieka długoterminowa
Po zakończeniu leczenia zapalenia wsierdzia konieczna jest długoterminowa obserwacja pacjenta. Obejmuje to regularne wizyty kontrolne, badania krwi oraz w niektórych przypadkach badania obrazowe, takie jak echokardiografia73.
Pacjenci powinni być edukowani w zakresie codziennej higieny jamy ustnej, regularnych wizyt u dentysty oraz potrzeby profilaktyki antybiotykowej przed określonymi zabiegami74. Ważne jest również, aby pacjenci byli świadomi objawów nawrotu zapalenia wsierdzia i wiedzieli, kiedy należy szukać pomocy medycznej75.
Rokowanie i efekty leczenia zapalenia wsierdzia
Wyniki leczenia zapalenia wsierdzia zależą od wielu czynników, w tym od wieku pacjenta, organizmu wywołującego infekcję, obecności powikłań, wyników badań echokardiograficznych oraz chorób współistniejących76.
Nieleczone zapalenie wsierdzia jest śmiertelne77. Jednak przy wczesnym, agresywnym leczeniu, większość pacjentów przeżywa78. Wcześniejsze leczenie zapalenia wsierdzia prowadzi do lepszego długoterminowego rokowania79.
U niektórych pacjentów poprawa następuje w ciągu kilku dni od rozpoczęcia leczenia. U innych może to trwać dłużej80. Nawrót zwykle występuje w ciągu 4 tygodni od zakończenia leczenia. Ponowne leczenie antybiotykami może być skuteczne, ale może być również konieczna operacja81.
Czas trwania leczenia antybiotykami (od 2 do 8 tygodni) zależy od charakterystyki infekcji i drobnoustrojów wywołujących82. Po operacji zapalenia wsierdzia standardowy czas podawania antybiotyków dożylnych wynosi 6 tygodni, licząc od dnia operacji, ale schemat i czas trwania mogą być modyfikowane i dostosowywane w zależności od organizmu i jego wrażliwości na leki przeciwdrobnoustrojowe, odpowiedzi na leczenie i patologii83.
Podsumowanie i przyszłe kierunki
Leczenie zapalenia wsierdzia wymaga multidyscyplinarnego podejścia, z udziałem kardiologów, specjalistów chorób zakaźnych, mikrobiologów, kardiochirurgów i farmaceutów84. Wczesna diagnoza i odpowiednie leczenie są kluczowe dla poprawy rokowania85.
Obecne wytyczne ESC z 2023 roku dotyczące postępowania w zapaleniu wsierdzia uwzględniają liczne osiągnięcia w opiece nad pacjentami, w tym udoskonalenie wskazań do profilaktyki antybiotykowej, poprawę możliwości diagnostycznych, utworzenie zespołów ds. zapalenia wsierdzia i ośrodków zastawek serca, identyfikację pacjentów kwalifikujących się do ambulatoryjnej antybiotykoterapii, diagnostykę i stratyfikację ryzyka u pacjentów z powikłaniami zapalenia wsierdzia oraz opiekę skoncentrowaną na pacjencie w ostrej fazie i podczas obserwacji86.
Ciągły postęp w diagnostyce i leczeniu zapalenia wsierdzia, w tym techniki diagnostyki syndromowej i udoskonalone metody szybkiej oceny dodatnich posiewów krwi, pokazują obiecujące wyniki87. Przyszłe badania powinny pomóc lepiej zdefiniować rolę antybiotyków doustnych w leczeniu zapalenia wsierdzia oraz optymalne strategie leczenia w przypadku opornych infekcji88.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.