Listaerioza
Diagnostyka i diagnoza
Listerioza, wywoływana przez Listeria monocytogenes, stanowi istotne zagrożenie szczególnie dla kobiet ciężarnych, noworodków, osób starszych oraz pacjentów z immunosupresją. Diagnostyka opiera się na izolacji patogenu z jałowych miejsc, takich jak krew, płyn mózgowo-rdzeniowy (PMR), płyn owodniowy czy tkanki łożyska. Posiew krwi wykazuje czułość około 63%, posiew PMR około 85%, a PCR PMR około 60%. Objawy kliniczne są niespecyficzne i obejmują gorączkę powyżej 38,1°C, bóle mięśniowe, nudności oraz objawy neurologiczne. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić m.in. salmonellozę, shigellozę, botulizm oraz inne infekcje OUN. Nowoczesne metody molekularne, takie jak PCR i sekwencjonowanie całogenomowe (WGS), wspomagają szybką identyfikację i epidemiologiczne typowanie szczepów, z dominującymi serotypami 1/2a, 1/2b i 4b.
- Diagnostyka listerioza
- Kliniczne podejrzenie listerioza
- Badania laboratoryjne
- Metody mikrobiologiczne
- Techniki molekularne
- Diagnostyka obrazowa
- Diagnostyka listerioza u kobiet ciężarnych
- Diagnostyka różnicowa
- Diagnostyka potwierdzająca listerioza
- Leczenie listerioza
- Podsumowanie diagnostyki i leczenia listerioza
Diagnostyka listerioza
Listerioza jest chorobą infekcyjną wywoływaną przez bakterię Listeria monocytogenes, która może prowadzić do poważnych powikłań, szczególnie u kobiet ciężarnych, noworodków, osób starszych oraz pacjentów z obniżoną odpornością. Prawidłowa i szybka diagnostyka tej choroby jest kluczowa dla wdrożenia odpowiedniego leczenia, które może zapobiec poważnym powikłaniom, a nawet śmierci.12
Kliniczne podejrzenie listerioza
Kliniczne podejrzenie listerioza opiera się na objawach oraz czynnikach ryzyka. Wstępna diagnoza może zostać postawiona na podstawie wywiadu, który uwzględnia spożycie potencjalnie skażonej żywności oraz charakterystyczne objawy kliniczne. U pacjentów mogą występować różne manifestacje kliniczne, w tym gorączka, bóle mięśniowe, bóle głowy, nudności, biegunka oraz objawy neurologiczne.34
W przypadku osób z grupy wysokiego ryzyka (kobiety ciężarne, osoby starsze, pacjenci z obniżoną odpornością), które zgłaszają gorączkę powyżej 38,1°C (100,6°F) oraz objawy sugerujące listeriozę, należy jednocześnie wykonać badania diagnostyczne oraz wdrożyć empiryczne leczenie przeciwbakteryjne.56
Badania laboratoryjne
Podstawowymi badaniami w diagnostyce listerioza są:78
- Posiew krwi – najczęściej stosowane badanie, które pozwala na izolację bakterii L. monocytogenes z krwi pacjenta
- Badanie płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR) – wykonywane w przypadku podejrzenia neuroinfekcji
- Badanie płynu owodniowego – w przypadku podejrzenia zakażenia u kobiet ciężarnych
- Badanie tkanek łożyska – po porodzie lub w przypadku poronienia
Warto podkreślić, że posiew kału nie jest zalecany jako metoda diagnostyczna w listeriozie, ponieważ nie jest ani czuły, ani swoisty. Według CDC, badanie to nie powinno być wykorzystywane do diagnostyki L. monocytogenes.1112
Metody mikrobiologiczne
Listeria monocytogenes można hodować na standardowych podłożach bakteriologicznych. Bakteria rośnie w ciągu 24-48 godzin, tworząc małe, okrągłe kolonie, które wykazują reakcję beta-hemolityczną na agarze z krwią. Identyfikacja opiera się na cechach morfologicznych i biochemicznych, takich jak:1314
- Charakterystyczna ruchliwość typu „przewracającego się” w preparacie bezpośrednim
- Gram-dodatnie pałeczki lub ziarenkowce w barwieniu metodą Grama
- Dodatni test katalazy
- Dodatni test Vogesa-Proskauera
- Hydroliza eskuliny w obecności 40% żółci
- Dodatni test CAMP (wzmocniona hemoliza w obecności beta-hemolitycznych szczepów Staphylococcus aureus)
W laboratorium Listeria hodowana jest na specjalnym podłożu zwanym agarem Meuller-Hinton. Kultury ujawniają Gram-dodatnie pałeczki z koloniami, które są beta-hemolityczne. Identyfikacja bakterii Listeria w preparacie barwionym metodą Grama może być wyzwaniem, dlatego należy zawsze rozważyć możliwość występowania Listeria, gdy w posiewach krwi lub płynu mózgowo-rdzeniowego raportowane są „difterioidy”.1718
Techniki molekularne
W diagnostyce listerioza stosowane są również nowoczesne techniki molekularne, które umożliwiają szybszą identyfikację patogenu:1920
- Reakcja łańcuchowa polimerazy (PCR) – wykrywa materiał genetyczny bakterii w próbkach klinicznych
- Ilościowy PCR (qPCR) – pozwala na wykrycie i określenie ilości materiału genetycznego L. monocytogenes
- Panel do wykrywania zapalenia opon mózgowych/zapalenia mózgu – nowoczesna metoda diagnostyczna
PCR płynu mózgowo-rdzeniowego może być przydatne jako uzupełnienie oceny choroby OUN, szczególnie w przypadkach, gdy antybiotykoterapia została rozpoczęta przed pobraniem próbki.2324
Diagnostyka obrazowa
W przypadku podejrzenia neuroinfekcji wywołanej przez Listeria monocytogenes, pomocne mogą być badania obrazowe:2526
- Tomografia komputerowa (TK) mózgu
- Rezonans magnetyczny (MRI) mózgu
Badania obrazowe mogą uwidocznić ropnie w narządach wewnętrznych pacjenta, takich jak wątroba i mózg, co może pomóc w diagnostyce listerioza.29
Diagnostyka listerioza u kobiet ciężarnych
Częstość występowania listerioza u kobiet ciężarnych jest około 13 razy wyższa niż w populacji ogólnej. Zakażenie matki może przebiegać jako niespecyficzna choroba grypopodobna z gorączką, bólami mięśni, bólami pleców i bólami głowy, często poprzedzonymi biegunką lub innymi objawami żołądkowo-jelitowymi.30
U kobiet ciężarnych diagnostyka obejmuje:3132
- Posiew krwi – podstawowe badanie diagnostyczne
- Badanie płynu owodniowego – jeśli wykonywana jest amniocenteza
- Badanie łożyska po porodzie
- Badanie smółki noworodka
Ciężarne kobiety, które mogły być narażone na kontakt z żywnością skażoną bakterią Listeria i mają gorączkę 100,6 stopni lub wyższą, powinny natychmiast zgłosić się na badania i leczenie.35
Diagnostyka różnicowa
Ze względu na niespecyficzne objawy, listerioza może być trudna do odróżnienia od innych chorób. W diagnostyce różnicowej należy uwzględnić:36
- Salmonellozę
- Shigellozę
- Botulizm
- Zakażenia E. coli
- Inne przyczyny zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu
U bydła jednostronne objawy porażenia nerwu trójdzielnego i twarzowego (często subtelne) pomagają odróżnić listeriozę od gąbczastej encefalopatii bydła, zakrzepowego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, polioencefalomalacji, sporadycznego bydlęcego zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego oraz zatrucia ołowiem. Wścieklizna zawsze musi być brana pod uwagę w diagnostyce różnicowej listerioza.39
Diagnostyka potwierdzająca listerioza
Diagnoza listerioza jest potwierdzona, gdy badanie laboratoryjne wyhoduje bakterię Listeria monocytogenes z próbki płynu ustrojowego lub tkanki pacjenta. Ostateczne rozpoznanie opiera się na izolacji patogenu z miejsc, które normalnie są jałowe, takich jak krew, płyn mózgowo-rdzeniowy, łożysko lub płyn owodniowy.4041
Interpretacja wyników badań
Pozytywny wynik badania na obecność Listeria monocytogenes w próbce pobranej z normalnie jałowego miejsca (krew, płyn mózgowo-rdzeniowy, płyn owodniowy) potwierdza diagnozę listerioza. W przypadku pacjentów z objawami neurologicznymi czułość diagnostyczna wynosi:42
- Pozytywny wynik barwienia Grama płynu mózgowo-rdzeniowego: około 30%
- Posiew płynu mózgowo-rdzeniowego: około 85%
- PCR płynu mózgowo-rdzeniowego: około 60%
- Posiew krwi: 63%
Należy pamiętać, że badania serologiczne mają niską czułość i swoistość i nie są zalecane do diagnostyki listerioza u poszczególnych pacjentów.4445
Typowanie molekularne
W dochodzeniach epidemiologicznych stosowane są metody typowania serologicznego i molekularnego. Klasyfikacja serologiczna jest wykonywana tylko w laboratoriach referencyjnych i jest przede wszystkim wykorzystywana do badań epidemiologicznych.46
Istnieje 13 znanych serowarianta opartych na antygenach O (somatycznych) i H (rzęskowych). Serotypy 1/2a, 1/2b i 4b stanowią ponad 95% izolatów od ludzi i są odpowiedzialne za większość zakażeń u noworodków i dorosłych. Serotyp 4b powoduje większość ognisk zatruć pokarmowych.47
Elektroforeza pulsacyjna (PFGE) jest najczęściej stosowaną metodą molekularną w dochodzeniach epidemiologicznych dotyczących podejrzewanych ognisk.48 Nowsze metody obejmują sekwencjonowanie całego genomu (WGS), które pozwala na precyzyjne określenie pokrewieństwa izolatów.49
Leczenie listerioza
Leczenie listerioza zależy od nasilenia objawów. Większość osób z łagodnymi objawami nie wymaga leczenia. Poważniejsze zakażenia mogą być leczone za pomocą antybiotyków.50
Antybiotykoterapia
Schemat antybiotykoterapii z wyboru w leczeniu listerioza to wysokie dawki dożylnej ampicyliny (co najmniej 6 g/dobę) dla pacjentów niewykazujących alergii, przez co najmniej 14 dni. U kobiet ciężarnych szybka terapia antybiotykowa może zapobiec przeniesieniu zakażenia na płód.5152
Ampicylina może być stosowana samodzielnie lub w połączeniu z innym antybiotykiem (często gentamycyną). W przypadku alergii na penicylinę dostępne są inne opcje leczenia:5354
- Trimetoprim-sulfametoksazol (TMP-SMX)
- Erytromycyna
- Wankomycyna
Gentamycyny należy unikać w ciąży i stosuje się wówczas samą amoksycylinę/ampicylinę.56 Dożylne antybiotyki muszą być rozpoczęte natychmiast po podejrzeniu lub potwierdzeniu diagnozy.57
Leczenie kobiet ciężarnych
U kobiet ciężarnych z podejrzeniem listerioza, które mają gorączkę powyżej 38,1°C (100,6°F) i objawy sugerujące listeriozę, należy jednocześnie wykonać badania diagnostyczne i rozpocząć leczenie przeciwbakteryjne.58
Jeśli pacjentka ma objawy, ale nie ma gorączki, korzyść z leczenia jest niepewna. Jednak uzasadnione jest wykonanie posiewów krwi, badań kału i doustnej antybiotykoterapii (amoksycylina) z dokładnym monitorowaniem pod kątem nasilenia objawów.59
Leczenie lub profilaktyka u pacjenta bez objawów, ale z ekspozycją, nie jest zalecane, ale szybkie leczenie pacjenta z gorączkowym zapaleniem żołądka i jelit oraz wysokim prawdopodobieństwem ekspozycji może poprawić zarówno wyniki matki, jak i noworodka.60
Monitorowanie leczenia
Pacjenci leczeni wcześnie z powodu listerioza, u których nie rozwija się posocznica, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych ani żadne inne poważne powikłania systemowe, zwykle szybko i całkowicie dochodzą do zdrowia, zazwyczaj w ciągu kilku tygodni.61
Na szczęście szybka diagnoza i leczenie są często bardzo skuteczne. Jeśli osoby, zwłaszcza te z grupy wysokiego ryzyka, są ostrożne w kwestii tego, co jedzą, i szybko powiadamiają swojego lekarza o objawach, mają dużą szansę na wyleczenie infekcji, zanim będzie mogła zaatakować ich krew i spowodować poważniejsze problemy zdrowotne.62
Podsumowanie diagnostyki i leczenia listerioza
Listerioza jest poważną chorobą zakaźną wywoływaną przez bakterię Listeria monocytogenes, która może prowadzić do ciężkich powikłań, szczególnie u osób z grup ryzyka. Diagnostyka opiera się głównie na izolacji patogenu z normalnie jałowych miejsc, takich jak krew czy płyn mózgowo-rdzeniowy.6364
Leczenie listerioza polega na stosowaniu wysokich dawek antybiotyków, najczęściej ampicyliny lub amoksycyliny. U kobiet ciężarnych szybka diagnoza i leczenie mają kluczowe znaczenie dla zapobiegania powikłaniom u płodu.6566
Ze względu na potencjalnie poważne konsekwencje, ważne jest, aby lekarze byli zaznajomieni z diagnozą, leczeniem i profilaktyką zakażeń listeriozą. Badania laboratoryjne obejmujące posiew krwi, badanie płynu mózgowo-rdzeniowego oraz nowoczesne techniki molekularne, w połączeniu z obrazowaniem, pozwalają na szybką i precyzyjną diagnostykę tej groźnej choroby.6768
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.