Rak nadnerczy
Epidemiologia
Rak nadnerczy (adrenocortical carcinoma, ACC) to rzadki, agresywny nowotwór o zapadalności 0,5-2 przypadki na milion osób rocznie, z bimodalnym rozkładem wieku zachorowań – najczęściej w pierwszej oraz czwartej i piątej dekadzie życia. Kobiety chorują 2,5-3 razy częściej niż mężczyźni. Występuje częściej u dzieci poniżej 5 roku życia (mediana 3,2 roku), a u dorosłych stanowi 0,02-0,2% wszystkich nowotworów. Wysoka zapadalność obserwowana jest w południowej Brazylii (3,4-4,2/milion dzieci), związana z mutacjami germinalnymi TP53 (allele R175H, R337H). Rak nadnerczy może być elementem zespołów genetycznych, takich jak Li-Fraumeni, Lynch, MEN1, FAP czy Beckwitha-Wiedemanna. Diagnostyka obejmuje ocenę hormonalną, badania obrazowe (CT, MRI) oraz badania genetyczne. Czynniki ryzyka złośliwości to m.in. wiek dziecięcy (62% złośliwości vs 8% u dorosłych), guzy wykryte nieprzypadkowo (32% vs 3%), średnica >4 cm (34% vs 7%), gęstość w CT >20 HU (15% vs 1%) oraz guzy obustronne (16% vs 7%).
Epidemiologia raka nadnerczy
Rak nadnerczy (adrenocortical carcinoma, ACC) jest niezwykle rzadkim nowotworem złośliwym o agresywnym przebiegu. Roczna częstość występowania raka nadnerczy szacowana jest na 0,5-2 przypadki na milion osób rocznie w populacji ogólnej12. W Stanach Zjednoczonych diagnozuje się około 200-300 nowych przypadków rocznie34, natomiast w Niemczech szacuje się na 80-120 nowych przypadków rocznie5. Według projektu Rare Cancers in Europe (RARECARE), roczna zapadalność na raka kory nadnerczy wynosi 0,22 na 100 000 osób6.
Częstość występowania raka nadnerczy wykazuje charakterystyczny rozkład bimodalny – występuje on najczęściej w pierwszej dekadzie życia oraz w czwartej i piątej dekadzie życia78. U dzieci rak nadnerczy stanowi około 1,3% wszystkich nowotworów dziecięcych, podczas gdy u dorosłych jedynie 0,02-0,2% wszystkich nowotworów9. Większość dzieci z rakiem nadnerczy diagnozowana jest przed 5 rokiem życia (mediana wieku 3,2 roku), przy czym 60% pacjentów ma mniej niż 4 lata, a 14% powyżej 13 lat10.
Rak nadnerczy częściej występuje u kobiet niż u mężczyzn, ze stosunkiem 2,5-3:11112. Nowotwory hormonalnie czynne są częstsze u kobiet, które również częściej rozwijają związane z tym zespoły endokrynologiczne. Natomiast nowotwory hormonalnie nieczynne występują z podobną częstością u obu płci1314.
Regionalne różnice epidemiologiczne
Interesującym zjawiskiem epidemiologicznym jest znacznie wyższa częstość występowania raka nadnerczy w południowej i południowo-wschodniej Brazylii, gdzie zapadalność jest 10-15 razy wyższa niż w populacji ogólnej1516. Zjawisko to wiąże się z wyższą częstością występowania mutacji germinalnej genu TP53, szczególnie alleli R175H i R337H, co jest efektem tzw. „efektu założyciela” (founder effect). W regionie tym roczna zapadalność na raka nadnerczy u dzieci wynosi 3,4-4,2 na milion, w porównaniu do światowej zapadalności 0,3 na milion dzieci poniżej 15 roku życia17.
Czynniki ryzyka i predyspozycje genetyczne
Chociaż dokładna etiologia raka nadnerczy pozostaje nieznana, zidentyfikowano szereg czynników genetycznych predysponujących do rozwoju tego nowotworu. Według dużej analizy genomowej nowotworów dziecięcych, odsetek nosicieli patogennych wariantów germinalnych wśród wszystkich typów nowotworów był najwyższy właśnie w przypadku raka kory nadnerczy (około 50%)18.
Rak nadnerczy może występować w ramach następujących zespołów genetycznych1920:
- Zespół Li-Fraumeni – związany z mutacją genu TP53
- Zespół Lyncha – z mutacjami genów MLH1, MSH2, MSH6, PMS2
- Zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu I (MEN1)
- Zespół rodzinnej polipowatości gruczolakowatej (FAP) związany z mutacją genu APC
- Zespół Beckwitha-Wiedemanna (BWS) – u pacjentów z tym zespołem ogólne ryzyko rozwoju nowotworu wynosi około 5-10%, a rak kory nadnerczy stanowi około 7% wszystkich nowotworów złośliwych21
Warto zauważyć, że prawdopodobieństwo wystąpienia germinalnej mutacji TP53 jest najwyższe w pierwszych latach życia i zmniejsza się wraz z wiekiem22. Częstość występowania mutacji germinalnych TP53 jest szczególnie wysoka u dzieci zdiagnozowanych z rakiem kory nadnerczy, zmniejszając się z 58% u dzieci zdiagnozowanych przed 12 rokiem życia do 25% u osób zdiagnozowanych między 12 a 20 rokiem życia23.
Incydentaloma nadnerczy a rak
Guzy nadnerczy są stosunkowo częstym znaleziskiem w praktyce klinicznej. Szacuje się, że występują u 3-10% populacji24. Większość z nich to łagodne, niewydzielające guzy przypadkowo wykryte podczas badań obrazowych (tzw. incydentaloma nadnerczy). W około 1-5% wszystkich przypadków, badania tomografii komputerowej jamy brzusznej wykonywane z przyczyn niezwiązanych z nadnerczami ujawniają obecność guza nadnerczy25. Częstość występowania incydentaloma nadnerczy wzrasta z wiekiem – odsetek wynosi mniej niż 1% u pacjentów poniżej 30 roku życia i wzrasta do 7% u pacjentów w wieku 70 lat lub starszych26.
Badanie populacyjne przeprowadzone przez Ebbehøj i wsp. wykazało 10-krotny wzrost wykrywalności guzów nadnerczy w latach 1995-2017, głównie ze względu na częstsze wykorzystywanie zaawansowanych technik obrazowania2728. Choć większość incydentaloma to łagodne guzy, istnieje ryzyko, że mogą one przekształcić się w nowotwory złośliwe. W badaniu obejmującym 1287 pacjentów z guzami nadnerczy zdiagnozowanymi w latach 1995-2017, u 111 (8,6%) rozpoznano nowotwór złośliwy, w tym 96 (7,5%) stanowiły przerzuty29.
Warto zauważyć, że w dużym badaniu obejmującym 512 pacjentów z rakiem kory nadnerczy, prawie 40% przypadków zostało wykrytych jako incydentaloma, przy czym częstość ta wzrastała z wiekiem30. Pacjenci z przypadkowo wykrytym rakiem nadnerczy mieli lepsze rokowanie w porównaniu z pacjentami z objawowym przebiegiem choroby31.
Objawy kliniczne i diagnostyka
Objawy kliniczne raka nadnerczy zależą głównie od tego, czy guz jest hormonalnie czynny, czy nie. Około 50% guzów nadnerczy wydziela nadmiar hormonów, co prowadzi do charakterystycznych zespołów hormonalnych ułatwiających ich wykrycie32. Pozostałe 50% to guzy hormonalnie nieczynne, które mogą pozostać nierozpoznane, dopóki nie osiągną znacznych rozmiarów powodujących miejscowe objawy w jamie brzusznej lub nie dadzą przerzutów33.
U dzieci dominującymi objawami nadczynności hormonalnej są objawy związane z nadmiarem androgenów (wirylizacja), następnie zespół Cushinga lub kombinacja obu34. U dorosłych około 15% guzów nadnerczy to guzy hormonalnie czynne35.
Czynniki zwiększające ryzyko złośliwości guza nadnerczy obejmują36:
- Wiek dziecięcy (62% złośliwych vs 8% u dorosłych)
- Guzy wykryte nie przypadkowo (32% złośliwych vs 3% w incydentaloma)
- Guzy o średnicy >4 cm (34% złośliwych vs 7% w guzach <4 cm)
- Guzy o gęstości >20 jednostek Hounsfielda w badaniu CT bez kontrastu (15% złośliwych vs 1% w guzach o gęstości <20 HU)
- Guzy obustronne (16% złośliwych vs 7% w jednostronnych)
Diagnostyka i stadium zaawansowania
Diagnostyka raka nadnerczy obejmuje badania obrazowe, ocenę hormonalną oraz badania genetyczne w wybranych przypadkach. Według wytycznych NCCN (National Comprehensive Cancer Network), pacjentom z guzem nadnerczy należy wykonać pełną ocenę hormonalną w momencie rozpoznania37.
Do oceny zaawansowania nowotworu stosuje się klasyfikację TNM (Tumor-Node-Metastasis) Amerykańskiego Wspólnego Komitetu ds. Raka (AJCC) lub klasyfikację ENSAT (European Network for the Study of Adrenal Tumors)3839. W badaniu obejmującym pacjentów z rakiem nadnerczy, zgodnie z klasyfikacją ENSAT, czterech pacjentów miało stadium II, siedmiu pacjentów – stadium III, a trzech pacjentów – stadium IV40.
Przeżywalność i rokowanie
Rak nadnerczy charakteryzuje się ogólnie złym rokowaniem, z 5-letnim przeżyciem całkowitym wynoszącym około 50%41. Rokowanie zależy jednak w dużej mierze od stadium zaawansowania nowotworu w momencie rozpoznania oraz od możliwości całkowitej resekcji chirurgicznej42.
Według danych z rejestru SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results), 5-letnie względne współczynniki przeżycia dla pacjentów z rakiem nadnerczy zdiagnozowanych w latach 2012-2018 wynoszą43:
- Nowotwór ograniczony (lokalizacja miejscowa): 73%
- Nowotwór regionalny (z zajęciem węzłów chłonnych): 53%
- Nowotwór rozsiany (przerzuty odległe): 38%
- Wszystkie stadia łącznie: 50%
U pacjentów w stadium I, II lub III około 50% żyje 40 miesięcy po diagnozie, podczas gdy w stadium IV jedynie 10% pacjentów osiąga ten punkt czasowy44. W przypadku dzieci z guzami kory nadnerczy, prawdopodobieństwo 5-letniego przeżycia zależy od stadium i waha się od ponad 80% dla pacjentów z chorobą resekcyjną do mniej niż 20% dla pacjentów z przerzutami45.
Niekorzystne czynniki prognostyczne w raku kory nadnerczy obejmują46:
- Obecność somatycznych wariantów TP53
- Większy rozmiar guza
- Zaawansowane stadium choroby
- Wiek powyżej 4-5 lat
- Mikroskopowa martwica guza
- Zajęcie węzłów chłonnych okołoaortalnych
- Niekompletna resekcja lub rozlanie guza podczas operacji
- Niska ekspresja antygenów HLA klasy II
- Wyższy indeks znakowania Ki-67
Przeżycie warunkowe
Interesującym aspektem analizy przeżycia w raku nadnerczy jest koncepcja przeżycia warunkowego (conditional survival, CS). W badaniu obejmującym 641 pacjentów z rakiem kory nadnerczy bez przerzutów odległych (M0), mediana całkowitego przeżycia wynosiła 51 miesięcy. Jednoroczne i 5-letnie wskaźniki przeżycia całkowitego wynosiły odpowiednio 81,4% i 47,2%47.
Szacunki przeżycia warunkowego są bardziej optymistyczne niż statyczne prawdopodobieństwa przeżycia. Pacjenci, którzy przeżyli 24 miesiące po początkowej diagnozie, mieli lepsze 1-roczne przeżycie warunkowe niż ci, którzy przeżyli krótszy okres. Co ciekawe, różnice w przeżyciu warunkowym między różnymi stadiami choroby zmniejszały się wraz z upływem czasu od diagnozy lub nawet zanikały48.
Nadzór i monitorowanie
Ze względu na rzadkość występowania raka nadnerczy oraz jego potencjalnie agresywny przebieg, zaleca się ścisły nadzór i regularne monitorowanie pacjentów po leczeniu. Zgodnie z wytycznymi, wizyty kontrolne w przypadku raka kory nadnerczy są zazwyczaj planowane49:
- 2-6 tygodni po operacji w celu sprawdzenia poziomów hormonów we krwi
- Co 3 miesiące przez pierwsze 2-3 lata
- Co 6 miesięcy przez kolejne 5 lat
Pacjenci powinni być obserwowani co 3 miesiące podczas i po początkowym leczeniu. Po pierwszych 2 latach odstęp między badaniami obrazowymi zostaje wydłużony. Zaleca się obserwację do 10 lat po chirurgicznym usunięciu guza pierwotnego50.
Nadzór genetyczny
W przypadku pacjentów z genetycznymi predyspozycjami do raka nadnerczy, zalecane są specjalne protokoły nadzoru. Międzynarodowe stanowisko konsensusowe dotyczące klinicznego postępowania w zespole Beckwitha-Wiedemanna (BWS) wspomina o strategii screeningowej obejmującej ocenę kliniczną, ultrasonografię nadnerczy i ocenę poziomów siarczanu dehydroepiandrosteronu w surowicy co 4-6 miesięcy51.
W przypadku zespołu MEN1, zaleca się obrazowanie jamy brzusznej za pomocą tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego co 3 lata, a zmiany w nadnerczach wymagają ciągłego nadzoru radiologicznego pod kątem objawów złośliwości52.
Poradnictwo genetyczne jest zalecane, ponieważ rak nadnerczy jest związany z mutacją germinalną TP53 i zespołem Li-Fraumeni, który obejmuje mutacje MLH1, MSH2, MSH6, PMS253.
Rak nadnerczy jako drugi nowotwór pierwotny
Interesującym aspektem epidemiologii raka nadnerczy jest jego występowanie jako drugi nowotwór pierwotny. Według analizy danych z rejestru SEER obejmującej 2 887 468 osób z rozpoznaniem nowotworów, u 117 z nich wystąpił rak nadnerczy jako drugi nowotwór pierwotny54.
Całkowity standaryzowany współczynnik zachorowalności (SIR) na guza nadnerczy jako drugi nowotwór pierwotny wynosił 1,5, co oznacza wyższe ryzyko niż oczekiwane55. Szczególnie wysokie współczynniki zachorowalności odnotowano dla określonych pierwotnych lokalizacji nowotworów56:
- Gardło dolne (O/E=44,6)
- Inne tkanki endokrynne (w tym grasica) (O/E=38,3)
- Jelito cienkie (O/E=8,9)
- Wątroba (O/E=8,7)
- Żołądek (O/E=5)
- Chłoniak nieziarniczy węzłowy (O/E=3,8)
- Nerka i miedniczka nerkowa (O/E=3,2)
- Pierś (O/E=1,8)
Ryzyko rozwoju nowotworu złośliwego nadnerczy jako drugiego nowotworu pierwotnego było wyższe niż ryzyko wystąpienia pierwszego nowotworu pierwotnego, biorąc pod uwagę rzadkość nowotworów złośliwych nadnerczy i stały spadek śmiertelności z powodu nowotworów w Stanach Zjednoczonych, który rozpoczął się od początku i połowy lat 90. XX wieku, co może odgrywać rolę w zwiększeniu ryzyka rozwoju kolejnego nowotworu wśród osób, które przeżyły pierwotne nowotwory57.
Przerzuty do nadnerczy
Przerzuty do nadnerczy są najczęstszymi zmianami złośliwymi dotyczącymi gruczołu nadnerczowego. Przerzuty są zwykle obustronne, ale mogą być również jednostronne, z przewagą strony lewej (stosunek 1,5:1)58. W badaniach autopsyjnych przerzuty do nadnerczy stwierdza się u do 27% pacjentów ze znanymi złośliwymi guzami nabłonkowymi59.
W badaniu oceniającym częstość występowania przerzutów do nadnerczy u pacjentów z rakiem jelita grubego (CRC), spośród 856 pacjentów z CRC, 58 (6,8%) miało guza nadnerczy60. Czynniki niezależnie związane z przerzutami do nadnerczy obejmowały: rozmiar guza nadnerczy >1,8 cm, poziom CEA >2,5 ng/mL oraz obecność innych przerzutów widocznych w badaniach obrazowych61.
Warto zauważyć, że rozprzestrzenianie się nowotworów z innych obszarów ciała do gruczołu nadnerczowego jest znacznie częstsze niż pierwotne występowanie tam nowotworu, co jest istotną informacją przy stawianiu diagnozy62.
Najnowsze trendy w nadzorze i leczeniu
Postępy w zrozumieniu biologii molekularnej raka nadnerczy przyczyniły się do opracowania nowych strategii nadzoru i leczenia. Ostatnie badania sugerują, że nie wszyscy pacjenci z rakiem kory nadnerczy wymagają standardowej terapii mitotanem po operacji63.
W nowym badaniu klinicznym ADIUVO, które jest pierwszym na świecie randomizowanym badaniem dotyczącym leczenia uzupełniającego raka kory nadnerczy, oceniano skuteczność mitotanu w porównaniu z samą obserwacją na podstawie przeżycia wolnego od nawrotu (RFS). Badanie wykazało, że jednoczesne leczenie mitotanem nie jest wskazane u pacjentów z rakiem kory nadnerczy o niskim stopniu złośliwości, zlokalizowanym, który nie dał jeszcze przerzutów i mógł być całkowicie usunięty, ponieważ ich rokowanie jest stosunkowo dobre, a leczenie mitotanem nie wykazuje statystycznie istotnej poprawy wskaźnika nawrotów, ale wiąże się z działaniami niepożądanymi64.
Europejskie Towarzystwo Endokrynologiczne (ESE) opublikowało w 2023 roku zaktualizowane wytyczne dotyczące postępowania z incydentaloma nadnerczy, które zawierają najnowsze dowody dotyczące oceny ryzyka złośliwości, definicji i postępowania w przypadku łagodnej autonomicznej sekrecji kortyzolu (MACS) oraz strategii obserwacji guzów nadnerczy65. Wytyczne zalecają podejście interdyscyplinarne w celu określenia konieczności interwencji chirurgicznej u pacjentów z MACS66.
W ostatnich latach nastąpił znaczny postęp w zrozumieniu zespołów prowadzących do guzów endokrynnych, co znacznie poprawiło dostępne dla klinicystów podejścia diagnostyczne i terapeutyczne67. Podejście to jest niezbędne, ponieważ informuje nie tylko o postępowaniu z obecnym guzem, ale także o monitorowaniu innych nowotworów związanych z tymi zespołami68.
| Czynnik ryzyka | Złośliwość (%) | Grupa referencyjna | Złośliwość w grupie referencyjnej (%) | Wartość p |
|---|---|---|---|---|
| Wiek dziecięcy | 62% | Dorośli (≥18 lat) | 8% | <0.001 |
| Guzy wykryte nieprzypadkowo | 32% | Incydentaloma | 3% | <0.001 |
| Guzy o średnicy >4 cm | 34% | Guzy ≤4 cm | 7% | <0.001 |
| Gęstość w CT >20 HU | 15% | Gęstość ≤20 HU | 1% | <0.001 |
| Guzy obustronne | 16% | Guzy jednostronne | 7% | 0.004 |
Podsumowanie epidemiologiczne
Rak nadnerczy jest rzadkim, ale agresywnym nowotworem o niekorzystnym rokowaniu. Zapadalność wynosi 0,5-2 przypadki na milion osób rocznie, z charakterystycznym bimodalnym rozkładem wieku zachorowania – w pierwszej oraz czwartej i piątej dekadzie życia6970. Kobiety chorują 2,5-3 razy częściej niż mężczyźni71.
Częstość diagnozowania guzów nadnerczy wzrosła 10-krotnie w latach 1995-2017, głównie ze względu na zwiększone wykorzystanie badań obrazowych72. Choć większość guzów nadnerczy to łagodne, niewydzielające hormony guzy (incydentaloma), ważne jest dokładne zbadanie każdego guza pod kątem złośliwości i nadprodukcji hormonów73.
Zidentyfikowano szereg genetycznych predyspozycji do raka nadnerczy, w tym zespół Li-Fraumeni, zespół Lyncha, zespół MEN1, zespół FAP i zespół Beckwitha-Wiedemanna74. Ze względu na rzadkość występowania i agresywny przebieg, pacjenci z rakiem nadnerczy powinni być leczeni w wyspecjalizowanych ośrodkach referencyjnych przez multidyscyplinarny zespół znający tę rzadką chorobę7576.
W ostatnich latach obserwuje się postęp w zrozumieniu biologii molekularnej raka nadnerczy oraz w opracowaniu spersonalizowanych strategii leczenia i nadzoru, co daje nadzieję na poprawę wyników leczenia tego rzadkiego nowotworu77.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.