Rak nadnerczy
Rokowania, prognozy i postęp choroby
Rak nadnerczy (ACC) to rzadki, agresywny nowotwór endokrynny o zmiennym przebiegu klinicznym, z 5-letnią śmiertelnością na poziomie 75-90%. Rokowanie zależy głównie od stopnia zaawansowania według klasyfikacji ENSAT, gdzie 5-letnie przeżycie wynosi: I – 66-82%, II – 58-64%, III – 24-50%, IV – 0-17%. Dane SEER wskazują na 5-letnie przeżycie względne: 73-74% dla raka zlokalizowanego, 53% dla regionalnego i 38% dla rozsianego. Mediana przeżycia całkowitego wynosi około 4 lata, a w stadium IV – poniżej roku. Kluczowe czynniki prognostyczne to wiek >45 lat, status resekcji R0, wielkość guza, obecność przerzutów, produkcja kortyzolu oraz indeks proliferacji Ki67 (≥19% wiąże się z gorszym rokowaniem). Mutacje TP53 i CTNNB1 oraz profil ekspresji miRNA (miR-195, miR483-5p) również korelują z agresywnością choroby. Model prognostyczny S-GRAS, uwzględniający stopień zaawansowania, histologię, status resekcji, wiek i objawy hormonalne, przewyższa wartością prognostyczną klasyfikację ENSAT i Ki67, szczególnie w identyfikacji pacjentów korzystających z leczenia uzupełniającego mitotanem.
Rak nadnerczy (Adrenal cancer) – Rokowanie i przewidywanie wyniku leczenia
Rak nadnerczy (adrenocortical carcinoma, ACC) jest rzadkim nowotworem endokrynnym charakteryzującym się agresywnym, ale zmiennym przebiegiem klinicznym. Rokowanie w tej jednostce chorobowej jest zróżnicowane i zależy od wielu czynników, w tym stopnia zaawansowania w momencie rozpoznania, skuteczności leczenia oraz charakterystyki biologicznej guza.12 Pomimo postępów w diagnostyce i leczeniu, wskaźniki przeżycia w raku nadnerczy pozostają stosunkowo niskie, a śmiertelność 5-letnia wynosi około 75-90%.34
Wskaźniki przeżycia w zależności od stopnia zaawansowania
Stopień zaawansowania według klasyfikacji ENSAT (European Network for the Study of Adrenal Tumours) jest jednym z najważniejszych czynników prognostycznych w raku nadnerczy. Wskaźniki 5-letniego przeżycia w zależności od stopnia zaawansowania według ENSAT przedstawiają się następująco:567
- Stopień I: 66-82% (w niektórych badaniach nawet 100%)
- Stopień II: 58-64% (w niektórych badaniach nawet 93%)
- Stopień III: 24-50% (w niektórych badaniach nawet 60%)
- Stopień IV: 0-17% (w większości badań około 11-17%)
Według danych bazy SEER (Surveillance, Epidemiology, and End Results), 5-letnie wskaźniki przeżycia względnego dla raka nadnerczy, w zależności od stopnia miejscowego zaawansowania, wynoszą:91011
- Rak zlokalizowany (ograniczony do nadnerczy): około 73-74%
- Rak regionalny (zajmujący okoliczne struktury): około 53%
- Rak rozsiany (z przerzutami odległymi): około 38%
Ogólny 5-letni wskaźnik przeżycia względnego dla raka nadnerczy wynosi około 50%, według American Cancer Society.10 W przypadku raka we wczesnym stadium, 5-letni wskaźnik przeżycia wynosi między 50% a 60%. Oznacza to, że do 60% osób z tą chorobą będzie żyło co najmniej pięć lat po diagnozie. Gdy rak rozprzestrzeni się na inne obszary ciała, 5-letni wskaźnik przeżycia spada do 10-20%.12
Mediana przeżycia w przypadku choroby przerzutowej (stadium IV) w momencie rozpoznania wynosi mniej niż jeden rok.5 Ogólnie rzecz biorąc, mediana przeżycia dla raka nadnerczy to około 4 lata.11
Kluczowe czynniki prognostyczne
Istnieje wiele czynników, które wpływają na rokowanie w raku nadnerczy:1314
Czynniki kliniczne i patologiczne
- Wiek – pacjenci powyżej 45 roku życia mają gorsze rokowanie
- Status resekcji – radykalne wycięcie guza (R0) znacząco poprawia rokowanie
- Wielkość guza – większe guzy są związane z gorszym rokowaniem
- Przerzuty odległe – obecność przerzutów znacząco pogarsza rokowanie
- Produkcja kortyzolu – guzy wydzielające kortyzol mają gorsze rokowanie
- Stan zaawansowania klinicznego – wyższe stadia (III/IV) wiążą się z gorszym rokowaniem
Markery molekularne i histologiczne
Indeks proliferacji Ki67 jest obecnie uważany za jeden z najważniejszych pojedynczych czynników prognostycznych w raku nadnerczy:1316
- Indeks Ki67 – wysoki indeks Ki67 (≥19%) wiąże się z gorszym rokowaniem i wyższym ryzykiem nawrotu
- Skala Weissa – wyższy wynik w skali Weissa koreluje z gorszym rokowaniem
- Mutacje TP53 i CTNNB1 – obecność tych mutacji, zwłaszcza TP53, wiąże się z bardziej agresywnym przebiegiem i gorszym rokowaniem
- Profil ekspresji miRNA – miR-195 i miR483-5p w surowicy mogą służyć jako biomarkery agresywnego raka nadnerczy
- Ekspresja genów – analiza transkryptomu wykazała dwie odrębne grupy raka nadnerczy: agresywnie proliferujące guzy (C1A) związane z gorszym rokowaniem i mniej agresywne guzy (C1B) związane z lepszym wynikiem
Nowoczesne modele prognostyczne
Model S-GRAS
W ostatnich latach opracowano model prognostyczny S-GRAS, który wykazuje lepszą wartość predykcyjną niż sam stopień zaawansowania według ENSAT i indeks Ki67. Model S-GRAS uwzględnia:18
- Stopień zaawansowania (Stage)
- Stopień (Grade) histologiczny
- Status resekcji (Resection status)
- Wiek (Age)
- Objawy (Symptoms) związane z nadprodukcją hormonów
Model S-GRAS wykazuje lepszą wartość prognostyczną zarówno dla przeżycia wolnego od progresji (PFS), jak i przeżycia specyficznego dla choroby (DSS). Co istotne, model ten może pomóc w identyfikacji pacjentów, którzy odniosą korzyść z leczenia uzupełniającego mitotanem – ryzyko nawrotu było znacząco zmniejszone w wyniku leczenia uzupełniającego mitotanem tylko u pacjentów z S-GRAS 4-5.18
Panele wielogenowe
Opracowano również innowacyjne panele wielogenowe do przewidywania nawrotu i rokowania w raku nadnerczy:19
- Sig27var25
- SigIQvar8
- SigCmbnvar5
- SigCmbn_B
Te panele wykazują wysoką skuteczność w przewidywaniu nawrotu raka nadnerczy (AUC 0,78-0,89) i śmiertelności (AUC 0,85-0,91). Ich zastosowanie kliniczne może znacząco poprawić stratyfikację ryzyka i personalizację leczenia.1920
Stemness rakowy
Najnowsze badania wskazują, że indeks stemness (mRNAsi) może być ważnym czynnikiem prognostycznym w raku nadnerczy. Wysoki mRNAsi przewiduje krótsze przeżycie całkowite (OS) i wyższą tendencję do przerzutów u pacjentów z rakiem nadnerczy.21 Co ciekawe, pacjenci z niskim mRNAsi mogą odnieść większe korzyści z immunoterapii z wykorzystaniem inhibitorów punktów kontrolnych ze względu na wyższą ekspresję PD-L1, CTLA4 i innych markerów.21
Wpływ leczenia na rokowanie
Różne metody leczenia mają istotny wpływ na rokowanie w raku nadnerczy:228
Leczenie chirurgiczne
Chirurgia pozostaje podstawową metodą leczenia raka nadnerczy i oferuje najlepszą szansę na wyleczenie. Radykalna resekcja (R0) znacząco poprawia rokowanie:1623
- Chirurgia może zapewnić 1 na 4 szanse na rzeczywiste 5-letnie przeżycie i 1 na 15 szans na rzeczywiste 10-letnie przeżycie
- Długoterminowe przeżycie często osiągano dzięki ponownej resekcji w przypadku nawrotu miejscowego lub przerzutów odległych
- Makroskopowo dodatnie marginesy resekcji skutkują gorszym rokowaniem
Warto zauważyć, że tylko około 30% przypadków raka nadnerczy jest wyleczalnych we wczesnych stadiach, co dodatkowo wskazuje na ogólnie złe rokowanie.5
Leczenie farmakologiczne
Głównym lekiem stosowanym w leczeniu raka nadnerczy jest mitotan, lek adrenolityczny będący pochodną insektycydu dichlorodifenylotrichloroetanu, wprowadzony w 1960 roku do tego wskazania, zarówno w leczeniu uzupełniającym, jak i w zaawansowanej chorobie.22
Terapia mitotanem jest związana z lepszym przeżyciem, dlatego ważne jest dostosowanie leczenia zgodnie z najlepszą praktyką, w tym monitorowanie stężenia leku i odpowiednie zastępowanie dość wysokimi dawkami hydrokortyzonu, a także tyroksyną i testosteronem.7
W chorobie przerzutowej pierwsza linia leczenia systemowego składa się z etopozydu, doksorubicyny, cisplatyny i mitotanu (schemat EDP-M). Jednak standardowa chemioterapia ma tylko 23% wskaźnik odpowiedzi.22
Radioterapia
Radioterapia może przynieść korzyści wybranym pacjentom z zaawansowanym rakiem nadnerczy, gdy jest stosowana w odpowiedniej dawce:8
- Ogólne przeżycie w porównaniu z cRT20-49Gy było znacząco dłuższe dla cRT50-60Gy
- W przypadku tylko 11% zmian stwierdzono natychmiastową progresję po radioterapii
- Radioterapia stereotaktyczna (SBRT) i brachyterapia (BT) również wykazują korzystne efekty
Ograniczenia obecnych metod leczenia i perspektywy
Pomimo postępów w leczeniu raka nadnerczy, istnieją istotne ograniczenia:2422
- Główną przeszkodą jest niedobór skutecznych i dostępnych opcji leczenia
- Pomimo znacznych postępów w zrozumieniu molekularnego podpisu raka nadnerczy, nie nastąpił większy przełom w powodzeniu leczenia
- Podejścia terapeutyczne są nadal ograniczone, a niekorzystny wynik nie poprawił się w ciągu ostatnich 40 lat
Jednakże, w przyszłości potencjalnie mogą zostać opracowane liposomalne schematy EDP-M o poprawionej tolerancji. Ponadto, choć w większości przypadków rokowanie jest niekorzystne, u niektórych pacjentów obserwuje się długoterminowe przeżycie, a nawet całkowite odpowiedzi, co sugeruje heterogenność biologiczną choroby.228
Wnioski
Rokowanie w raku nadnerczy zależy od wielu czynników, w tym od lokalizacji i wielkości guza oraz tego, czy rozprzestrzenił się na inne obszary ciała.12 Pomimo ogólnie niekorzystnego rokowania, istnieje znaczna heterogenność w przebiegu klinicznym, co sugeruje, że indywidualna ocena prognostyczna jest kluczowa dla optymalizacji leczenia.2
Nowoczesne modele prognostyczne, takie jak S-GRAS i panele wielogenowe, mogą pomóc w bardziej precyzyjnej stratyfikacji ryzyka i personalizacji leczenia.1819 Kompleksowe podejście terapeutyczne, obejmujące chirurgię, leczenie mitotanem i odpowiednio dobraną radioterapię, może poprawić rokowanie u wybranych pacjentów.8
Warto pamiętać, że wskaźniki przeżycia w raku nadnerczy są szacunkami i nie mogą przewidzieć, co stanie się w konkretnym przypadku.9 Osoby z nowo rozpoznanym rakiem nadnerczy mogą mieć lepsze rokowanie niż pokazują historyczne dane, ze względu na postępy w diagnostyce i leczeniu.925
Badania sugerują, że wskaźniki przeżycia mogą być nawet o 25% wyższe w przypadku rozpoczęcia leczenia w ośrodku kompleksowego leczenia raka wyznaczonym przez NCI, co potwierdza znaczenie specjalistycznej opieki w tej rzadkiej chorobie.26
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.