Rak nadnerczy
Etiologia i przyczyny
Rak nadnerczy (adrenocortical carcinoma, ACC) to rzadki, agresywny nowotwór kory nadnerczy, występujący z częstością 1-2 przypadków na milion mieszkańców rocznie, najczęściej u osób w wieku 30-60 lat oraz u dzieci poniżej 5 roku życia. Etiologia ACC jest wieloczynnikowa, z około 15% przypadków związanych z dziedzicznymi zespołami genetycznymi, takimi jak zespół Li-Fraumeni (mutacje TP53, odpowiedzialne za 80% przypadków pediatrycznych), Beckwitha-Wiedemanna, MEN1, zespół Lyncha, FAP, VHL, nerwiakowłókniakowatość typu 1, zespół Carneya oraz dziedziczny zespół paraganglioma-pheochromocytoma. Somatyczne mutacje w genach TP53 (16-70% przypadków), CTNNB1 (aktywacja szlaku Wnt/β-katenina w około 33% przypadków), ZNRF3 (zmiany w 19-21% przypadków) oraz nadekspresja IGF-II (60-90% przypadków) odgrywają kluczową rolę w patogenezie sporadycznych nowotworów. Mutacje TP53 korelują z agresywnym przebiegiem i złym rokowaniem, a obecność nieprawidłowego barwienia jądrowego TP53 może służyć jako marker diagnostyczny.
Etiologia raka nadnerczy
Rak nadnerczy (łac. adrenocortical carcinoma, ACC) jest rzadkim, ale agresywnym nowotworem złośliwym wywodzącym się z kory nadnerczy. Choroba ta dotyka około 300-500 osób rocznie w Stanach Zjednoczonych, co przekłada się na częstość występowania 1-2 przypadki na milion mieszkańców rocznie. Jest to nowotwór występujący najczęściej u osób w wieku 30-60 lat oraz u dzieci poniżej 5 roku życia, przy czym u kobiet obserwuje się nieznacznie większą zachorowalność niż u mężczyzn.123
Przyczyny genetyczne
Dokładna etiologia raka nadnerczy pozostaje w dużej mierze niewyjaśniona. Jednak badania wskazują, że około 15% przypadków raka kory nadnerczy jest związanych z genetycznymi zaburzeniami dziedzicznymi, szczególnie często w przypadku zachorowań u dzieci.45 Mutacje genetyczne odgrywają znaczącą rolę w patogenezie tego nowotworu, zarówno jako zmiany dziedziczne, jak i somatyczne, nabyte w ciągu życia.6
Do najważniejszych zespołów genetycznych predysponujących do rozwoju raka kory nadnerczy należą:
- Zespół Li-Fraumeni – rzadka choroba dziedziczna spowodowana mutacją genu TP53 znajdującego się na chromosomie 17p13. Gen ten koduje białko p53, które pełni fundamentalną rolę w odpowiedzi komórkowej na stres, aktywację onkogenów i uszkodzenia DNA, regulując cykl komórkowy i apoptozę. Pacjenci z tym zespołem mają zwiększone ryzyko rozwoju raka kory nadnerczy, a także raka piersi, mięsaków, guzów mózgu i białaczki. Jest to najczęstsza genetyczna przyczyna raka nadnerczy u dzieci, odpowiedzialna za około 80% przypadków pediatrycznych.789
- Zespół Beckwitha-Wiedemanna – rzadkie zaburzenie rozpoznawane przy urodzeniu, charakteryzujące się nadmiernym wzrostem różnych części ciała. Syndrom ten wiąże się z genetycznymi i epigenetycznymi zmianami w regionie 11p15.5, obejmującymi geny CDKN1C, IGF-II i H19, co prowadzi do organomegalii, malformacji i predyspozycji do nowotworów embrionalnych, w tym raka kory nadnerczy.1011
- Zespół mnogiej gruczolakowatości wewnątrzwydzielniczej typu 1 (MEN1) – choroba dziedziczna prowadząca do rozwoju guzów w trzech głównych gruczołach: przysadce mózgowej, przytarczycach i trzustce. Około 33-50% osób z tym schorzeniem rozwija również guzy nadnerczy.1213
- Zespół Lyncha (znany również jako dziedziczny rak jelita grubego niezwiązany z polipowatością) – dziedziczne zaburzenie genetyczne zwiększające ryzyko raka jelita grubego, żołądka i innych nowotworów, w tym raka kory nadnerczy.1415
- gruczolakowata/” title=”rodzinna polipowatość gruczolakowata” class=”to-tag” data-termid=”20271″>Rodzinna polipowatość gruczolakowata (FAP) – powoduje tworzenie się licznych (ponad 100) polipów okrężnicy w młodym wieku. Osoby z FAP mają wysokie ryzyko rozwoju raka jelita grubego, a także nowotworów żołądka, jelita cienkiego, trzustki, dróg żółciowych oraz guzów nadnerczy.1617
- Zespół von Hippla-Lindaua (VHL) – rzadkie zaburzenie genetyczne wpływające na naczynia krwionośne w różnych częściach ciała, powodujące ich nieprawidłowy wzrost i zwiększające ryzyko rozwoju guzów nadnerczy (pheochromocytoma), nerek, mózgu, oczu i trzustki.1819
- Nerwiakowłókniakowatość typu 1 (choroba von Recklinghausena) – dziedziczne zaburzenie wpływające na układ nerwowy, powodujące rozwój guzów tkanki nerwowej w różnych częściach ciała, w tym w nadnerczach.2021
- Zespół Carneya – rzadkie zaburzenie dziedziczne wywołujące ciemne plamy na skórze i guzy w sercu, skórze, nerwach i gruczołach wydzielania wewnętrznego, w tym nadnerczach.2223
- Dziedziczny zespół paraganglioma-pheochromocytoma – dziedziczne zaburzenie powodujące rozwój jednego lub więcej guzów w paragangliach, co zwiększa ryzyko pheochromocytoma, typu guza rozwijającego się w nadnerczach.2425
Mutacje somatyczne i szlaki molekularne
Oprócz zaburzeń dziedzicznych, rak nadnerczy może rozwijać się na skutek mutacji somatycznych, które pojawiają się w ciągu życia. Badania molekularne zidentyfikowały kilka kluczowych szlaków, których zaburzenia przyczyniają się do powstawania raka kory nadnerczy:2627
- Szlak Wnt/β-katenina – aktywacja tego szlaku występuje w około jednej trzeciej przypadków raka kory nadnerczy i rzadziej w gruczolakach kory nadnerczy. Aktywacja β-kateniny jest głównie związana z mutacją genu CTNNB1. Badania transkryptomu wykazały nadekspresję genów docelowych Wnt/β-kateniny w raku kory nadnerczy. Mutacje CTNNB1 lub histologiczny wzorzec jego aktywacji są związane z gorszym rokowaniem.2829
- Białko ZNRF3 – pełni funkcję negatywnego regulatora szlaku Wnt/β-katenina. Niedawno odkryto, że ZNRF3 jest najczęściej zmienianym genem w dużych kohortach przypadków raka kory nadnerczy, z częstością występowania odpowiednio 21% i 19%. Transkryptom guzów z alteracjami ZNRF3 wykazuje aktywację genów docelowych β-kateniny, ale łagodniejszą niż poziom obserwowany w ACC z mutacją CTNNB1.3031
- Nadekspresja IGF-II – została stwierdzona w około 60-90% przypadków raka kory nadnerczy, a tylko rzadko w gruczolakach kory nadnerczy. Jest to jedna z pierwszych nieprawidłowości molekularnych opisanych w sporadycznym raku kory nadnerczy u dorosłych. Ten wzrost ekspresji jest związany z demetylacją DNA w locus IGF-II i izodisomią ojcowską w większości przypadków.3233
- Inaktywacja szlaku TP53 – mutacja TP53 jest częstym zdarzeniem występującym w 16-70% przypadków raka kory nadnerczy, jeśli sekwencjonowany jest cały gen. TP53 jest uważany za gen supresorowy nowotworów, a oba allele są inaktywowane w tkance guza. Utrata heterozygotyczności (LOH) w 17p13 występuje w 85% przypadków raka kory nadnerczy. Obecność nieprawidłowego barwienia jądrowego TP53 dobrze koreluje z mutacjami TP53 i może służyć jako narzędzie diagnostyczne. Somatyczne mutacje TP53 są związane z agresywnymi guzami i złym rokowaniem.34
Czynniki środowiskowe i styl życia
Chociaż mutacje genetyczne odgrywają dominującą rolę w rozwoju raka nadnerczy, badania wskazują również na potencjalny wpływ czynników środowiskowych i stylu życia:3536
- Palenie tytoniu – kilka badań wykazało korelację między paleniem papierosów a występowaniem raka kory nadnerczy, szczególnie u mężczyzn. Jednak nie ma jeszcze jednoznacznych dowodów potwierdzających tę zależność.3738
- Ekspozycja na substancje rakotwórcze – narażenie na określone chemikalia, takie jak azbest i radon, może zwiększać ryzyko rozwoju raka nadnerczy.3940
- Wcześniejsza radioterapia jamy brzusznej – gdzie zlokalizowane są nadnercza, może potencjalnie zwiększać ryzyko rozwoju raka nadnerczy.4142
- Stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych – niektóre badania zidentyfikowały zwiększoną częstość występowania raka kory nadnerczy u kobiet stosujących antykoncepcję doustną.43
- Nadwaga i otyłość oraz siedzący tryb życia – mogą wpływać na ryzyko rozwoju wielu typów nowotworów, w tym potencjalnie raka nadnerczy.4445
Mechanizmy molekularne w karcinogenezie raka nadnerczy
Badania nad klonalnością guzów kory nadnerczy wykazały, że większość łagodnych zmian kory nadnerczy jest poliklonalna, natomiast nowotwory złośliwe wykazują monoklonalną proliferację. To sugeruje, że zmiany genetyczne w określonych loci genomowych mogą odgrywać rolę w tumorogenezie nadnerczy.46
Rearanżacje chromosomalne obecne w łagodnych i złośliwych guzach kory nadnerczy są podobne, jak na przykład zmiana szlaku β-kateniny. Jednak rearanżacje te są częstsze w guzach złośliwych w porównaniu ze zmianami łagodnymi, co wskazuje na wielostopniowy model progresji nowotworowej.47
W południowej Brazylii zaobserwowano wyjątkowo wysoką częstość występowania raka kory nadnerczy u dzieci (10-15 razy wyższą niż światowa), co jest związane z segregacją mutacji punktu gorącego TP53 p.R337H. Reszta argininy w kodonie 337 jest krytyczną częścią motywu alfa-helisy zaangażowanego w oligomeryzację białka. Dane funkcjonalne wykazały, że zastąpienie argininy histydyną zakłóca utworzony tetramer w sposób zależny od pH, co czyni go funkcjonalnie osłabionym przy fizjologicznym pH.4849
Inne zmiany molekularne obserwowane w raku kory nadnerczy obejmują utratę białka retinoblastoma (Rb) stwierdzoną w 27% agresywnych raków kory nadnerczy. Ten defekt w większości przypadków jest związany z mutacjami genu RB1 lub jego utratą alleliczną. Inne badania ujawniły obecność mutacji RB1 w 7% guzów, mutacji inhibitora kinazy zależnej od cykliny 2A (CDKN2A) w 11% guzów, oraz wysokopoziomowej amplifikacji inhibitora kinazy zależnej od cykliny 4 (CDK4) w 2% przypadków.50
Podsumowanie etiologii raka nadnerczy
Etiologia raka nadnerczy jest złożona i wieloczynnikowa. Chociaż dokładne przyczyny pozostają w dużej mierze nieznane, badania wskazują na istotną rolę zarówno czynników genetycznych, jak i środowiskowych. Około 15% przypadków raka kory nadnerczy jest związanych z dziedzicznymi zespołami genetycznymi, takimi jak zespół Li-Fraumeni, Beckwitha-Wiedemanna czy MEN1. Ponadto, somatyczne mutacje w genach TP53, CTNNB1, ZNRF3 i nadekspresja IGF-II są częstymi zjawiskami molekularnymi w przypadkach sporadycznych.5152
Czynniki środowiskowe, takie jak palenie tytoniu, ekspozycja na substancje rakotwórcze czy wcześniejsza radioterapia jamy brzusznej, mogą również przyczyniać się do rozwoju tego nowotworu, chociaż dowody w tym zakresie są mniej jednoznaczne. Zrozumienie złożonych interakcji między czynnikami genetycznymi i środowiskowymi w patogenezie raka nadnerczy pozostaje ważnym obszarem badań, mającym na celu opracowanie lepszych strategii diagnostycznych i terapeutycznych dla tej rzadkiej, ale agresywnej choroby.5354
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.