Listaerioza
Leczenie
Listaerioza, wywoływana przez Listeria monocytogenes, jest chorobą przenoszoną głównie przez zanieczyszczoną żywność. U osób zdrowych przebiega zwykle łagodnie i samoistnie ustępuje w ciągu kilku dni, jednak u grup wysokiego ryzyka (kobiety ciężarne, noworodki, osoby starsze, immunosupresyjne) może prowadzić do inwazyjnych postaci, takich jak bakteriemia, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy zapalenie wsierdzia, z wysoką śmiertelnością (15-30%). Leczenie antybiotykami jest wskazane w tych grupach oraz w ciężkich postaciach choroby. Standardowo stosuje się ampicylinę dożylnie w dawce 2 g co 4-6 godzin (w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych) oraz gentamycynę 1,7 mg/kg co 8 godzin, z możliwością odstawienia gentamycyny po 1-2 tygodniach. Alternatywy to penicylina G (4 mln j.m. co 4 godziny) lub trimetoprim-sulfametoksazol w przypadku alergii na penicyliny. Długość terapii zależy od lokalizacji zakażenia: bakteriemia 1-2 tygodnie, zapalenie opon 3 tygodnie, zapalenie wsierdzia 4-6 tygodni, ropień mózgu co najmniej 6 tygodni.
- Listaerioza – charakterystyka ogólna
- Wskazania do leczenia listariozy
- Antybiotykoterapia w listariozie
- Czas trwania terapii
- Leczenie listariozy w ciąży
- Leczenie listariozy u noworodków
- Leczenie podtrzymujące i objawowe
- Listerioza lekooporna i trudne przypadki kliniczne
- Glikokortykosteroidy w leczeniu listariozy
- Zapobieganie i profilaktyka listariozy
- Skuteczność leczenia listariozy
Listaerioza – charakterystyka ogólna
Listaerioza to choroba wywoływana przez bakterię Listeria monocytogenes, którą można zarazić się poprzez spożycie zanieczyszczonej żywności. W większości przypadków, u osób zdrowych choroba przebiega łagodnie i ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni. Jednak u osób z grup wysokiego ryzyka, takich jak kobiety ciężarne, noworodki, osoby starsze czy z obniżoną odpornością, infekcja może mieć poważny, a nawet śmiertelny przebieg12. Szybkie rozpoznanie i właściwe leczenie ma kluczowe znaczenie dla pomyślnego przebiegu terapii3.
Wskazania do leczenia listariozy
Nie wszyscy pacjenci zakażeni Listeria monocytogenes wymagają leczenia antybiotykami. Wskazania do włączenia antybiotykoterapii obejmują:45
- Inwazyjną postać listariozy (bakteriemia, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie wsierdzia)
- Ciążę (nawet przy łagodnych objawach)
- Zakażenie u noworodków
- Obniżoną odporność
- Wiek powyżej 65 lat
U zdrowych dorosłych z łagodnymi objawami, zwłaszcza gdy infekcja ogranicza się do układu pokarmowego, leczenie antybiotykami zwykle nie jest konieczne67. W takich przypadkach zakażenie często ustępuje samoistnie w ciągu kilku dni8.
Antybiotykoterapia w listariozie
Leki pierwszego wyboru
Podstawowym lekiem w terapii listariozy jest ampicylina, stosowana dożylnie w wysokich dawkach. W przypadku ciężkiego przebiegu, zwłaszcza w inwazyjnych postaciach listariozy, często stosuje się terapię skojarzoną z gentamycyną dla efektu synergistycznego91011. Takie połączenie wykazuje lepszą skuteczność w eliminacji bakterii i zmniejsza śmiertelność pacjentów11.
- Ampicylina: 2g dożylnie co 4-6 godzin (w zapaleniu opon mózgowych-rdzeniowych)
- Gentamycyna: 1,7 mg/kg dożylnie co 8 godzin
Alternatywą dla ampicyliny jest penicylina G w dawce 4 mln j.m. dożylnie co 4 godziny12. Należy jednak pamiętać, że gentamycynę można odstawić po 1-2 tygodniach skutecznego leczenia, zwłaszcza gdy pacjent wykazuje znaczną poprawę lub występują problemy z funkcją nerek912.
Antybiotyki alternatywne
W przypadku alergii na penicyliny, najlepszą alternatywą jest trimetoprim-sulfametoksazol (TMP/SMX)1314. Inne antybiotyki stosowane w listariozie to:
- Meropenem: 2g dożylnie co 8 godzin12
- Erytromycyna: szczególnie w zakażeniach ocznych1315
- Wankomycyna16
- Linezolid: skuteczny w zakażeniach OUN, oka i zastawek serca1216
- Fluorochinolony (np. lewofloksacyna): wykazują działanie wewnątrzkomórkowe, ale doświadczenia kliniczne są ograniczone1718
Ważne jest, aby pamiętać, że cefalosporyny, tetracykliny i niektóre inne antybiotyki nie są skuteczne w leczeniu listariozy i nie powinny być stosowane1219.
Czas trwania terapii
Długość antybiotykoterapii zależy od rodzaju i lokalizacji zakażenia910:
- Bakteriemia (bez zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych): 1-2 tygodnie, dłużej u pacjentów z obniżoną odpornością
- Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych: 3 tygodnie
- Zapalenie wsierdzia: 4-6 tygodni
- Ropień mózgu: co najmniej 6 tygodni
- Rombencefalitis lub zapalenie mózgu: 4-6 tygodni lub dłużej
Leczenie należy kontynuować przez cały zalecany okres, nawet jeśli pacjent zaczyna czuć się lepiej. Zbyt krótki czas terapii może prowadzić do nawrotu infekcji116.
Leczenie listariozy w ciąży
Listaerioza w ciąży wymaga szczególnej uwagi, gdyż może prowadzić do poważnych powikłań dla płodu, w tym poronienia, przedwczesnego porodu czy zakażenia noworodka16. Wczesne rozpoczęcie leczenia antybiotykami może zapobiec zakażeniu płodu3.
Zalecane leczenie u kobiet ciężarnych:2010
- Ampicylina w wysokiej dawce dożylnie (co najmniej 6 g/dobę) przez minimum 14 dni
- W przypadku alergii na penicyliny: trimetoprim-sulfametoksazol (należy rozważyć potencjalne ryzyko w ciąży)
Kobieta ciężarna z gorączką powyżej 38,1°C i objawami odpowiadającymi listariozie, dla której nie znaleziono innej przyczyny choroby, powinna być jednocześnie badana i leczona z powodu podejrzenia listariozy20. Zaleca się również monitorowanie płodu u kobiet, u których zdiagnozowano lub podejrzewa się listaeriozę20.
Leczenie listariozy u noworodków
Noworodki z listaeriozą otrzymują takie same antybiotyki jak dorośli, jednak często stosuje się kombinację antybiotyków do czasu potwierdzenia diagnozy21. Zalecane dawkowanie u noworodków:1022
- Ampicylina: 150-200 mg/kg/dobę w przypadku zakażeń niezwiązanych z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych
- Ampicylina: 300-400 mg/kg/dobę w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych wywołanym przez Listeria
- W połączeniu z aminoglikozydem (np. gentamycyną)
Standardowy czas leczenia to 14 dni (21 dni w przypadku zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych), chociaż optymalny czas leczenia nie jest dokładnie znany22.
Monitorowanie leczenia
Podczas stosowania antybiotyków, zwłaszcza gentamycyny, należy ściśle monitorować funkcję nerek pacjenta912. Należy również obserwować pacjenta pod kątem potencjalnych działań niepożądanych związanych z długotrwałą antybiotykoterapią.
Leczenie podtrzymujące i objawowe
Oprócz antybiotykoterapii, w leczeniu listariozy istotne jest odpowiednie leczenie podtrzymujące2324:
- Nawodnienie: zapobieganie odwodnieniu poprzez przyjmowanie wody i klarownych płynów, szczególnie w przypadku wymiotów lub biegunki
- Leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe: paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) jak ibuprofen lub naproksen
- Dieta lekkostrawna: podczas rekonwalescencji zaleca się spożywanie produktów łatwych do strawienia (banany, ryż, przecier jabłkowy, tosty)
- Ograniczenie pikantnych potraw, nabiału, alkoholu i tłustych pokarmów
W ciężkich przypadkach listariozy pacjent może wymagać hospitalizacji i podawania leków dożylnie. Personel szpitala monitoruje pacjenta pod kątem potencjalnych powikłań25.
Listerioza lekooporna i trudne przypadki kliniczne
Pomimo dostępności skutecznych antybiotyków, śmiertelność w inwazyjnej listariozie pozostaje wysoka i wynosi około 20-30%26. W przypadku zakażeń trudnych do leczenia lub lekoopornych, możliwe jest stosowanie kombinacji różnych antybiotyków19.
Szczególną uwagę należy zwrócić na pacjentów poddawanych terapii celowanej (np. leczonych lekami biologicznymi), gdyż stanowią oni grupę zwiększonego ryzyka rozwoju listariozy27. W takich przypadkach istotne jest uwzględnienie listariozy w diagnostyce różnicowej u pacjentów z objawami sepsy lub zakażenia OUN oraz zastosowanie odpowiedniego schematu antybiotykoterapii27.
Glikokortykosteroidy w leczeniu listariozy
W przeciwieństwie do innych bakteryjnych zapaleń opon mózgowo-rdzeniowych, stosowanie glikokortykosteroidów w zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych wywołanym przez Listeria monocytogenes nie wykazało korzyści i nie jest zalecane912. Jeśli glikokortykosteroidy zostały włączone jako terapia empiryczna i u pacjenta stwierdzono listaeriozę, należy je odstawić12.
Jednakże, w niektórych źródłach sugeruje się, że sterydy rozpoczęte wraz z antybiotykami mogą przynieść korzyści w leczeniu listaeriozowego zapalenia OUN28. Kwestia ta wymaga dalszych badań.
Zapobieganie i profilaktyka listariozy
Profilaktyka listariozy opiera się głównie na przestrzeganiu zasad bezpieczeństwa żywności227:
- Utrzymywanie czystości: mycie rąk ciepłą wodą z mydłem przed i po kontakcie z żywnością
- Dokładne gotowanie żywności, aby zabić bakterie Listeria
- Unikanie spożywania niepasteryzowanego mleka i produktów z niego wytworzonych
- Szczególna ostrożność w przypadku kobiet ciężarnych i osób z obniżoną odpornością przy spożywaniu miękkich serów i serów typu meksykańskiego
Profilaktyczne podawanie antybiotyków osobom, które spożyły zanieczyszczoną żywność, ale nie mają objawów, generalnie nie jest zalecane2930. Jednak w przypadku kobiet ciężarnych z gorączką, które mogły być narażone na Listeria, może być wskazane empiryczne leczenie antybiotykami, nawet przed potwierdzeniem diagnozy3130.
Skuteczność leczenia listariozy
Skuteczność leczenia listariozy zależy od kilku czynników3132:
- Wczesnego rozpoznania i rozpoczęcia leczenia
- Wieku i stanu immunologicznego pacjenta
- Lokalizacji i nasilenia zakażenia
- Obecności chorób współistniejących
Pacjenci leczeni wcześnie, u których nie rozwija się posocznica, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych lub inne poważne powikłania, zwykle wracają do zdrowia szybko i całkowicie, zazwyczaj w ciągu kilku tygodni31. Jednakże, nawet przy ukierunkowanym wczesnym leczeniu, wynik może być śmiertelny, szczególnie u osób starszych lub z obniżoną odpornością3233.
Śmiertelność w inwazyjnej listariozie, pomimo właściwego leczenia, wynosi około 15-30%, co podkreśla wagę profilaktyki i wczesnego rozpoznania3126.
Kolejne rozdziały
Zapraszamy do dalszego czytania naszego leksykonu.
Wybierz kolejny rozdział z menu poniżej, aby otworzyć nową podstronę kompedium wiedzy i uzyskać szczegółowe informację o leku, substancji lub chorobie.